Hoofd- en bijzaken herkennen
Hoofd- en bijzaken herkennen
Open bij een herkenbare situatie: bij studeren hoef je niet alles letterlijk te onthouden. In deze les leren leerlingen kiezen wat echt belangrijk is in een tekst.
Lesdoel
Ik kan hoofd- en bijzaken onderscheiden in een tekst.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden passen bij hoofdzaak en bijzaak?
Gebruik de woorden uit de cloud om voorkennis op te halen. Vraag eventueel: welke woorden horen volgens jullie bij 'belangrijk' en welke bij 'extra uitleg'?
Deze slide heeft geen instructies
Wat is een hoofdzaak?
De hoofdzaak is de belangrijkste informatie in een tekst
Zonder de hoofdzaak begrijp je de tekst niet goed
Hoofdzaken helpen je om de inhoud kort weer te geven
In een samenvatting neem je vooral de hoofdzaken op
Benadruk dat 'belangrijk' hier betekent: nodig voor de betekenis van de tekst, niet: wat een leerling toevallig interessant vindt.
Wat is een bijzaak?
Een bijzaak is minder belangrijk dan de hoofdzaak
Een bijzaak geeft vaak extra uitleg of versiering
Voorbeelden van bijzaken:
- een anekdote
- een voorbeeld of toelichting
- een vergelijking
Bijzaken kunnen helpen, maar zijn niet de kern
Maak duidelijk dat bijzaken niet nutteloos zijn. Ze ondersteunen de tekst, maar dragen niet de hoofdboodschap.
Hoofdzaak of bijzaak?
Vraag bij het lezen steeds:
Wat moet ik echt onthouden?
Wat legt alleen iets extra uit?
Wat je moet onthouden, is meestal de hoofdzaak. Extra uitleg is vaak een bijzaak.
Gebruik dit als brug naar leesstrategie: leerlingen moeten tijdens het lezen selecteren in plaats van alles gelijk te behandelen.
Waar staan hoofdzaken vaak?
Hoofdzaken staan vaak op voorkeursplaatsen:
in de inleiding
in het slot
aan het begin van een alinea
aan het einde van een alinea
Daar kijk je dus extra goed.
Leg uit dat 'vaak' niet hetzelfde is als 'altijd'. Het gaat om een handige zoekstrategie, geen vaste regel.
De kernzin
De zin met de hoofdzaak van een alinea heet de kernzin
Meestal is dat de eerste zin
Soms is het de laatste zin
Ook de tweede zin kan de kernzin zijn
Koppel hier hoofdzaak op tekstniveau aan hoofdzaak op alineaniveau: de kernzin helpt je de hoofdgedachte van een alinea snel te vinden.
Als de kernzin niet vooraan staat
Staat de kernzin in de tweede zin? Dan is de eerste zin vaak:
een inleidende zin
of een zin die het verband met de vorige alinea aangeeft
Lees dus altijd verder dan alleen de eerste zin.
Wijs op signaalwoorden als hulpmiddel voor verbanden tussen alinea's, zonder hier al volledig op vooruit te lopen.
Soms is er geen kernzin
Niet elke alinea heeft een duidelijke kernzin. Dan moet je de hoofdzaak zelf bepalen door de belangrijkste informatie uit de alinea samen te nemen.
Noem dit expliciet, omdat leerlingen vaak denken dat elke alinea één makkelijk aanwijsbare kernzin heeft.
Wat is meestal een bijzaak in een tekst?
de kernzin
een anekdote
het onderwerp
de hoofdgedachte
Toetst het verschil tussen hoofdzaak en bijzaak. 'Kernzin' en 'hoofdgedachte' klinken belangrijk en zijn daarom plausibele afleiders.
Vul de juiste woorden in
De hoofdzaak is de belangrijkste informatie in een tekst. Een bijzaak geeft vaak extra uitleg. De zin met de hoofdzaak van een alinea heet de kernzin. Soms moet je de hoofdzaak zelf bepalen als er geen duidelijke kernzin is.
Alle drie de kernbegrippen uit het eerste blok komen terug: hoofdzaak, bijzaak en kernzin.
Waar zoek jij eerst naar de kernzin?
Bespreek dat leerlingen kunnen noemen: begin/einde van de alinea, eerste/laatste/tweede zin, verder lezen dan alleen zin 1, en soms zelf de hoofdzaak bepalen.
Waarom hoofdzaken selecteren?
Als je een tekst moet onthouden, helpt het om de hoofdzaken apart te zetten.
Zo maak je van veel informatie een korte en overzichtelijke weergave van de tekst.
Laat leerlingen zien dat dit niet alleen voor toetsen geldt, maar ook voor studerend lezen in andere vakken.
Samenvatting of schema
Je kunt hoofdzaken op twee manieren vastleggen:
in een samenvatting
in een schema
In beide gevallen kies je eerst wat hoofdzaak en wat bijzaak is.
Positioneer dit als toepassing van dezelfde vaardigheid: eerst selecteren, daarna ordenen.
Stap 1 van een samenvatting
Lees de tekst precies
Onderstreep tijdens het lezen de hoofdzaken
Let op de voorkeursplaatsen
Kijk ook naar opvallend gedrukte woorden en signaalwoorden
Benadruk dat leerlingen nog niet meteen mooie zinnen hoeven te maken. Eerst selecteren, pas daarna formuleren.
Stap 2 van een samenvatting
Neem de hoofdzaken over
Maak er een samenhangende tekst van
Leg verbanden tussen de punten
Gebruik signaalwoorden om die verbanden duidelijk te maken
Laat het verschil horen tussen losse aantekeningen en een echte samenvatting: een samenvatting leest als één geheel.
Een goede samenvatting
Een goede samenvatting is:
kort
duidelijk
opgebouwd uit hoofdzaken
verbonden met signaalwoorden
Je kunt hier kort aangeven dat bijzaken meestal wegblijven, tenzij ze nodig zijn om een hoofdzaak begrijpelijk te maken.
Wat doe je in stap 2 van een samenvatting?
hoofdzaken onderstrepen
tekst precies lezen
een schema tekenen
verbanden aangeven
De eerste twee opties horen bij stap 1. 'Een schema tekenen' past bij een andere uitwerking van hoofdzaken.
Maak de uitleg compleet
Voor een samenvatting lees je de tekst precies en onderstreep je de hoofdzaken. Daarna maak je er een samenhangende tekst van. Om verbanden duidelijk te maken, gebruik je signaalwoorden.
Controleert of leerlingen het verschil zien tussen selecteren en daarna formuleren tot één geheel.
Stap 1 van een schema
Lees de tekst precies
Onderstreep tijdens het lezen de hoofdzaken
Let op de voorkeursplaatsen
Kijk ook naar opvallend gedrukte woorden en signaalwoorden
Maak expliciet dat de eerste stap bij een schema hetzelfde is als bij een samenvatting: goed lezen en selecteren.
Stap 2 van een schema
Noteer de belangrijkste informatie uit de tekst
Gebruik bij opsommingen:
- nummers: 1, 2, 3
- dots: ●
- streepjes: -
Zo wordt de tekst overzichtelijk
Leg uit dat een schema minder doorlopende zinnen nodig heeft dan een samenvatting. De vorm helpt juist om snel overzicht te krijgen.
Tekstverbanden in een schema
In een schema kun je verbanden kort aangeven:
oorzaak → gevolg
tegenstelling ↔ tegenstelling
Zo zie je sneller hoe informatie met elkaar samenhangt.
Laat zien dat pijlen en tekens niet versiering zijn, maar betekenis geven aan de relatie tussen onderdelen.
Wanneer kies je welk vorm?
Kies een samenvatting als je een lopende tekst wilt
Kies een schema als je snel overzicht wilt
In beide vormen gebruik je vooral de hoofdzaken
Benadruk dat beide vormen hetzelfde doel hebben: de kern van de tekst vasthouden.
Wanneer kies je het best voor een schema?
bij een lopende tekst
voor snel overzicht
voor extra voorbeelden
bij een anekdote
Verwijst naar het onderscheid tussen samenvatting en schema op de slides over toepassingen.
Vul de tekens en woorden in
In een schema noteer je de belangrijkste informatie uit de tekst. Voor een opsomming kun je nummers of dots gebruiken. Een verband van oorzaak naar gevolg geef je aan met een pijltje.
De blank 'pijltje' verwijst naar oorzaak-gevolg in een schema; laat leerlingen dat eventueel hardop toelichten.
Wat helpt jou nu het meest om hoofdzaken te vinden?
voorkeursplaatsen
kernzin zoeken
signaalwoorden
opmaak bekijken
Deze slide heeft geen instructies
Wat is één ding dat je nu beter kunt?
Laat leerlingen terugblikken op hun leren. Mogelijke elementen: verschil tussen hoofd- en bijzaak, kernzin herkennen, samenvatting/schema kiezen, signaalwoorden gebruiken.
Welk deel vond je het lastigst vandaag?
Gebruik dit om zicht te krijgen op lastige onderdelen. Denk aan: kernzin niet altijd eerste zin, alinea zonder kernzin, verschil tussen samenvatting en schema.
Begrippen
hoofdzaak - de belangrijkste informatie in een tekst
bijzaak - informatie die minder belangrijk is dan de hoofdzaak
kernzin - de zin met de hoofdzaak van een alinea
voorkeursplaatsen - plekken waar hoofdzaken vaak staan, zoals inleiding, slot, begin of einde van een alinea
inleidende zin - een zin die een alinea opent zonder meteen de hoofdzaak te geven
samenvatting - een korte, samenhangende tekst met de hoofdzaken
schema - een overzichtelijke weergave van de belangrijkste informatie
Deze slide heeft geen instructies
Begrippen
signaalwoorden - woorden die een verband in een tekst aangeven
tekstverband - de relatie tussen delen van een tekst
anekdote - een kort verhaaltje als extra uitleg
toelichting - extra uitleg bij een hoofdzaak
vergelijking - een manier om iets duidelijk te maken door het met iets anders te vergelijken
oorzaak-gevolg - verband waarbij iets leidt tot een gevolg
tegenstelling - verband waarbij twee zaken juist van elkaar verschillen
Deze slide heeft geen instructies