Polyfonie, canon en fuga (Muziek havo), les 2: Examentraining

• newEditor
• Muziek
• Middelbare school
• havo
• Leerjaar 4,5

Introductie

Examentraining met vijf luistervragen: homofoon of polyfoon onderscheiden, steminzetten volgen, canon en unisono herkennen en stemvoering benoemen, met stappenplan en tips.

VAKTHEORIE · MEERSTEMMIGHEID

EXAMENTRAINING

Polyfonie, canon en fuga: zo pak je examenvragen aan

Les 2 van 3. Laat leerlingen in tweetallen overleggen bij de open vragen. Image credit: Pieter de Jode II / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.5

♪ VAKTHEORIE · MEERSTEMMIGHEID

WAT GA JE KUNNEN?

Ik kan bij een luisterfragment of notenbeeld homofonie, polyfonie, steminzetten, canon en stemvoering herkennen.

♪ VAKTHEORIE · MEERSTEMMIGHEID

ZO PAK JE EEN EXAMENVRAAG AAN

• 1. Lees: wat wordt gevraagd: stemmen, inzetten of beweging? Let op de woorden in de vraag.

• 2. Luister: begint er één stem of beginnen alle stemmen samen? Tik bij elke nieuwe stem.

• 3. Vergelijk: zingen de stemmen hetzelfde ritme (homofoon) of elk een eigen lijn (polyfoon)?

• 4. Controleer: past je antwoord bij wat je hoorde, ook bij het tweede luisteren?

♪ VAKTHEORIE · MEERSTEMMIGHEID

VRAAGTYPE 1: HOMOFOON OF POLYFOON

• Je hoort een fragment en bepaalt hoe de stemmen zich tot elkaar verhouden.

• Zingen de stemmen samen in hetzelfde ritme? Dan is het homofoon.

• Komen ze na elkaar binnen met een eigen lijn? Dan is het polyfoon.

Video: Bach: koraal Ach Gott und Herr, BWV 255 (kanaal: Netherlands Bach Society). Wat hoor je? Vier stemmen zingen samen dezelfde woorden, in hetzelfde ritme, als een rij akkoorden. Dat is homofonie. Goede antwoord: ze zingen samen in hetzelfde ritme.

Beluister het fragment. Hoe gaan de stemmen met elkaar om?

A

Ze zingen samen in hetzelfde ritme

B

Ze komen een voor een binnen

C

Ze zingen precies dezelfde toon

D

Ze gaan elk een eigen weg

Een koraal is homofoon. Wie unisono kiest, hoort niet dat er meerdere toonhoogtes tegelijk klinken. Wie een voor een binnen kiest, verwart het met polyfonie.

Video: Palestrina: Sicut cervus, Sistine Chapel Choir (kanaal: Deutsche Grammophon - DG). Wat hoor je? De stemmen beginnen niet samen. Ze komen een voor een binnen met dezelfde melodie en houden elk een eigen lijn. Dat is imitatie. Goede antwoord: imitatie.

Beluister het fragment. Welk begrip past bij het begin van de stemmen?

A

Unisono

B

Homofonie

C

Imitatie

D

Parallelle beweging

Goed: imitatie. Wie homofonie kiest, hoort de stemmen samen zingen, maar ze komen na elkaar binnen.

♪ VAKTHEORIE · MEERSTEMMIGHEID

VRAAGTYPE 2: STEMINZETTEN VOLGEN

• Je volgt in een notenbeeld of fragment wanneer elke stem begint.

• De eerste stem telt ook mee als steminzet.

• In een fuga-expositie hoor je het thema in elke stem binnenkomen.

In welke maat komt stem 2 binnen?

A

In maat 1

B

In maat 2

C

In maat 3

D

In maat 4

Stem 1 begint in maat 1 en stem 2 pas in maat 3, na twee maten rust. Wie maat 2 kiest, denkt dat stem 2 direct na stem 1 begint. Image credit: LessonUp, eigen afbeelding

Video: Bach: Contrapunctus 1 uit Die Kunst der Fuge, BWV 1080 (kanaal: ABC Classic). Wat hoor je? Eén stem speelt het thema alleen. Daarna komt het thema in een tweede stem binnen terwijl de eerste doorgaat, en er komen meer stemmen bij. Dat is de fuga-expositie. Goede antwoord: de fuga-expositie.

Beluister het fragment. Welk onderdeel van een fuga hoor je?

A

De fuga-expositie

B

Een canon

C

Parallelle beweging

D

Een unisono

Het begin van een fuga is de fuga-expositie. Wie canon kiest, vergeet dat de stemmen na hun inzet een eigen lijn gaan spelen.

♪ VAKTHEORIE · MEERSTEMMIGHEID

VRAAGTYPE 3: CANON EN UNISONO

• Een canon herken je aan een tweede stem die de melodie later herhaalt.

• Bij unisono klinkt maar één melodie, ook als veel mensen die zingen.

Video: Bach: Goldbergvariaties, variatie 6, Canone alla Seconda, Glenn Gould (kanaal: Glenn Gould - Topic). Wat hoor je? Een bovenstem speelt een melodie. Een korte tijd later begint een tweede bovenstem dezelfde melodie, een toon hoger. De tweede stem volgt de eerste de hele tijd. Dat is een canon. Goede antwoord: de tweede stem herhaalt steeds de melodie van de eerste, iets later.

Beluister het fragment. Hoe verhouden de twee bovenste stemmen zich?

A

Ze spelen precies dezelfde noten tegelijk

B

De ene stijgt als de andere daalt

C

Ze spelen alleen akkoorden samen

D

De tweede herhaalt de melodie van de eerste, iets later

Dat is een canon. Wie tegelijk kiest, mist de latere inzet van de tweede stem.

Video: Hymnus Veni Creator Spiritus, Cistercian Monks of Stift Heiligenkreuz (kanaal: The Cistercian Monks of Stift Heiligenkreuz - Topic). Wat hoor je? Er klinkt maar één melodielijn, zonder tweede stem en zonder begeleiding. De monniken zingen die lijn samen. Dat is unisono. Goede antwoord: unisono.

Beluister het fragment. Welk begrip past bij hoe de monniken zingen?

A

Homofonie

B

Unisono

C

Canon

D

Tegenbeweging

Goed: unisono. Er klinkt maar één melodie. Wie homofonie kiest, hoort ten onrechte akkoorden.

♪ VAKTHEORIE · MEERSTEMMIGHEID

VRAAGTYPE 4: STEMVOERING BENOEMEN

• Je kijkt hoe twee stemmen bewegen: dezelfde kant op of tegen elkaar in.

• Een eigen lijn naast het thema is een tegenstem.

Welke beweging zie je in het notenbeeld?

A

Tegenbeweging

B

Parallelle beweging

C

Imitatie

D

Unisono

Stem 1 daalt terwijl stem 2 stijgt, daarna andersom: tegenbeweging. Wie parallelle beweging kiest, kijkt alleen naar het ritme. Image credit: LessonUp, eigen afbeelding

Een stem speelt een eigen lijn naast het thema van een fuga. Wat is dit?

A

Een unisono

B

Een steminzet

C

Een tegenstem

D

Een parallelle beweging

Goed: een tegenstem. Een steminzet is het moment waarop een stem begint.

Welk vraagtype vind jij het lastigst?

1

Homofoon of polyfoon

2

Steminzetten volgen

3

Canon en unisono

4

Stemvoering benoemen

Bespreek de uitslag. Laat leerlingen die het lastig vinden bij het volgende fragment steminzetten tikken en hardop tellen.

♪ VAKTHEORIE · MEERSTEMMIGHEID

TIPS VOOR OP HET EXAMEN

• Luister eerst naar het begin: komt er één stem of beginnen alle stemmen samen?

• Tik bij elke nieuwe stem op tafel en tel mee, de eerste stem telt ook.

• Weet je het niet: vraag jezelf of de stemmen hetzelfde ritme hebben. Dan is het homofoon.