Eten, slikken en zorg
Eten, slikken en zorg
Onderdelen in deze les
Eten, slikken en zorg
Open de les vanuit herkenning: eten lijkt vanzelf te gaan, maar vraagt een goede samenwerking van mond, tong, tanden en slikbeweging.
Lesdoel
Ik kan uitleggen:
- wat oorzaken van ondervoeding zijn
- wat gevolgen van ondervoeding zijn
- hoe tong en tanden helpen bij eten en slikken.
- welke problemen en gevolgen slikproblemen kunnen geven.
- hoe je als begeleider veilig ondersteunt bij eten en drinken.
Deze slide heeft geen instructies
Wanneer is iemand ondervoed?
Deze slide heeft geen instructies
Hoeveel % van de mensen in de zorg is ondervoed?
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Je krijgt een stuk beschuit
Eet de beschuit. Probeer goed te voelen:
Wat doen je tanden?
Wat doet je tong?
Hoe voelt het doorslikken/ wat merk je bij het doorslikken?
Deze slide heeft geen instructies
Je krijgt een snoepje
Eet de beschuit. Probeer goed te voelen:
Wat doen je tanden?
Wat doet je tong?
Hoe voelt het doorslikken/ wat merk je bij het doorslikken?
Deze slide heeft geen instructies
Eten begint in de mond
Eten en slikken verlopen in stappen
De mond bereidt voedsel voor op doorslikken
Tong, tanden en speeksel werken daarbij samen
Als één deel minder goed werkt, kan eten moeilijk of onveilig worden
Benoem dat de les vooral gaat over praktische zorgproblemen: niet alleen wat slikken is, maar ook wat mis kan gaan en wat begeleiders dan doen.
De functie van de tanden
Tanden bijten stukken van voedsel af
Kiezen malen voedsel kleiner
Goed kauwen maakt voedsel zachter en fijner
Daardoor ontstaat een hap die makkelijker te slikken is
Noem eventueel verschil tussen voortanden en kiezen. Koppeling naar protheses: als kauwen minder goed lukt, blijft voedsel sneller te grof of te droog.
De functie van de tong
De tong verplaatst voedsel in de mond
De tong mengt voedsel met speeksel
De tong vormt van gekauwd voedsel een slikbare hap
Daarna duwt de tong de hap naar achteren richting keel
Gebruik steeds dezelfde term: slikbare hap. Dat helpt leerlingen het proces stap voor stap te volgen.
Van kauwen naar slikken
Goed kauwen + voldoende speeksel + goede tongbeweging = een slikbare hap
Een onvolledige voorbereiding in de mond = meer kans op verslikken of moeite met slikken
Dit is de samenvattende keten van dit eerste deel. Laat zien dat mondproblemen en slikproblemen vaak met elkaar samenhangen.
Deze slide heeft geen instructies
Waardoor kunnen slikproblemen ontstaan?
Deze slide heeft geen instructies
Wat zijn slikproblemen?
Slikproblemen betekenen dat eten, drinken of speeksel niet goed van mond naar maag gaat. Dat kan langzaam, pijnlijk, onveilig of met veel moeite verlopen.
Je kunt hier de term dysfagie noemen als vakterm, maar houd op de slide de begrijpelijke term slikproblemen aan.
Deze slide heeft geen instructies
Wat kan er misgaan bij slikken?
De hap gaat te langzaam naar achteren
De slikbeweging start te laat
De keel sluit niet goed af
Voedsel of drinken kan in de luchtpijp terechtkomen
Er kunnen resten achterblijven in mond of keel
Noem dat niet al het verslikken luid en duidelijk gebeurt; soms glijdt er ongemerkt iets de verkeerde kant op.
Wat zijn mogelijke signalen dat iemand slikproblemen heeft?
Deze slide heeft geen instructies
Hoe merk je slikproblemen?
Hoesten of kuchen tijdens eten of drinken
Verslikken
Moeite met kauwen of wegkrijgen van een hap
Lang doen over eten
Eten blijft in de mond achter
Een natte of borrelende stem na slikken
Leg uit dat signalen soms direct zichtbaar zijn, maar soms subtiel. Vooral een veranderde stem of voedselresten in de mond worden nog wel eens gemist.
Waarom is dit gevaarlijk?
Verslikken kan benauwdheid geven
Voedsel of drinken in de luchtpijp verhoogt de kans op longproblemen
Iemand kan angstig worden om te eten of te drinken
Daardoor gaat iemand soms minder eten en drinken
Hier kun je aspiratie en aspiratiepneumonie mondeling noemen, maar houd de slide begrijpelijk en praktisch.
Oorzaken in het lichaam
Neurologische aandoeningen kunnen de slikbeweging verstoren, bv een beroerte, ALS, MS, ziekte van Parkinson.
Verdikte tong, bv bij syndroom van Down
Spierzwakte kan kauwen en slikken moeilijker maken
Vermoeidheid kan het slikken verslechteren
Hoge leeftijd kan samengaan met minder kracht en minder coördinatie
Geef voorbeelden zoals beroerte, Parkinson of dementie alleen mondeling als passende verdieping.
Meerdere oorzaken tegelijk
Een cliënt kan meer dan één oorzaak hebben
Bijvoorbeeld: een droge mond én een losse prothese
Of: vermoeidheid én minder controle over de tong
Daarom kijk je altijd naar het totaalbeeld
Benadruk klinisch redeneren op basaal niveau: niet één los signaal, maar het geheel van mond, slikken, conditie en gedrag.
Gevolgen voor gezondheid
Minder eten kan leiden tot ondervoeding
Minder drinken kan leiden tot uitdroging
Verslikken kan longproblemen veroorzaken
De lichamelijke conditie kan achteruitgaan
Maaltijden worden minder prettig en dus vermeden
Verbind de gevolgen steeds terug aan dagelijkse observatie: gewicht, energie, dorst, hoesten, terugkerende luchtwegklachten.
De rol van de begeleider
De begeleider observeert en ondersteunt
Veilig eten en drinken staat voorop
De begeleider let op signalen van moeite of verslikken
Bij twijfel wordt passende hulp ingeschakeld
Noem mondeling dat begeleiders werken volgens afspraken in het zorgplan en zo nodig advies vragen aan logopedist, arts of diëtist.
Let op bij het bereiden van voedsel
Kies een structuur die de cliënt goed aankan
Maak voedsel zo nodig zacht, fijn of gemalen
Let op dat eten niet te droog, taai of brokkelig is
Zorg dat eten overzichtelijk en aantrekkelijk blijft
Benoem dat aanpassingen veilig én eetbaar moeten zijn; fijngemaakt voedsel moet nog herkenbaar en smakelijk zijn.
Let op bij het soort voedsel
Zachte voeding is vaak makkelijker dan harde of taaie voeding
Gemengde structuren kunnen lastig zijn
Kruimelig voedsel kan sneller problemen geven
Dranken worden soms aangepast als dun drinken moeilijk gaat
Geef zo nodig voorbeelden mondeling: soep met stukjes, beschuit, rijst, noten of dunne drank kunnen lastig zijn afhankelijk van de cliënt.
Let op tijdens het eten helpen
Zorg voor rust en voldoende tijd
Laat de cliënt rechtop zitten
Geef kleine happen en kleine slokjes
Let op of de mond leeg is voor de volgende hap
Blijf observeren tijdens de hele maaltijd
Houd het praktisch en veilig. Benadruk dat tempo aanpassen vaak belangrijker is dan 'door laten eten'.
Wat doe je bij signalen van problemen?
Stop zo nodig met aanbieden van eten of drinken
Blijf rustig en let op ademhaling en hoesten
Meld veranderingen in slikken of eten
Leg observaties vast volgens de afspraken
Vermijd op de slide uitgebreide acute-hulpinstructies; houd het bij observeren, stoppen, melden en volgen van protocol.
Begrippen
tandprothese - kunstgebit of vervanging van tanden en kiezen
tong - spier in de mond die voedsel verplaatst en helpt bij slikken
slikbare hap - goed gekauwd en met speeksel gemengd voedsel dat doorgeslikt kan worden
slikproblemen - moeite of gevaar bij het slikken van eten, drinken of speeksel
verslikken - wanneer eten of drinken in de verkeerde richting gaat
luchtpijp - buis waardoor lucht naar de longen gaat
ondervoeding - te weinig voedingsstoffen binnenkrijgen
Deze slide heeft geen instructies
Begrippen
uitdroging - te weinig vocht in het lichaam
droge mond - mond met te weinig speeksel
structuur van voeding - hoe voedsel aanvoelt, zoals zacht, fijn of gemalen
observatie - bewust letten op signalen en veranderingen
begeleider - zorgverlener die een cliënt ondersteunt bij dagelijkse zorg
longproblemen - klachten of ziekte van de longen door bijvoorbeeld verslikken
Deze slide heeft geen instructies
