Welkom v1G
25-11-2025
Welkom v1G
25-11-2025
Wat gaan we vandaag doen?
Check 2.1
Leerdoelen
Uitleg 2.2
Van nomade tot boer: De oversteek
Afsluiting
Leerdoelen
Aan het einde van de les weten de leerlingen:
Hoe de landbouw in het Midden-Oosten ontstond en hoe dit zich verspreidde naar Europa
Welke gevolgen de landbouwrevolutie had voor de leefwijze van de prehistorische mensen
2.2: De landbouwrevolutie
Feniks, Geschiedenis Werkplaats, Memo, Tijd voor geschiedenis
Wat weet je eigenlijk van landbouw?
Middelen van bestaan zijn manieren om in leven te blijven. Welke middelen van bestaan hadden de eerste mensen?
Wilde dieren en verzamelen
Jagers en boeren
Jagen en verzamelen
Boeren en verzamelaars
Klimaatsverandering
Rond 10.000 v. Chr
De aarde wordt warmer
Nederland: moerassen en bossen
Delen van Afrika en Midden-Oosten: droger
Noord-Afrika en
Midden-Oosten
Droog klimaat: minder begroeiing en water (ontstaan woestijnen)
Te weinig voedsel: dieren trekken weg naar vruchtbare gebieden
Mensen trekken ook weg of gaan andere middelen van bestaan zoeken om in leven te blijven
Vruchtbare Halvemaan
Gebied waar de eerste landbouw ontstaat (9000 v. Chr.)
Midden-Oosten: Egypte, Israël, Palestina, Jordanië, Libanon, Syrië, Irak, Iran en Turkije
'De kraamkamer van de beschaving': ontstaan van steden en het schrift
Ok, landbouw... Welke 'optelsom' is juist over landbouw?
akkerbouw + landbouw = veeteelt
landbouw + veeteelt = akkerbouw
veeteelt + akkerbouw = landbouw
Landbouwrevolutie
Revolutie betekent verandering
Jager-verzamelaars worden boer
De landbouwrevolutie duurde meer dan 1000 jaar: niet iedereen werd tegelijk boer
Landbouw bestaat uit: akkerbouw en veeteelt
Grote en belangrijke verandering
99% van de geschiedenis van de mens, heeft de mens geleefd als jager-verzamelaars
Welke middelen van bestaan hadden de mensen vóór de Landbouwrevolutie?
Jagen en verzamelen
Jagen, verzamelen, akkerbouw en veeteelt
Akkerbouw en veeteelt
Verzamelen, akkerbouw en veeteelt
Welke middelen van bestaan hadden de mensen tijdens de Landbouwrevolutie?
Jagen en verzamelen
Jagen, verzamelen, akkerbouw en veeteelt
Akkerbouw en veeteelt
Verzamelen, akkerbouw en veeteelt
Gevolgen van de landbouwrevolutie
Mensen stoppen te leven als nomaden
Het ontstaan van de eerste steden: landbouwsamenleving
Mensen krijgen meer bezittingen
Er ontstaat meer ongelijkheid: de één heeft meer bezittingen dan een ander.
Stad in het Midden-Oosten, omstreeks 9000 v. Chr.
Boeren in Europa
Pas laat: het was niet nodig, er was voldoende voedsel te vinden.
Eerste boeren in Nederland: Zuid-Limburg rond 5300 v. Chr.
Tóch landbouw in Europa: mensen verhuizen uit gebieden waar gebrek aan landbouwgrond is en komen hier terecht
Boeren in Nederland
Zuid-Limburg: bandkeramiekers (tot 4400 v. Chr)
Noord-Nederland: trechterbekercultuur (rond 3500 v. Chr.)
Vanaf 3000 v. Chr. zijn er in Nederland geen jager-verzamelaars meer
Bandkeramiek
Trechterbekercultuur
Veel resten van de boerderijen uit de Steentijd hebben archeologen niet kunnen terugvinden. Toch zijn er aanwijzingen dát er huizen waren. Hoe kun je dat in de afbeelding zien?
Je ziet nog duidelijk de muren die van aarde zijn gemaakt. De eerste woningen hadden zulke muren.
De rode stippen komen door de verf die in de Steentijd gebruikt is.
De donkere rondjes zijn de plekken waar eens de palen van de woning hebben gestaan.
De vloer is helemaal glad, net zoals wij dat tegenwoordig in ons huis hebben.
Indeling van 'onze' prehistorie
Neolithische bouwerken
Overblijfselen uit de nieuwe steentijd (neolithicum)
Dood en begraven
Graven worden steeds uitgebreider: grafheuvels en hunebedden
Zowel begraven als cremeren: urnenvelden
Doden kregen bezittingen mee: vermoedelijk geloven in leven na de dood
Hoe kan ik aan de afbeelding zien dat de hunebedden ná landbouwrevolutie zijn gemaakt?
De grote stenen kwamen hier pas tijdens de landbouwrevolutie.
Er woonden hier te weinig mensen om samen de hunebedden te maken.
Er wordt gebruik gemaakt van dieren.
Voor de landbouwrevolutie werden er geen mensen begraven
Bedenk nóg een reden waarom de hunebedden pas ná de landbouwrevolutie werden gemaakt
De Man van Tollund
Wie is de Man van Tollund?
Moord...?
Van offering tot vondst
Reconstructie
Waarom zouden mensen offeren?
Van nomade tot boer: de oversteek
Uitkomst: Jullie kunnen het verloop van het ontstaan van de landbouw en de verspreiding ervan naar Europa beschrijven door middel van een bordspel.
Hoe: Door het bordspel en de regels ervan te volgen kunnen jullie punten scoren.
Hulp: De docent + je groepje
Tijd: 30 minuten
Wat: Jullie volgen het ontstaan en de verspreiding van de landbouwrevolutie door middel van een bordspel. Met het bordspel kunnen jullie punten scoren en daarmee iets winnen.
Klaar? Wat voor jezelf doen
Afsluiting
Volgende week: H2.3 & 2.4 over Egypte