H1 - Het immuunsysteem (1)
4
IMMUNITEIT
Onderdelen in deze les
4
IMMUNITEIT
HOOFDSTUK 1
HET IMMUUNSYSTEEM
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 154
1 Het immuunsysteem
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 154
1 Het immuunsysteem
1.1 Functie van het immuunsysteem
Pathogeen
Micro-organismen, virussen en vreemde stoffen
Lichaam schade toebrengen
Ziekte veroorzaken
Immuunsysteem draagt bij tot homeostase
= Het in stand houden van je lichaam
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 154
1 Het immuunsysteem
1.1 Functie van het immuunsysteem
Antigenen
Organische molecule waartegen het immuunsysteem reageert
Meestal eiwitten, polysachariden of glycoproteïnen
Buitenzijde celmembraan
Lichaamseigen antigenen: lichaamseigen cellen
Vreemde antigenen: micro-organismen en virussen
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 154
1 Het immuunsysteem
1.2 Onderdelen van het immuunsysteem
1.2.1 Het bloed
Volwassen persoon: 5 l bloed
55% plasma
45% bloedlichaampjes:
44% rode bloedcellen en 1% witte bloedcellen en bloedplaatjes
Plasma
Vloeibare gedeelte van het bloed:
92 % water en 8% opgeloste stoffen en ionen
Fibrinogeen: bloedstolling, hormonen en antilichamen
Enzymen, vitaminen, voedingsstoffen en afvalstoffen
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 155
https://www.youtube.com/watch?v=d65fLrAqxu4
Zie video voor meer info !
1 Het immuunsysteem
1.2 Onderdelen van het immuunsysteem
1.2.1 Het bloed
De bloedlichaampjes
Rode bloedcellen (RBC)
Witte bloedcellen (WBC)
Bloedplaatjes
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 155
1 Het immuunsysteem
1.2 Onderdelen van het immuunsysteem
1.2.1 Het bloed
De bloedlichaampjes
Rode bloedcellen / erytrocyten
Komen het meeste voor
Ronde schrijfvormige vorm, aan de rand dikker
Ontstaan uit stamcellen in het rode beenmerg
Geen celkern en weinig organellen
Beperkte levensduur: 120 dagen
Celmembraan rond hemoglobine: rode kleur, O2 binden, deels CO2 binden
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 156
1 Het immuunsysteem
1.2 Onderdelen van het immuunsysteem
1.2.1 Het bloed
De bloedlichaampjes
Witte bloedcellen / leukocyten
Groter dan RBC
Wel celkern en celorganellen
Ontstaan in het rode beenmerg
Rol in het immuunsysteem verdedigen lichaam tegen ZVW + afvalstoffen opruimen
Enkele uren in de bloedbaan, verplaatsen naar de plaats waar ze nodig zijn.
Vasthechten aan de bloedvatwand
Herschikken cytoskelet
Amoeboïde bewegingen met schijnvoetjes of pseudopodiën
Schijnvoetjes rond het pathogen, fagocytose
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 156
1 Het immuunsysteem
1.2 Onderdelen van het immuunsysteem
1.2.1 Het bloed
De bloedlichaampjes
Witte bloedcellen
Drie groepen
Granulocyten: korrelig uitzicht door blaasjes met chemische stoffen
Lymfocyten
Monocyten agranulocyten vooral in weefsels
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 156
1 Het immuunsysteem
1.2 Onderdelen van het immuunsysteem
1.2.1 Het bloed
De bloedlichaampjes
Bloedplaatjes
Kleine celfragmenten, kleinste bloedlichaampjes
Onregelmatige vorm
Geen celkern
Ontstaan in het rode beenmerg
Functie: bloedstolling
Beperkte levensduur: 10 dagen
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 156
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
Enkel lichaamsvreemde stoffen of cellen bevatten antigenen.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 156
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
Enkel lichaamsvreemde stoffen of cellen bevatten antigenen.
Antwoord:
Fout: ook lichaamseigen cellen bevatten antigenen.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 156
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
Plasma is bloed zonder rode bloedcellen.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 156
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
Plasma is bloed zonder rode bloedcellen.
Antwoord:
Fout: plasma is bloed zonder rode bloedcellen, witte bloedcellen en bloedplaatjes.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 156
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
Rode bloedcellen spelen een belangrijke rol bij het transport van gassen in het bloed.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 156
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
Rode bloedcellen spelen een belangrijke rol bij het transport van gassen in het bloed.
Antwoord:
Juist: ze bevatten veel hemoglobine dat O2 en een deel van het CO2 transporteert.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 156
1 Het immuunsysteem
1.2 Onderdelen van het immuunsysteem
1.2.2 Het lymfestelsel
Twee onderdelen
Lymfevatenstelsel
Lymfeorganen
Functie
Afweer pathogenen
Opruimen afvalstoffen uit weefsels
Lymfe: homeostase vochtgehalte in de weefsels
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 157
https://www.youtube.com/watch?v=o0-1OknbO3M
Kijk eerst naar deze video !
Lymfevatenstelsel
Lymfevaten
Lymfecapillairen
Kleurloze lymfe vervoeren
Open system, enkel afvoerend systeem
1 Het immuunsysteem
1.2 Onderdelen van het immuunsysteem
1.2.2 Het lymfestelsel
Lymfe
Ontstaan van weefselvocht
Een gevolg van de bloeddruk
Haarvaten: concentratie eiwitten ↑
Opname van weefselvocht
Concentratieverschil: osmose
Opname resterend weefselvocht
In de lymfecapillairen
Ontstaan van lymfe: gelijkaardig aan bloedplasma, geen RBC
en geen grote eiwitten
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 157
1 Het immuunsysteem
1.2 Onderdelen van het immuunsysteem
1.2.2 Het lymfestelsel
Lymfevaten
Lymfecapillairen of lymfehaarvaten
Geen verbinding met andere vaten
Ontstaan tussen de cellen van de weefsels
Lymfevaten
Kleine lymfecapillairen vloeien samen grotere vaten
Lymfevaten komen samen in nog grotere vaten
Grotere vaten monden uit in een ader, dicht bij hart
RESULTAAT: het bloedvolume blijft constant
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 157
1 Het immuunsysteem
1.2 Onderdelen van het immuunsysteem
1.2.2 Het lymfestelsel
Lymfeorganen
Lymfatisch weefsel
Een ophoping van lymfocyten (plaats met veel vreemde antigenen)
VB: keelamandelen
Lymfeknopen
Waar lymfevaten samen komen
Kleine, ovale organen
Filtreren en zuiveren de lymfe
Gezwollen bij een ontsteking
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 158
1 Het immuunsysteem
1.2 Onderdelen van het immuunsysteem
1.2.2 Het lymfestelsel
Lymfeorganen
Milt
Links bovenaan in de buikholte
Filtreren en zuiveren het bloed
Oude RBC, beschadigde en geïnfecteerde cellen uit het bloed halen
Zwezerik of thymus
Bovenaan in de borstholte, achter het borstbeen
Grootte varieert met de leeftijd
Groeit mee tot in de puberteit
Vetweefsel vervangt thymusweefsel
Functie: rol in het immuunsysteem
Voor de geboorte: geen vorming van lymfocyten tegen lichaamseigen antigenen
Na de geboorte: rijpen van T-lymfocyten voor de specifieke afweer
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 158
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
In de lymfeknopen wordt bloed gezuiverd.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 159
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
In de lymfeknopen wordt bloed gezuiverd.
Antwoord:
Fout: in de lymfeknopen wordt lymfe gezuiverd. Bloed wordt gezuiverd in de milt.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 159
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
De rol van de thymus wordt minder belangrijk bij het ouder worden.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 159
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
De rol van de thymus wordt minder belangrijk bij het ouder worden.
Antwoord:
Juist. Voor de geboorte maakt de thymus onderscheid tussen lichaamsvreemde en lichaamseigen antigenen. Bij het ouder worden wordt thymusweefsel vervangen door vetweefsel.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 159
1 Het immuunsysteem
1.3 Werking van het immuunsysteem
Niet-specifieke afweer
Eerste en tweede afweerlinie
Verschillende soorten pathogenen
Bij de geboorte aanwezig
De aangeboren afweer
Specifieke afweer
Derde afweerlinie
Eén soort pathogeen
Na contact met één bepaald antigeen
De verworven afweer
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 159
1 Het immuunsysteem
1.3 Werking van het immuunsysteem
1.3.1 De eerste afweerlinie
Eerste afweerlinie
Barrières op de grens tussen inwendig en uitwendig milieu
De huid
De slijmvliezen
Aangeboren en niet-specifiek
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 159
1 Het immuunsysteem
1.3 Werking van het immuunsysteem
1.3.1 De eerste afweerlinie
Fysische barrière
Opperhuid
Aantal lagen dode, verhoornde cellen
Houdt pathogenen tegen
Beschadiging wonde ontsmetten
Chemische barrière
Lysosymen
Enzymen in klierproducten van de huid die bacteriën doden
Ook in neusslijm, speeksel en tranen
Zure milieu van de maag
Pathogenen en schadelijke stoffen via de voeding vernietigen
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 159
1 Het immuunsysteem
1.3 Werking van het immuunsysteem
1.3.1 De eerste afweerlinie
Mechanisch barrière
Trilhaartjes in neus en luchtpijp
Micro-organismen moeten tegen de trilhaarbeweging bewegen
Door de neus inademen is beter dan door de mond
Microbioom
= Symbiose van je lichaam met onschadelijke micro-organismen
Darmflora, huidflora, melkzuurbacteriën in de vagina
39 biljoen (1012) bacteriën
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 160
1 Het immuunsysteem
1.3 Werking van het immuunsysteem
1.3.2 De tweede afweerlinie
Tweede afweerlinie
Aangeboren en niet-specifiek
Witte bloedcellen beperken de verspreiding van de indringer
Fagocytose
Celperforatie
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 159
1 Het immuunsysteem
1.3 Werking van het immuunsysteem
1.3.2 De tweede afweerlinie
Fagocytose
Door fagocyten, een voorbeeld van granulocyten
Door macrofagen, ontstaan in de milt en lymfeknopen uit monocyten
1) Chemotaxis
De cellen worden aangetrokken
Door de chemische stoffen afkomstig van het pathogen
Door signaalstoffen afkomstig van het beschadigd weefsel
2) De fagocyt omsluit de indringer met pseudopodiën
3) Enzymen in de lysosomen van de fagocyt breken de indringer af
4) Fagocyten
Terug naar de bloedbaan
Afsterven: vorming van etter of pus
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 160 + 161
1 Het immuunsysteem
1.3 Werking van het immuunsysteem
1.3.2 De tweede afweerlinie
Celperforatie
Door NK-cellen (natural-killercellen)
Tumorcellen en geïnfecteerde lichaamscellen
Geen activatie nodig sneller dan lymfocyten
1) Herkenning van afwijkende antigenen door NK-cellen
2) NK-cellen scheiden perforines af
3) Celperforatie: perforatie celmembraan door perforines
4) Cel loopt leeg en sterft
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 161
1 Het immuunsysteem
1.3 Werking van het immuunsysteem
1.3.3 De derde afweerlinie
Derde afweerlinie
Verworven en specifiek met een geheugeneffect
Afweerreactie is traag, maar bij volgend contact met zelfde antigen herkenning en snelle en efficiënte immuunrespons
Immuniteit
Het pathogeen maakt je niet meer ziek
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 161
1 Het immuunsysteem
1.3 Werking van het immuunsysteem
1.3.3 De derde afweerlinie
Twee soorten
Cellulaire afweer door T-lymfocyten richt zich op zieke, geïnfecteerde cellen
Humorale afweer door B-lyfocyten richt zich op ziekteverwekkers in het lichaamsvocht
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 161
1 Het immuunsysteem
1.3 Werking van het immuunsysteem
1.3.3 De derde afweerlinie
Cellulaire afweer
Lymfocyten ontstaan in het rode beenmerg
Lymfocyten rijpen in de thymus
Drie soorten T-lymfocyten
T-helperlymfocyten: helpt het opstarten van de immuunrespons en de cellulaire en humorale afweer
Cytotoxische T-lymfocyten
T-geheugenlymfocyten
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 162
1 Het immuunsysteem
1.3 Werking van het immuunsysteem
1.3.3 De derde afweerlinie
Humorale afweer
B-Lymfocyten ontstaan en rijpen in het rode beenmerg
Vorming van antilichamen (antistoffen of immunoglobulines)
Verspreiding via het bloed en binden aan een bepaald type antigeen
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 162
1 Het immuunsysteem
1.3 Werking van het immuunsysteem
1.3.3 De derde afweerlinie
T-helperlymfocyt
opstart immuunrespons en cellulaire en humorale afweer
pathogenen en macrofagen produceren stoffen
deze stoffen trekken T-helperlymfocyt aan
binden met macrofaag en produceren cytokinen
cytokinen stimuleren cellulaire en humorale afweer
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 162 + 163
1 Het immuunsysteem
1.3 Werking van het immuunsysteem
1.3.3 De derde afweerlinie
2) cytotoxische T-lymfocyt
activatie door T-helperlymfocyt en cytokinen
vernietigen geïnfecteerde cellen door celperforatie
3) T-geheugenlymfocyt
ontstaat uit cytotoxische T-lymfocyt
blijven in het lichaam na infectie
snellere immuunrespons bij volgend contact
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 162 + 163
1 Het immuunsysteem
1.3 Werking van het immuunsysteem
1.3.3 De derde afweerlinie
4) B-lymfocyt
activatie door T-helperlymfocyt en cytokinen
differentiëren tot plasmacellen of B-geheugenlymfocyten
5) Plasmacellen
vorming antilichamen (antistoffen of immunoglobulines)
verspreiding via het bloed
binding maken met bepaald type antigeen
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 162 + 163
1 Het immuunsysteem
1.3 Werking van het immuunsysteem
1.3.3 De derde afweerlinie
6) B-geheugenlymfocyt
blijven in het lichaam na infectie
snellere immuunrespons bij volgend contact
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 162 + 163
1 Het immuunsysteem
1.3 Werking van het immuunsysteem
1.3.3 De derde afweerlinie
Humorale immuniteit
7) Antilichamen
Niet-specifiek of constant deel (steeds gelijk)
Specifiek of variabel deel: gevorkte deel (bepaalt de
specificiteit van antilichaam)
Antigeen-antilichaamcomplex
Antilichaam met antigeen
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 162
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 162 + 163
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
Lysozymen vormen een mechanische barrière.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 163
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
Lysozymen vormen een mechanische barrière.
Antwoord:
Fout: lysozymen zijn enzymen die bacteriën doden en vormen een chemische barrière.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 163
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
Pus bestaat uit dode witte bloedcellen en resten van pathogenen.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 163
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
Pus bestaat uit dode witte bloedcellen en resten van pathogenen.
Antwoord:
Juist: het ontstaat na fagocytose van pathogenen.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 163
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
De niet-specifieke afweer werkt voor elke lichaamsvreemde stof identiek.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 163
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
De niet-specifieke afweer werkt voor elke lichaamsvreemde stof identiek.
Antwoord:
Juist: elk pathogeen wordt op dezelfde manier aangepakt.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 163
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
Voor elk antigeen is er een uniek antilichaam.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 163
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
Voor elk antigeen is er een uniek antilichaam.
Antwoord:
Juist: het antilichaam heeft een verschillend variabel deel afhankelijk van het antigeen waartegen het gemaakt is.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 163
1 Het immuunsysteem
1.4 Immuniteit
Immuniteit of immuun zijn
= niet vatbaar zijn voor een bepaald antigeen
Twee manieren
Actieve immuniteit: eigen antilichamen
Passieve immuniteit: gekregen antilichamen
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 164
1 Het immuunsysteem
1.4 Immuniteit
1.4.1 Actieve immuniteit
Actieve immuniteit
eigen antilichamen, B- en T-geheugenlymfocyten
Primaire immuunrespons
eerste contact met antigeen
vorming antilichamen, T-lymfocyten en geheugenlymfocyten
Secundaire immuunrespons
geheugenlymfocyten herkennen antigeen
snellere vorming antilichamen
niet ziek
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 164
1 Het immuunsysteem
1.4 Immuniteit
1.4.1 Actieve immuniteit
Natuurlijke actieve immuniteit
Lichaam in contact met pathogeen
Primaire immuunrespons
Traag
Ziek
Vorming T- en B-geheugenlymfocyten
Secundair immuunrespons
Nieuwe infectie met hetzelfde pathogeen
Sneller
Niet ziek
Nieuwe geheugenlymfocyten
Soms eenmalig ziek
Pathogeen altijd dezelfde antigenen
VB. waterpokkenvirus
Soms meermalig ziek
Pathogeen wijzigt antigenen
VB. coronavirussen, griepvirussen
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 164
1 Het immuunsysteem
1.4 Immuniteit
1.4.1 Actieve immuniteit
Kunstmatige actieve immuniteit
Vaccinatie
Gecontroleerde manier
Via orale weg of via injectie
Verzwakt antigeen of delen van een virus of bacterie
Primaire respons is traag
Vorming antilichamen en geheugenlymfocyten
Soms ziekjes of plaatselijke reactie van de inspuiting
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 164 + 165
Effectief contact pathogeen
Secundaire respons is sneller
Niet ziek
Booster
Herhaling vaccin
Versterken van de immuniteit
Groepsimmuniteit
Groot deel van de bevolking is immuun
1 Het immuunsysteem
1.4 Immuniteit
1.4.2 Passieve immuniteit
Passieve immuniteit
Antilichamen worden toegediend
Snelle respons, tijdelijk
Geen vorming geheugenlymfocyten
Bij tweede contact pathogeen terug vatbaar
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 165
1 Het immuunsysteem
1.4 Immuniteit
1.4.2 Passieve immuniteit
Natuurlijke passieve immuniteit of maternale immuniteit
1) Tijdens de zwangerschap
Antilichamen door de placenta-barrière
2) Eerste dagen na de geboorte
Colostrum (eerste moedermelk)
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 165
1 Het immuunsysteem
1.4 Immuniteit
1.4.2 Passieve immuniteit
Kunstmatige passieve immuniteit
Serumtherapie
Antilichamen uit bloed van mensen of dieren die de ziekte al hebben doorgemaakt
te laat voor vaccin
VB. hondsdolheid of rabies, slangenbeet
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 166
1 Het immuunsysteem
1.4 Immuniteit
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 166
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
Bij actieve immuniteit worden geheugencellen opgebouwd.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 166
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
Bij actieve immuniteit worden geheugencellen opgebouwd.
Antwoord:
Juist: het lichaam treedt zelf in werking en bouwt B- en T-geheugenlymfocyten op.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 166
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
Vaccinatie is een vorm van kunstmatige passieve immuniteit..
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 166
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
Vaccinatie is een vorm van kunstmatige passieve immuniteit..
Antwoord:
Fout. Vaccinatie is een vorm van kunstmatige actieve immuniteit. Het vaccin maakt gebruik van het geheugeneffect om immuniteit tegen een bepaald pathogeen te creëren.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 166
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
Bij passieve immuniteit worden geen geheugenlymfocyten aangemaakt.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 166
1 Het immuunsysteem
JUIST/FOUT?
Bij passieve immuniteit worden geen geheugenlymfocyten aangemaakt.
Antwoord:
Juist. Bij passieve immuniteit wordt het pathogeen snel onschadelijk gemaakt, maar worden er geen geheugencellen aangemaakt. De bescherming is dus maar van tijdelijke aard en bij een volgend contact met het pathogeen ben je hier dus ook opnieuw vatbaar voor.
Leerboek WACO 5 Natuurwetenschappen p. 166
