Hoofd- en bijzaken

Hoofd- en bijzaken herkennen

1 / 32
volgende
Slide 1: Slide
newEditor

In deze les zitten 32 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Hoofd- en bijzaken herkennen

Open bij een herkenbare situatie: bij studeren hoef je niet alles letterlijk te onthouden. In deze les leren leerlingen kiezen wat echt belangrijk is in een tekst.

Lesdoel

Ik kan hoofd- en bijzaken onderscheiden in een tekst.

Deze slide heeft geen instructies

Welke woorden passen bij hoofdzaak en bijzaak?

Gebruik de woorden uit de cloud om voorkennis op te halen. Vraag eventueel: welke woorden horen volgens jullie bij 'belangrijk' en welke bij 'extra uitleg'?

Deze slide heeft geen instructies

Wat is een hoofdzaak?

  • De hoofdzaak is de belangrijkste informatie in een tekst

  • Zonder de hoofdzaak begrijp je de tekst niet goed

  • Hoofdzaken helpen je om de inhoud kort weer te geven

  • In een samenvatting neem je vooral de hoofdzaken op

Benadruk dat 'belangrijk' hier betekent: nodig voor de betekenis van de tekst, niet: wat een leerling toevallig interessant vindt.

Wat is een bijzaak?

  • Een bijzaak is minder belangrijk dan de hoofdzaak

  • Een bijzaak geeft vaak extra uitleg of versiering

  • Voorbeelden van bijzaken:

- een anekdote

- een voorbeeld of toelichting

- een vergelijking

  • Bijzaken kunnen helpen, maar zijn niet de kern

Maak duidelijk dat bijzaken niet nutteloos zijn. Ze ondersteunen de tekst, maar dragen niet de hoofdboodschap.

Hoofdzaak of bijzaak?

Vraag bij het lezen steeds:

  • Wat moet ik echt onthouden?

  • Wat legt alleen iets extra uit?


Wat je moet onthouden, is meestal de hoofdzaak. Extra uitleg is vaak een bijzaak.

Gebruik dit als brug naar leesstrategie: leerlingen moeten tijdens het lezen selecteren in plaats van alles gelijk te behandelen.

Waar staan hoofdzaken vaak?

Hoofdzaken staan vaak op voorkeursplaatsen:

  • in de inleiding

  • in het slot

  • aan het begin van een alinea

  • aan het einde van een alinea


Daar kijk je dus extra goed.

Leg uit dat 'vaak' niet hetzelfde is als 'altijd'. Het gaat om een handige zoekstrategie, geen vaste regel.

De kernzin

  • De zin met de hoofdzaak van een alinea heet de kernzin

  • Meestal is dat de eerste zin

  • Soms is het de laatste zin

  • Ook de tweede zin kan de kernzin zijn

Koppel hier hoofdzaak op tekstniveau aan hoofdzaak op alineaniveau: de kernzin helpt je de hoofdgedachte van een alinea snel te vinden.

Als de kernzin niet vooraan staat

Staat de kernzin in de tweede zin? Dan is de eerste zin vaak:

  • een inleidende zin

  • of een zin die het verband met de vorige alinea aangeeft


Lees dus altijd verder dan alleen de eerste zin.

Wijs op signaalwoorden als hulpmiddel voor verbanden tussen alinea's, zonder hier al volledig op vooruit te lopen.

Soms is er geen kernzin

Niet elke alinea heeft een duidelijke kernzin. Dan moet je de hoofdzaak zelf bepalen door de belangrijkste informatie uit de alinea samen te nemen.

Noem dit expliciet, omdat leerlingen vaak denken dat elke alinea één makkelijk aanwijsbare kernzin heeft.

Wat is meestal een bijzaak in een tekst?

A

de kernzin

B

een anekdote

C

het onderwerp

D

de hoofdgedachte

Toetst het verschil tussen hoofdzaak en bijzaak. 'Kernzin' en 'hoofdgedachte' klinken belangrijk en zijn daarom plausibele afleiders.

Vul de juiste woorden in

De hoofdzaak is de belangrijkste informatie in een tekst. Een bijzaak geeft vaak extra uitleg. De zin met de hoofdzaak van een alinea heet de kernzin. Soms moet je de hoofdzaak zelf bepalen als er geen duidelijke kernzin is.

hoofdzaak
bijzaak
kernzin
slot
voorbeeld
schema
inleiding

Alle drie de kernbegrippen uit het eerste blok komen terug: hoofdzaak, bijzaak en kernzin.

Waar zoek jij eerst naar de kernzin?

Bespreek dat leerlingen kunnen noemen: begin/einde van de alinea, eerste/laatste/tweede zin, verder lezen dan alleen zin 1, en soms zelf de hoofdzaak bepalen.

Waarom hoofdzaken selecteren?

Als je een tekst moet onthouden, helpt het om de hoofdzaken apart te zetten.


Zo maak je van veel informatie een korte en overzichtelijke weergave van de tekst.

Laat leerlingen zien dat dit niet alleen voor toetsen geldt, maar ook voor studerend lezen in andere vakken.

Samenvatting of schema

Je kunt hoofdzaken op twee manieren vastleggen:

  • in een samenvatting

  • in een schema


In beide gevallen kies je eerst wat hoofdzaak en wat bijzaak is.

Positioneer dit als toepassing van dezelfde vaardigheid: eerst selecteren, daarna ordenen.

Stap 1 van een samenvatting

  • Lees de tekst precies

  • Onderstreep tijdens het lezen de hoofdzaken

  • Let op de voorkeursplaatsen

  • Kijk ook naar opvallend gedrukte woorden en signaalwoorden

Benadruk dat leerlingen nog niet meteen mooie zinnen hoeven te maken. Eerst selecteren, pas daarna formuleren.

Stap 2 van een samenvatting

  • Neem de hoofdzaken over

  • Maak er een samenhangende tekst van

  • Leg verbanden tussen de punten

  • Gebruik signaalwoorden om die verbanden duidelijk te maken

Laat het verschil horen tussen losse aantekeningen en een echte samenvatting: een samenvatting leest als één geheel.

Een goede samenvatting

Een goede samenvatting is:

  • kort

  • duidelijk

  • opgebouwd uit hoofdzaken

  • verbonden met signaalwoorden

Je kunt hier kort aangeven dat bijzaken meestal wegblijven, tenzij ze nodig zijn om een hoofdzaak begrijpelijk te maken.

Wat doe je in stap 2 van een samenvatting?

A

hoofdzaken onderstrepen

B

tekst precies lezen

C

een schema tekenen

D

verbanden aangeven

De eerste twee opties horen bij stap 1. 'Een schema tekenen' past bij een andere uitwerking van hoofdzaken.

Maak de uitleg compleet

Voor een samenvatting lees je de tekst precies en onderstreep je de hoofdzaken. Daarna maak je er een samenhangende tekst van. Om verbanden duidelijk te maken, gebruik je signaalwoorden.

hoofdzaken
samenhangende
signaalwoorden
bijzaken
losse
kernzinnen
pijltjes

Controleert of leerlingen het verschil zien tussen selecteren en daarna formuleren tot één geheel.

Stap 1 van een schema

  • Lees de tekst precies

  • Onderstreep tijdens het lezen de hoofdzaken

  • Let op de voorkeursplaatsen

  • Kijk ook naar opvallend gedrukte woorden en signaalwoorden

Maak expliciet dat de eerste stap bij een schema hetzelfde is als bij een samenvatting: goed lezen en selecteren.

Stap 2 van een schema

  • Noteer de belangrijkste informatie uit de tekst

  • Gebruik bij opsommingen:

- nummers: 1, 2, 3

- dots: ●

- streepjes: -

  • Zo wordt de tekst overzichtelijk

Leg uit dat een schema minder doorlopende zinnen nodig heeft dan een samenvatting. De vorm helpt juist om snel overzicht te krijgen.

Tekstverbanden in een schema

In een schema kun je verbanden kort aangeven:


oorzaak → gevolg


tegenstelling ↔ tegenstelling


Zo zie je sneller hoe informatie met elkaar samenhangt.

Laat zien dat pijlen en tekens niet versiering zijn, maar betekenis geven aan de relatie tussen onderdelen.

Wanneer kies je welk vorm?

  • Kies een samenvatting als je een lopende tekst wilt

  • Kies een schema als je snel overzicht wilt

  • In beide vormen gebruik je vooral de hoofdzaken

Benadruk dat beide vormen hetzelfde doel hebben: de kern van de tekst vasthouden.

Wanneer kies je het best voor een schema?

A

bij een lopende tekst

B

voor snel overzicht

C

voor extra voorbeelden

D

bij een anekdote

Verwijst naar het onderscheid tussen samenvatting en schema op de slides over toepassingen.

Vul de tekens en woorden in

In een schema noteer je de belangrijkste informatie uit de tekst. Voor een opsomming kun je nummers of dots gebruiken. Een verband van oorzaak naar gevolg geef je aan met een pijltje.

belangrijkste informatie
nummers
pijltje
bijzaken
alinea's
vergelijking
slot

De blank 'pijltje' verwijst naar oorzaak-gevolg in een schema; laat leerlingen dat eventueel hardop toelichten.

Wat helpt jou nu het meest om hoofdzaken te vinden?

1

voorkeursplaatsen

2

kernzin zoeken

3

signaalwoorden

4

opmaak bekijken

Deze slide heeft geen instructies

Wat is één ding dat je nu beter kunt?

Laat leerlingen terugblikken op hun leren. Mogelijke elementen: verschil tussen hoofd- en bijzaak, kernzin herkennen, samenvatting/schema kiezen, signaalwoorden gebruiken.

Welk deel vond je het lastigst vandaag?

Gebruik dit om zicht te krijgen op lastige onderdelen. Denk aan: kernzin niet altijd eerste zin, alinea zonder kernzin, verschil tussen samenvatting en schema.

Begrippen

hoofdzaak - de belangrijkste informatie in een tekst

bijzaak - informatie die minder belangrijk is dan de hoofdzaak

kernzin - de zin met de hoofdzaak van een alinea

voorkeursplaatsen - plekken waar hoofdzaken vaak staan, zoals inleiding, slot, begin of einde van een alinea

inleidende zin - een zin die een alinea opent zonder meteen de hoofdzaak te geven

samenvatting - een korte, samenhangende tekst met de hoofdzaken

schema - een overzichtelijke weergave van de belangrijkste informatie

Deze slide heeft geen instructies

Begrippen

signaalwoorden - woorden die een verband in een tekst aangeven

tekstverband - de relatie tussen delen van een tekst

anekdote - een kort verhaaltje als extra uitleg

toelichting - extra uitleg bij een hoofdzaak

vergelijking - een manier om iets duidelijk te maken door het met iets anders te vergelijken

oorzaak-gevolg - verband waarbij iets leidt tot een gevolg

tegenstelling - verband waarbij twee zaken juist van elkaar verschillen

Deze slide heeft geen instructies