ppt. Biologie GT herhaling Thema 3,4,5.pptx

• newEditor

Biologie

3 GT

Herhaling

• Erfelijkheid en Evolutie

• Ordening

• Stevigheid en Beweging

Leerdoelen basisstof 1:

1. Je kunt omschrijven wat een genotype, wat een fenotype en wat een gen is.

1. Je kunt beschrijven hoe individuen erfelijke eigenschappen overdragen aan hun nakomelingen.

Chromosoom – Gen - Allel

• Ieder chromosoom bevat heel veel genen

• Een gen is het stukje DNA dat de informatie bevat voor één eigenschap.

• Ieder gen bestaat uit 2 allelen, één op elk chromosoom.

• Een allel is een bepaalde variant van een gen.

Ontstaan genotype

• Het genotype is de informatie voor alle erfelijke eigenschappen.

• Het genotype ontstaan bij de bevruchting van de eicel door de zaadcel.

Fenotype

• Alle eigenschappen die tot uiting komen noem je het fenotype.

Fenotype of Genotype

Leerdoelen basisstof 2

• Je kunt omschrijven wat homozygoot en heterozygoot fenotype betekenen.

• Je kunt uitleggen wat dominant en recessief fenotype betekenen.

• Je kunt uitleggen wat en intermediair fenotype is.

• Je kunt aan de hand van gegevens aangeven of iemand homozygoot of heterozygoot is voor een erfelijke eigenschap.

Homozygoot

Homozygoot betekent dat je twee dezelfde allelen hebt.

Voorbeeld: Het gen voor haarvorm bevat twee allelen voor stijl haar of twee allelen voor krullend haar.

Heterozygoot

Heterozygoot betekent dat je twee verschillende allelen hebt.

Voorbeeld: Het gen voor haarvorm bevat een allel voor stijl haar en en een allel voor krullend haar.

Homozygoot en Heterozygoot

Dominant en reccesief

• Een dominant allel is het sterkste en komt altijd tot uiting

• Een recessief allel is het zwakte en komt alleen tot uiting als er geen dominant allel aanwezig is.

Voorbeeld:

Bij erwtenplanten is het allel voor rode bloemen dominant over het allel voor witte bloemen.

Rood + Rood = Rood

Wit + Wit = Wit

Rood + Wit =

Rood

Letters voor allelen

• Dominante allelen geef je aan met een Hoofdletter.

• Recessieve allelen geef je aan met dezelfde kleine letter.

• Voorbeeld:

• Bij erwtenplanten is het allel voor rode bloemen dominant over het allel voor witte bloemen.

Intermediair fenotype

• Beide genen zijn even sterk en komen allebei tot uiting. Het fenotype is een mix van de beide eigenschappen in het fenotype.

Leerdoelen basisstof 3

- Je kunt een kruisingsschema opstellen.

- Je kunt bij een gegeven kruising genotypen en fenotypen van ouders en/of nakomelingen afleiden.

Kruisingschema

• P  Ouders

• F1  Kinderen

• F2  Kinderen van de kinderen

Met een kruisingsschema kun je uitzoeken hoe groot de kans is dat nakomelingen een bepaalde eigenschap hebben geërfd.

Oefenvragen

Oefenvragen

Taaislijmziekte is een ernstige erfelijke ziekte die wordt veroorzaakt door een recessief gen (r). Mensen die het dominante gen (R) bezitten, hebben de ziekte niet. Clara is zwanger. Bij Clara wordt een vruchtwater­punctie uitgevoerd. Hierbij wordt met een naald wat vruchtwater opgezogen. In het vruchtwater bevinden zich losse cellen van het embryo. Door deze cellen te onderzoeken, kan worden bepaald of het embryo genen voor taaislijmziekte heeft.

2 De cellen uit het vruchtwater vermeerderen zich voor­dat ze worden onderzocht. Vermeerderen deze cellen zich door gewone cel­deling (mitose)? En door reductiedeling (meiose)?

A Alleen door gewone celdeling.

B Alleen door reductiedeling.

C Zowel door gewone celdeling als door reductiedeling.

Oefenvragen

Wat kun je uit de informatie en de vraag halen?

Dominant: R  geen taaislijmziekte

Recessief: r  taaislijmziekte

De baby: heeft géén taaislijmziekte

3 Het onderzoek wijst uit dat de baby geen taaislijm­ziekte zal krijgen.

Welk genotype (of welke genotypen) kan de baby hebben?

 

A Alleen rr.

B Alleen Rr.

C Alleen RR.

D Rr of rr.

E RR of Rr.

F RR of rr.

Oefenvragen

Thalassemie is een zeer ernstige bloedziekte die het gevolg is van afwijkende rode bloedcellen. De ziekte wordt veroorzaakt door een recessief gen. Iemand die heterozygoot is voor dit gen wordt een drager genoemd. Een drager heeft meestal voldoende gezonde rode bloedcellen en heeft de ziekte in een minder ernstige vorm. Rob en Monica zijn allebei drager van thalassemie.

Hoe groot is de kans dat een kind van Rob en Monica de ernstige vorm van thalassemie heeft?

A 0%.

B 25%.

C 50%.

D 75%.

E 100%.

Wat kun je uit de informatie en de vraag halen?

• Dominant: Geen bloedziekte (A)

• Recessief: Bloedziekte (a)

• Rob en Monica zijn ‘drager’  Ze hebben het gen, maar zijn niet (erg) ziek.  Heterozygoot (Aa)

• Ze willen weten hoe veel kans er is op een kind met een ernstige ziekte.  (aa)

Leerdoelen basisstof 4

1. Je kunt uit een gegeven stamboom afleiden welke genotypen de individuen hebben, welk gen dominant is en welk recessief.

Stambomen

Leerdoelen basisstof 5

• Je kunt beschrijven hoe door geslachtelijke voortplanting variatie in genotypen ontstaat.

• Je kunt omschrijven wat een mutatie is en je kunt omschrijven hoe kanker ontstaat.

Geslachtelijke en ongeslachtelijke voortplanting

Geslachtelijke voortplanting  Twee geslachtscellen versmelten met elkaar. Er ontstaat een nieuw genotype.

Ongeslachtelijke voortplanting  De plant of het dier maakt kopieën van zichzelf.  Genotype blijft hetzelfde

• Stekken

• Bollen

• Knollen

• Uitlopers

Mutaties

Kanker

Leerdoelen

1. Je kunt welke rol geslachtelijke voortplanting, mutatie en natuurlijke selectie spelen bij het ontstaan van nieuwe rassen en soorten.

1. Je kunt omschrijven wat fossielen hebben bijgedragen aan de evolutietheorie.

1. Je kunt toelichten dat overeenkomsten in de bouw van organen, de bouw van cellen en de samenstelling van stoffen in cellen duiden op verwantschap.

1. Je kunt enkele DNA-technieken in de biotechnologie beschrijven

Evolutietheorie

• Evolutie ontstaat door:

1. Verandering van genotypen

   1. Natuurlijke selectie

   2. Het ontstaan van nieuwe soorten

Argumenten voor de evolutietheorie

1. Fossielen

2. Overeenkomsten in bouw

3. Rudimentaire organen

Stambomen

Biotechnologie

Biotechnologie zijn alle techniek waarbij organismen gebruikt worden om producten voor de mens te maken.

Recombinant-DNA technieken zijn technieken waarbij je het DNA van de ene soort over brengt naar de ander soort.

Genetische modificatie is het aanpassen van erfelijke informatie bij organismen.

Biologie

Thema: Ordening

3 GT

• Je kunt organismen indelen door te kijken naar gemeenschappelijke kenmerken.

• Je kunt de kenmerken noemen van de cellen van bacteriën, schimmels, planten en dieren

• Je kunt de kenmerken van bacteriën noemen.

• Je kunt de kenmerken van schimmels noemen.

• Je kunt beschrijven hoe bacteriën en schimmels nuttig zijn voor de mens en de natuur.

• Je kunt beschrijven hoe bacteriën en schimmels schadelijk kunnen zijn voor mensen.

Ontstaan van het leven op aarde

De vier rijken

• • aantal cellen
  • aanwezigheid van celkernen
  • aanwezigheid van celwanden
  • aanwezigheid van bladgroenkorrels
  • relatieve grootte

Aantal cellen

• Eéncellig: Organismen die bestaan uit één cel.

• Meercellig: Organismen die bestaan uit meerdere cellen.

Celkenmerken

Bacteriën

Schimmels

Planten

Dieren

Celwand

Geen celkern

Geen bladgroenkorrels
Eencellig

Voortplanting: deling

Bacteriën

Schimmels

Planten

Dieren

Nuttige bacteriën

Melkzuurbacteriën

Bacteriën voor zuiveren afvalwater

MRSA bacterie

Hersenvliesontsteking

Voedselvergiftiging

Bacteriën

Schimmels

Planten

Dieren

Schadelijke bacteriën

Cholera

Vervuild water

Bacteriën

Schimmels

Planten

Dieren

Schadelijke bacteriën

• Celwand

• Celkern

• Geen bladgroenkorrels

• Eencellig of veelcellig

Voortplanting:

• Eencellige schimmels (gisten): deling

• Veelcellige schimmels: sporen

Bacteriën

Schimmels

Planten

Dieren

Nuttige schimmels

Penseelschimmel

Schimmel voor kaasbereiding

Gist

Paddestoelen

Bacteriën

Schimmels

Planten

Dieren

Schadelijke schimmels

Candida

Meeldauw

Bacteriën

Schimmels

Planten

Dieren

Leerdoelen

• Je kunt geleedpotigen indelen door te kijken naar het aantal segmenten en het aantal poten.

• Je kunt gewervelden indelen door te kijken naar de bouw en de manier van voortplanten

Dieren ordenen

• Inwendig skelet – Uitwendig skelet – Geen skelet

Dieren ordenen

Dieren ordenen

• Niet symmetrisch – tweezijdig symmetrisch – veelzijdig symmetrisch

Biologie

3 GT

Thema Stevigheid en Beweging

Leerdoelen voorkennis – onderbouw

1. Je kunt in een afbeelding van het skelet de botten benoemen.

2. Je kunt de 4 taken van het skelet opnoemen.

3. Je kunt de kenmerken van bot en kraakbeen noemen.

4. Je kunt de bouw van een gewricht beschrijven

5. Je kunt de werking van spieren beschrijven.

Leerdoelen Basisstof 1 en 2

1. Je kunt in een afbeelding van het skelet de botten benoemen.

1. Je kunt de 4 taken van het skelet opnoemen.

1. Je kunt pijpbeenderen en platte beenderen aanwijzen op een afbeelding en kenmerken daarvan benoemen.

De borstkas

• Ribben

• Borstbeen

• Borstwervels

De schoudergordel

• Schouderbladen

• Sleutelbeenderen

De bekkengordel

- Heupbeenderen

De ledematen (armen)

• Opperarmbeen

• Ellepijp (aan de kant van de Pink)

• Spaakbeen

• Handwortelbeentjes

• Middenhandsbeentjes

• Vingerkootjes

De ledenmaten (benen)

• Dijbeen

• Knieschijf

• Scheenbeen

• Kuitbeen

• Voetwortelbeentjes

• Middenvoetsbeentjes

• Teenkootjes

1. Stevigheid

2. Beweging (aanhechting van spieren)

3. Bescherming

4. Vorm

Functies van het skelet

Type beenderen

• Pijpbeenderen: vooral in de ledenmaten

In de mergholte zit geel beenmerg (vet) in de koppen van de botten vind je rood beenmerg (vorming bloedcellen)

• Platte beenderen: komen vooral voor in de schedel en de romp.

In de mergholte zit rood beenmerg

Basisstof 2 Kraakbeen en beenweefsel

Leerdoelen

1. Je kunt de kraakbeenweefsel en beenweefsel op een afbeelding herkennen.

1. Je kunt beschrijven hoe de samenstelling van de botten verandert tijdens het leven.

Kraakbeenweefsel en beenweefsel

• Kraakbeenweefsel en beenweefsel geven je lichaam stevigheid

Kraakbeenweefsel

• Ligt in groepjes bij elkaar

• Is stevig en buigzaam

• Vb. in je neus, oren

Beenweefsel

• Ligt om bloedvaten heen

• Is hard en stevig

• Bestaat uit kalkzouten

en lijmstof

• Vb. je sleutelbeen

Kalkzouten en lijmstof

• Kalkzouten geven stevigheid

• Lijmstof geeft buigzaamheid

Ouderdom

• Baby’s  Het skelet bestaat vooral uit kraakbeen

• Veel lijmstof en weinig kalkstof

Hoe ouder je wordt  minder lijmstof en meer kalkstof

Bejaard  weinig lijmstof en in verhouding veel kalkzouten

Basisstof 3: Beenverbindingen

Lesdoelen:

1. Je kunt de vier soorten beenverbindingen opnoemen en herkennen in het skelet.

1. Je kunt de 3 typen gewrichten opnoemen en hier voorbeelden bij benoemen.

1. Je kunt de onderdelen van een gewricht in een afbeelding herkennen.

Beenverbindingen

• 4 soorten verbindingen

  • Vergroeid

  • Door een naad

  • Door kraakbeen

  • Door gewrichten

De bouw van een gewricht

• Gewrichtskop

• Kraakbeenlaagje

• Gewrichtskapsel

• Gewrichtssmeer

• Gewrichtskom

Type gewrichten

• Kogelgewricht

• Scharniergewricht

• Rolgewricht

Vb. Schoudergewricht

Vb. je vingerkootjes

Vb. Spaakbeen en ellepijp

Samengevat

• Er zijn 4 typen beenverbindingen:

• Naadverbinding

• Vergroeid

• Kraakbeenverbinding

• Gewricht

• Er zijn 3 typen gewrichten:

• Kogelgewricht

• Scharniergewricht

• Rolgewricht

Samengevat

• Er zijn 4 typen beenverbindingen:

• Naadverbinding

• Vergroeid

• Kraakbeenverbinding

• Gewricht

• Er zijn 3 typen gewrichten:

• Kogelgewricht

• Scharniergewricht

• Rolgewricht

Basisstof 4 Spieren

Leerdoelen:

1. Je kunt de bouw en werking van spieren beschrijven.

2. Je kunt beschrijven wat antagonisten zijn en hier voorbeelden bij benoemen.

Bouw van een spier

pees

spiervezel

spierbundel

Spierschede

Werking van de spieren

1. Als spieren samentrekken worden ze dikker.

2. Hierdoor wordt de spier korter en beweegt het bot waaraan de spier vast zit.

Antagonisten

• Twee spieren die tegenovergesteld werken.

• Samen aan hetzelfde bot/ gewricht.

• http://www.bioplek.org/animaties/spieren_botten/antagonisten.html

Basisstof 5 Houding en beweging

Leerdoel:

1. Je kunt het belang van een goede lichaamshouding uitleggen.

2. Je kunt aangeven hoe je rugklachten kunt voorkomen

Wervelkolom

Hernia

Tillen

• Wervelkolom vangt druk op bij de tussenwervelschijven.

• Gebruik bij het tillen zoveel mogelijk je beenspieren.

Houding en beweging

Blessures

Leerdoelen:

1. Je kunt beschrijven wat er aan de hand is bij de volgende blessures: botbreuk, spierscheuring, RSI, kneuzing, spierpijn, spierkramp, voetbalknie

1. Je kunt beschrijven hoe je blessures kunt voorkomen.

Blessures aan spieren

• Spierpijn, ontstaat als je een tijdje niet of ineens veel gesport hebt.

• Spierscheuring, ontstaat door een plotselinge beweging, een ontstaat een scheurtje in een spier ( zweepslag).

• Spierkramp, alle spiervezels trekken tegelijk samen, de spier kan niet meer uitrekken.

Blessures aan botten

• Botbreuken, een bot breekt door bijvoorbeeld een val.

Diagnose:

Röntgenfoto

Behandeling: gips en/of pinnen

Een voetbalknie

Bij een voetbalknie is de meniscus in het kniegewricht beschadigd.

http://www.youtube.com/watch?v=s08nJTZziD8

http://www.bioplek.org/animaties/spieren_botten/gewrichten.html

Kneuzing, verzwikking, ontwrichting

• Kneuzing, beschadiging van weefsel zonder dat er iets gescheurd of gebroken is. ( zwelling, blauwe plek)

• Verzwikking, gewrichtskapsel en banden worden te ver uitgerekt ( omzwikken enkel).

• Ontwrichting, de gewrichtskogel schiet uit de gerichtskom

Andere blessures

• RSI

Ontsteking van de

aanhechtingsplaats van een spier.

Ontstaat doordat heel vaak een bepaalde beweging wordt gemaakt en een verkeerde techniek gebruikt wordt.

Voorbeelden: Muisarm, Tennisarm

Voorkomen van blessures

• Warming-up

• Spieren beter doorbloed  dus meer zuurstof en glucose, spieren worden warm

• Cooling-down

- Helpt bij het afvoeren van afvalstoffen. Hierdoor voorkom je spierpijn.

Blessures

Leerdoelen:

1. Je kunt beschrijven wat er aan de hand is bij de volgende blessures: botbreuk, spierscheuring, RSI, kneuzing, spierpijn, spierkramp, voetbalknie

1. Je kunt beschrijven hoe je blessures kunt voorkomen.

Blessures aan spieren

• Spierpijn, ontstaat als je een tijdje niet of ineens veel gesport hebt.

• Spierscheuring, ontstaat door een plotselinge beweging, een ontstaat een scheurtje in een spier ( zweepslag).

• Spierkramp, alle spiervezels trekken tegelijk samen, de spier kan niet meer uitrekken.

Blessures aan botten

• Botbreuken, een bot breekt door bijvoorbeeld een val.

Diagnose:

Röntgenfoto

Behandeling: gips en/of pinnen

Een voetbalknie

Bij een voetbalknie is de meniscus in het kniegewricht beschadigd.

http://www.youtube.com/watch?v=s08nJTZziD8

http://www.bioplek.org/animaties/spieren_botten/gewrichten.html

Kneuzing, verzwikking, ontwrichting

• Kneuzing, beschadiging van weefsel zonder dat er iets gescheurd of gebroken is. ( zwelling, blauwe plek)

• Verzwikking, gewrichtskapsel en banden worden te ver uitgerekt ( omzwikken enkel).

• Ontwrichting, de gewrichtskogel schiet uit de gerichtskom

Andere blessures

• RSI

Ontsteking van de

aanhechtingsplaats van een spier.

Ontstaat doordat heel vaak een bepaalde beweging wordt gemaakt en een verkeerde techniek gebruikt wordt.

Voorbeelden: Muisarm, Tennisarm

Voorkomen van blessures

• Warming-up

• Spieren beter doorbloed  dus meer zuurstof en glucose, spieren worden warm

• Cooling-down

- Helpt bij het afvoeren van afvalstoffen. Hierdoor voorkom je spierpijn.

Vorm en functie

De hak

Mens: Zoolganger

Hond: Teenganger

Paard: Topganger