Didactisch handelen AK+GS les 1
Onderdelen in deze les
Begin met een verhaal:
In het jaar 1349 was het druk in de haven van Bergen op Zoom. Grote schepen kwamen uit verre landen met kruiden, stoffen en houten kisten vol spullen.
De twaalfjarige Thomas hielp zijn vader vaak in de haven. Hij vond het prachtig om de vreemde talen van de handelaren te horen. Maar die zomer gebeurde er iets vreemds.
Steeds meer mensen werden ziek.
Eerst kreeg een koopman hoge koorts. Daarna werd de bakker ziek. En toen zelfs de buurvrouw van Thomas. Mensen kregen zwarte vlekken op hun huid en waren erg zwak. Niemand wist precies hoe het kwam. Sommige mensen dachten dat het een straf van God was. Anderen wezen naar de vieze lucht in de stad.
Thomas zag ook iets anders: overal liepen ratten. Op de ratten zaten kleine vlooien. Zonder dat iemand het wist, verspreidden die vlooien de pest van mens tot mens.
De ziekte ging razendsnel door de stad. De klokken van de kerk luidden bijna elke dag voor nieuwe slachtoffers. Veel mensen durfden hun huis niet meer uit. De markt werd stil en verlaten.
Op een avond vroeg Thomas zachtjes:
“Vader… stopt het ooit?”
Zijn vader keek naar de lege haven en knikte langzaam.
“Ja jongen. Maar Bergen op Zoom zal dit nooit vergeten.”
En dat gebeurde ook niet. Eeuwen later ontdekten onderzoekers dat mensen in Bergen op Zoom echt aan de pest waren gestorven. In oude massagraven vonden zij sporen van de pestbacterie terug
De Pest vond vooral plaats in de middeleeuwen en daarom gaan we ook nog even kort bespreken wat de middeleeuwen nou precies zijn en wat het betekent.
"Kijk eens naar dit kasteel. Stel je voor dat we 700 jaar terug in de tijd gaan. In dit kasteel woont een rijke heer met zijn familie. Zij hebben veel geld, mooie kleding en genoeg eten. Vanuit het kasteel houden ze de stad in de gaten. Als er gevaar dreigt, kunnen mensen bescherming zoeken achter de dikke muren van het kasteel."
"In het begin van de middeleeuwen was er nog weinig geld. Stel dat jij eieren had en brood nodig had. Dan kon je jouw eieren ruilen met iemand die brood bakte. Zo kregen mensen toch de spullen die ze nodig hadden."
Op de markt waren vaak kooplieden te vinden. Zij verkochten allerlei spullen, zoals stoffen, potten, gereedschap en eten. Sommige kooplieden reisden zelfs naar andere steden om producten te kopen en weer door te verkopen."
Waarom zou de pest in dit tijdperk uitbreken?
In de middeleeuwen groeiden er steeds meer steden. Deze steden lagen vaak beschermd achter stadsmuren. Binnen de muren woonden verschillende groepen mensen, zoals handwerkslieden, kooplieden en rijke bestuurders. Buiten de stad woonden veel boeren die voedsel verbouwden.
Er was een groot verschil tussen arm en rijk. De rijken hadden meer macht en invloed, terwijl de meeste mensen hard moesten werken om te overleven.
Steden waren belangrijke handelsplekken. Op markten werden spullen verkocht en geruild. Omdat er nog weinig goede hygiëne en kennis van ziektes was, leefden mensen dicht op elkaar in de stad.
Wat gebeurde er met je als je de pest kreeg?
Stel je voor dat iemand in de middeleeuwen besmet raakt met de pest. In het begin voelt die persoon zich gewoon niet lekker, maar al snel worden de klachten erger.
Eerst krijgt iemand vaak plotseling hoge koorts en voelt zich heel zwak en moe. Het lichaam lijkt “op te raken”.
Daarna ontstaan er pijnlijke zwellingen, meestal in de nek, oksels of liezen. Deze zwellingen worden ook wel builengenoemd en kunnen erg groot en pijnlijk worden.
Veel mensen krijgen ook hoofdpijn, misselijkheid en koude rillingen. Soms voelen ze zich tegelijkertijd warm en koud.
In sommige gevallen verschijnen er donkere of zwarte plekken op de huid, meestal doordat het lichaam ernstig ziek wordt.
De ziekte gaat vaak heel snel: iemand kan zich in korte tijd steeds zieker voelen.
Behandeling
In de middeleeuwen kwam je bij ziekte soms bij een pestdokter terecht. Dat was een arts die speciaal werd ingeschakeld als er veel mensen ziek waren, zoals tijdens de pest.
Pestdokters zagen er heel opvallend uit. Ze droegen een lange jas, handschoenen en een masker met een lange snavel. In die snavel deden ze kruiden en geurende stoffen. Ze dachten namelijk dat “slechte lucht” de ziekte veroorzaakte, en dat de geur hen zou beschermen.
De pestdokter probeerde mensen te helpen met behandelingen zoals kruiden, aderlaten (bloed laten lopen) of zalfjes. Maar vaak hielp dit niet echt, omdat ze nog niet wisten hoe de ziekte precies werkte.
Toch waren pestdokters heel belangrijk, omdat ze probeerden te helpen in een tijd waarin er nog weinig kennis was over ziektes.
Hoe dachten mensen toen?
veel angst
geen kennis van bacteriën
soms: straf van God
zoeken naar verklaringen
👉 Mensen wisten niet wat de oorzaak was.
🖼️ Afbeelding: pestdokter met masker / mensen biddend
👉 Beleving en angst
Deze slide heeft geen instructies
Text
Waarom in Bergen op Zoom?
De pest werd verspreid vanuit Azië naar Europa. Dit gebeurde door de handel die tussen de landen werden gedreven. Ratten kwamen aan boord van de schepen waardoor ze onbewust werden meegenomen naar andere landen. In 1346 arriveerde de ziekte in de Krim. Vanuit de Krim werd de ziekte weer verder verspreid naar Europa en Zuid-Afrika.
De eerste besmettingen van de Pest in Europa bevonden zich in Italië. Hierna werd de Pest met de klok mee in Europa verspreid. Frankrijk en Spanje, Engeland (in 1348), Nederland, Duitsland, in Bergen in Noorwegen in 1349 en ten slotte rond 1351 in Rusland.
Het laatste geval van de Pest in Nederland was in 1929. Dit is dus bijna 100 jaar geleden!
Tegenwoordig komt de Pest nog in Madagaskar, Peru en Congo voor.
Deze slide heeft geen instructies
Hoe werd de pest volgens de huidige kennis verspreid?
Door god
Door vlooien op ratten
Door regenwater
Door paarden
Deze slide heeft geen instructies
Waarom zie je veel pestgevallen langs de kust en bij havens?
Omdat daar meer zon was
Omdat daar meer landbouw was
Omdat de ziekte via handelsschepen Europa binnenkwam
Daar was het minder hygiënisch
Deze slide heeft geen instructies
Wat dachten mensen vroeger vaak dat de oorzaak van de pest was? Noem twee voorbeelden uit het verhaal.
Deze slide heeft geen instructies
Voordat we aan de slag gaan, stappen we eerst even in onze tijdmachine. We gaan terug naar de middeleeuwen, naar de tijd van de pest.
Opdracht:
Maak een waarschuwingsposter in de middeleeuwen
Stel je voor: je woont in de middeleeuwen in Bergen op Zoom. De pest, een nare ziekte, is uitgebroken. Pestdokters komen naar de stad om te helpen. Jij wilt ervoor zorgen dat minder mensen ziek worden.
Hoe? Door een waarschuwingsposter te maken!
We gaan terug naar de middeleeuwen. Zijn er in de middeleeuwen al telefoons? Computers? Internet?"
"Nee, die waren er toen nog niet. Maar stel dat je iets belangrijks aan alle mensen in de stad wilde vertellen. Hoe zou je dat dan doen?"
"Kijk eens naar posters van nu. Wat valt jullie op? Wat staat er vaak op een poster?"
"Denken jullie dat iedereen in de middeleeuwen kon lezen?"
"Nee, veel mensen konden toen niet lezen. Wat gebeurt er als je een poster maakt met alleen maar woorden?"
"Hoe zou je er dan voor kunnen zorgen dat iedereen jouw boodschap begrijpt?"
(Tekeningen, symbolen, grote afbeeldingen.)
"Precies! Dus als wij straks een poster maken voor mensen in de middeleeuwen, waar moeten we dan goed op letten?"
(Dat er duidelijke tekeningen op staan en niet te veel moeilijke tekst.)
"Dat gaan jullie zo meteen gebruiken bij de opdracht!"
Les 2
Deze slide heeft geen instructies
Wat weet jij nog van de pest?
Deze slide heeft geen instructies
De gevolgen van de pest
De pest was niet alleen een ziekte.
Het had grote gevolgen voor heel Europa: voor mensen, steden en economie.
Vandaag kijken we wat er allemaal veranderde.
Wat gebeurt er als een ziekte zich heel snel verspreidt?
Wat gebeurt er als een ziekte zich heel snel verspreidt?
Denk aan:
mensen
steden
handel
De pest had gevolgen voor de hele samenleving, niet alleen voor mensen.
De pest was heel dodelijk
30–50% van de bevolking stierf
hele families verdwenen
steden raakten leeg
De pest zorgde voor enorme bevolkingsverliezen.
Wat gebeurde er met steden?
minder arbeiders en boeren
handel viel stil
productie daalde
veel lege huizen
Door minder mensen kwam de economie bijna tot stilstand
Deze slide heeft geen instructies
leren over globalisering de wereld wordt kleiner. vergelijk toen en nu.
Werkblad.
Deze slide heeft geen instructies
