Naamwoordelijk en werkwoordelijk gezegde
Naamwoordelijk en werkwoordelijk gezegde
Lesduur is: 30 minOnderdelen in deze les
Naamwoordelijk en werkwoordelijk gezegde
Open met het idee dat leerlingen vaak al een persoonsvorm en onderwerp kunnen vinden, maar nog twijfelen bij het soort gezegde. Deze les bouwt van zinsontleding naar het verschil tussen werkwoordelijk en naamwoordelijk gezegde.
Lesdoel
Ik kan in een zin het gezegde vinden en uitleggen of het een werkwoordelijk gezegde of een naamwoordelijk gezegde is.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden passen bij het woord gezegde?
Gebruik dit als activering van voorkennis. Verwachte input: werkwoord, persoonsvorm, zin, onderwerp, doen, zijn. Haak daarna terug naar het lesdoel.
Zinsontleding: waar kijk je naar?
Bij zinsontleding verdeel je een zin in delen.
Je zoekt vaak in deze volgorde:
de persoonsvorm
het onderwerp
het gezegde
andere zinsdelen
Het gezegde hoort bij wat er in de zin over het onderwerp wordt verteld.
Benadruk dat deze les niet alle zinsdelen volledig behandelt, maar focust op het gezegde als kern van de zin.
De persoonsvorm als startpunt
De persoonsvorm is het werkwoord dat verandert als je de zin in een andere tijd zet.
Voorbeeld:
Sara loopt naar school.
Sara liep naar school.
loopt / liep is de persoonsvorm.
Laat eventueel ook de ja/nee-vraagtest mondeling horen: 'Loopt Sara naar school?' De persoonsvorm schuift dan vaak naar voren.
Van persoonsvorm naar gezegde
Het gezegde bevat altijd de persoonsvorm.
Soms bestaat het gezegde uit:
alleen werkwoorden
Soms bestaat het gezegde uit:
een koppelwerkwoord
en een naamwoordelijk deel
Daarom zijn er twee soorten:
werkwoordelijk gezegde
naamwoordelijk gezegde
Dit is het scharnier van de les: leerlingen zien dat 'gezegde' een verzamelnaam is, en dat er daarna twee types volgen.
Het werkwoordelijk gezegde
Een werkwoordelijk gezegde bestaat uit werkwoorden.
Het zegt wat iemand of iets doet, gebeurt of ondergaat.
Voorbeelden:
De hond blaft.
Wij hebben gewonnen.
De bal werd geschopt.
Noem dat ook meerdere werkwoorden samen één werkwoordelijk gezegde kunnen vormen, zoals hulpwerkwoord + voltooid deelwoord.
Voorbeelden van een werkwoordelijk gezegde
Mila leest een boek. → leest
De kinderen hebben gelachen. → hebben gelachen
Hij zal morgen vertrekken. → zal vertrekken
Alle delen van het gezegde zijn hier werkwoorden.
Wijs erop dat leerlingen soms alleen de persoonsvorm nemen. Bij samengestelde tijden hoort het hele werkwoordelijke deel bij het gezegde.
Wat hoort altijd bij het gezegde?
de persoonsvorm
het onderwerp
het lijdend voorwerp
het naamwoordelijk deel
Sluit aan op slides 2-4: het gezegde bevat altijd de persoonsvorm. Het naamwoordelijk deel hoort alleen bij een naamwoordelijk gezegde.
Vul de juiste woorden in
Bij zinsontleding zoek je vaak eerst de persoonsvorm. Daarna neem je het gezegde bij elkaar. In de zin 'Hij zal morgen vertrekken' is zal vertrekken samen het gezegde.
Controleert het begin van het stappenplan én de veelgemaakte fout dat leerlingen alleen de persoonsvorm nemen.
Het naamwoordelijk gezegde
Een naamwoordelijk gezegde bestaat uit:
een koppelwerkwoord
een naamwoordelijk deel
Het naamwoordelijk deel zegt wat iemand of iets is, wordt, blijft, lijkt of schijnt.
Voorbeeld:
Lina is moe.
Gebruik eenvoudige taal: het naamwoordelijk gezegde geeft minder een handeling en meer een eigenschap, toestand of identiteit.
Koppelwerkwoorden
Veelgebruikte koppelwerkwoorden zijn:
zijn
worden
blijven
blijken
lijken
schijnen
heten
Deze werkwoorden koppelen het onderwerp aan een kenmerk of naam.
Noem dat dezelfde vorm soms in een andere zin géén koppelwerkwoord is. De functie in de zin is dus belangrijker dan het woord alleen.
Voorbeelden van een naamwoordelijk gezegde
De lucht wordt donker. → wordt donker
Omar is mijn buurman. → is mijn buurman
Het plan lijkt slim. → lijkt slim
Het eerste deel is het koppelwerkwoord.
Het tweede deel is het naamwoordelijk deel.
Laat leerlingen zien dat het naamwoordelijk deel een bijvoeglijk naamwoord of zelfstandig naamwoord kan zijn.
Zo herken je het verschil
Werkwoordelijk gezegde
bestaat alleen uit werkwoorden
vertelt wat er gebeurt of wat iemand doet
Naamwoordelijk gezegde
heeft een koppelwerkwoord
heeft ook een naamwoordelijk deel
vertelt wat iemand of iets is of hoe het is
Dit contrast is de kern van de centrale vraag van de les. Houd de termen consequent aan.
Stappenplan bij een zin
Zoek de persoonsvorm.
Zoek het onderwerp.
Neem het gezegde bij elkaar.
Kijk: bestaan alle delen uit werkwoorden?
Of is er een koppelwerkwoord + naamwoordelijk deel?
Zo bepaal je welk soort gezegde het is.
Benadruk dat stap 3 en 4 vaak voorkomen dat leerlingen te snel beslissen op basis van één woord.
Welke zin heeft een naamwoordelijk gezegde?
De hond blaft.
Wij hebben gewonnen.
Het plan lijkt slim.
Hij zal vertrekken.
Gebaseerd op slides 7-10. Alleen 'lijkt slim' heeft een koppelwerkwoord met naamwoordelijk deel.
Vul de juiste woorden in
Een naamwoordelijk gezegde heeft een koppelwerkwoord en een naamwoordelijk deel. In de zin 'De lucht wordt donker' is 'wordt' het koppelwerkwoord en 'donker' het naamwoordelijk deel.
Laat leerlingen de twee onderdelen van het naamwoordelijk gezegde benoemen met een voorbeeld uit de les.
Hoe bepaal je stap voor stap het soort gezegde?
Bespreek dat een goed antwoord noemt: eerst persoonsvorm zoeken, dan onderwerp, dan hele gezegde nemen, daarna bepalen of het alleen werkwoorden zijn of koppelwerkwoord + naamwoordelijk deel.
Uitgewerkt voorbeeld 1
De docent geeft uitleg.
persoonsvorm: geeft
onderwerp: de docent
gezegde: geeft
Dit is een werkwoordelijk gezegde.
Er is alleen een werkwoord.
Kies een kort en helder voorbeeld zonder extra werkwoorden, zodat de basis veilig staat.
Uitgewerkt voorbeeld 2
De docent is duidelijk.
persoonsvorm: is
onderwerp: de docent
gezegde: is duidelijk
Dit is een naamwoordelijk gezegde.
is koppelt het onderwerp aan een eigenschap.
Leg uit dat 'duidelijk' geen werkwoord is en daarom deel uitmaakt van het naamwoordelijk gezegde.
Veelgemaakte fout
Leerlingen nemen soms alleen de persoonsvorm als gezegde.
Maar:
heeft gelachen is samen het gezegde
zal vertrekken is samen het gezegde
is moe is samen het gezegde
Kijk dus altijd naar het hele gezegde.
Dit is een belangrijke misvatting. Contrasteer expliciet persoonsvorm en gezegde.
Samenvatting
Bij zinsontleding begin je vaak met de persoonsvorm.
Daarna zoek je het gezegde.
Alleen werkwoorden → werkwoordelijk gezegde
Koppelwerkwoord + naamwoordelijk deel → naamwoordelijk gezegde
Zo kun je zinnen nauwkeurig ontleden.
Gebruik deze slide om de lijn van de hele les nog één keer compact te maken.
Wat is het gezegde in: De docent is duidelijk?
is duidelijk
de docent
duidelijk
is
Sluit aan op slides 12-15. Veelgemaakte fout: alleen de persoonsvorm nemen.
Vul de juiste woorden in
Bij zinsontleding begin je vaak met de persoonsvorm. Daarna zoek je het gezegde. Bestaat dat alleen uit werkwoorden, dan is het een werkwoordelijk gezegde.
Herhaalt de samenvatting in compacte vorm.
Wat heb je vandaag geleerd over het gezegde?
Vrije reflectie. Laat leerlingen in eigen woorden benoemen wat is blijven hangen, bijvoorbeeld het verschil tussen beide gezegdes of het stappenplan.
Wat hielp jou het meest om dit te begrijpen?
Vrije reflectie over leerproces. Mogelijke antwoorden: voorbeelden, stappenplan, verschil tussen is/doet, samen oefenen.
Welk deel vond je nog lastig?
Vrije reflectie. Gebruik antwoorden om te zien of leerlingen nog moeite hebben met persoonsvorm versus gezegde of met naamwoordelijk deel.
Begrippen
zinsontleding - het verdelen van een zin in zinsdelen
persoonsvorm - het werkwoord dat verandert als je de tijd van de zin verandert
onderwerp - wie of wat iets doet of waarover iets wordt gezegd
gezegde - het deel van de zin dat iets over het onderwerp vertelt
werkwoordelijk gezegde - een gezegde dat uit werkwoorden bestaat
naamwoordelijk gezegde - een gezegde met een koppelwerkwoord en een naamwoordelijk deel
koppelwerkwoord - werkwoord dat het onderwerp koppelt aan een eigenschap of naam
Deze slide heeft geen instructies
