6.2. Overmacht

• newEditor
• Verbintenissenrecht
• HBO
• Studiejaar 1

Overmacht

Art. 6:74 BW BES:

1. Iedere tekortkoming in de nakoming van een verbintenis verplicht de schuldenaar de schade die de schuldeiser daardoor lijdt, te vergoeden, tenzij de tekortkoming de schuldenaar niet kan worden toegerekend.

2. Voor zover nakoming niet reeds blijvend onmogelijk is, vindt het eerste lid slechts toepassing met inachtneming van hetgeen is bepaald in § 2 betreffende het verzuim van de schuldenaar.

Schadeplicht ontstaat eerst indien de tekortkoming toerekenbaar is (zie art. 6:74 lid 1 BW BES).

Art. 6:74 BW BES:

1. Iedere tekortkoming in de nakoming van een verbintenis verplicht de schuldenaar de schade die de schuldeiser daardoor lijdt, te vergoeden, tenzij de tekortkoming de schuldenaar niet kan worden toegerekend.

Bewijsregel: de teleurgestelde crediteur behoeft slechts de tekortkoming te bewijzen.

* Een resultaatsverbintenis is een juridische afspraak waarbij een schuldenaar zich verplicht een concreet, welbepaald resultaat te leveren (bijv. "een werkende website bouwen"), in plaats van alleen maar zijn best te doen (een inspanningsverbintenis).

** Een inspanningsverbintenis is een juridische afspraak waarbij iemand zich verplicht om een inspanning te leveren (zoals alle redelijke middelen in te zetten), maar niet per se een concreet eindresultaat garandeert, in tegenstelling tot een resultaatsverbintenis.

De debiteur zal zich vervolgens ter voorkoming van schadeplicht moeten beroepen op de niet-toerekenbaarheid van de tekortkoming (dagt wil zeggen: overmacht, art. 6:75 BW BES).

Art. 6:75 BW BES:

Een tekortkoming kan de schuldenaar niet worden toegerekend, indien zij niet is te wijten aan zijn schuld, noch krachtens wet, rechtshandeling of in het verkeer geldende opvattingen voor zijn rekening komt.

Van niet-toerekenbaarheid van de tekortkoming (overmacht, art. 6:75 BW BES) is sprake indien:

(1) het tekortschieten gebeurt buiten schuld (d.w.z.: verwijt) van de debiteur. Verwijt is grosso modo* aanwezig als van hem kan worden gevergd dat hij zich meer of beter had moeten inspannen.

(2) het tekortschieten komt niet voor rekening (d.w.z.: risico) van de debiteur krachtens wet, rechtshandeling of verkeersopvatting.

Art. 6:75 BW BES:

Een tekortkoming kan de schuldenaar niet worden toegerekend, indien zij niet is te wijten aan zijn schuld, noch krachtens wet, rechtshandeling of in het verkeer geldende opvattingen voor zijn rekening komt.

* Grosso modo: Grosso is afgeleid van het Latijnse bijvoeglijke naamwoord 'grossus' (grof, ruw) en modo komt van modus, dat 'wijze, manier, mate' betekent. Letterlijk betekent grosso modo dus 'op ruwe, grove wijze'.

Risicoverdeling op grond van de wet

(1) art. 6:76 BW BES: hulppersonen (geen uitzondering mogelijk)

(2) art. 6:77 BW BES: hulpzaken (uitzonderingen in beginsel mogelijk)

(3) art. 6:84 BW BES: risico-omslag (als gevolg van verzuim).

Art. 6:76 BW BES:

Maakt de schuldenaar bij de uitvoering van een verbintenis gebruik van de hulp van andere personen, dan is hij voor hun gedragingen op gelijke wijze als voor eigen gedragingen aansprakelijk.

Art. 6:77 BW BES:

Wordt bij de uitvoering van een verbintenis gebruik gemaakt van een zaak die daartoe ongeschikt is, dan wordt de tekortkoming die daardoor ontstaat, de schuldenaar toegerekend, tenzij dit, gelet op inhoud en strekking van de rechtshandeling waaruit de verbintenis voortspruit, de in het verkeer geldende opvattingen en de overige omstandigheden van het geval, onredelijk zou zijn.

Art. 6:84 BW BES:

Elke onmogelijkheid van nakoming, ontstaan tijdens het verzuim van de schuldenaar en niet toe te rekenen aan de schuldeiser, wordt aan de schuldenaar toegerekend; deze moet de daardoor ontstane schade vergoeden, tenzij de schuldeiser de schade ook bij behoorlijke en tijdige nakoming zou hebben geleden.

Risicoverdeling op grond van rechtshandeling

(1) garantie (geen beroep op overmacht mogelijk)

(2) exoneratie (risico steeds voor de wederpartij; niet onbeperkt mogelijk: HR Röntenbestraling, HR Pseudo-Vogelpest).

HR 14 april 1950, NJ 1951/17 (Dr X / Y; Röntgenstraling):

Mejuffrouw Y, een 20-jarige fabrieksarbeidster, wendt zich in 1930 tot de medicus Dr. X. Zij heeft namelijk last van overtollige gezichtsbeharing. Dr. X stelt een behandeling voor waarbij de patiënte met röntgenstralen behandeld wordt. De patiënte wordt 12 tot 15 keer bestraald. De bijverschijnselen zijn zeer ernstig: de gezichtshuid raakt beschadigd, haar gebit valt uit en haar onderkaak sterft af. De patiënte beroept zich op wanprestatie en onrechtmatige daad van de arts: hij kon en moest weten dat het een buitengewoon gevaarlijk en ongeoorloofd experiment was om haar aan deze behandeling bloot te stellen. De rechtbank oordeelt kort gezegd dat Dr. C weliswaar vaag gewezen zou hebben op een zeker risico van de behandeling, maar dat de patiënte mocht aannemen dat het hier om een verwaarloosbaar risico moest gaan nu de arts als deskundige deze behandeling voorstelde. Het Hof oordeelt dat Dr. X een onverantwoorde medische handeling heeft verricht waar onaanvaardbaar grote risico’s aan verbonden waren. Dr. X verweert zich nog met verwijzing naar een algemene uitsluiting van aansprakelijkheid, zoals het Ziekenfonds dat hanteert: “De verzekerden hebben geen geldelijk verhaal op den huisarts of specialist uit hoofde van de ziekenfondsverzekering of de daarmede verband houdende behandeling”. De patiënte ontkent dat een aansprakelijkheidsuitsluiting overeengekomen is. Het Hof vindt het niet nodig om daarover bewijs op te dragen, want zelfs al zou deze overeengekomen zijn, dan nog heeft te gelden: “dat X — röntgenoloog — Y, een jong meisje, een röntgenbehandeling tegen overtollige gezichtsbeharing heeft doen ondergaan, aan hoedanige behandeling — naar hij wist of kon en moest weten — onevenredig gevaar verbonden was; dat onder die omstandigheden een contractuele uitsluiting van aansprakelijkheid voor zodanige behandeling als in strijd met de openbare orde en de goede zeden rechtskracht zou missen” De arts gaat in cassatie, maar de Hoge Raad volgt het Hof. De arts voert aan dat het partijen vrij staat om aansprakelijkheid bij contract te beperken of uit te sluiten en dat de omstandigheden van het geval niet maken dat de exoneratie krachteloos zou zijn. De Hoge Raad maakt korte metten met dit betoog: “O. dienaangaande, dat, naar uit 's Hofs arrest blijkt, X Y, een 20-jarig fabrieksmeisje, een röntgenbehandeling tegenovertollige gezichtsbeharing heeft doen ondergaan, hoewel hij wist of als röntgenoloog moest weten, dat aan zodanige behandeling onevenredig gevaar was verbonden; dat het Hof een contractuele uitsluiting van X's aansprakelijkheid tegenover Y voor de gevolgen van 5 zodanige behandeling, welke, naar hij toen wist of behoorde te weten, medisch onverantwoord was en derhalve door hem niet mocht worden ondernomen, terecht als in strijd met de goede zeden krachteloos heeft geoordeeld; dat mitsdien het middel faalt;”.

Het Hof heeft dus terecht geoordeeld dat een exoneratiebeding dat ingeroepen wordt in een geval waarin de debiteur weet of behoort te weten dat wanprestatie zal volgen, in strijd is met de goede zeden.

HR, 20-02-1976: Van der Laan/Top (Pseudo-vogelpest)

Een verkoper kan geen beroep doen op een exoneratiebeding in zijn algemene

voorwaarden voor schade die het gevolg is van gebreken in de verkochte zaken die hem

voor of bij de levering bekend waren. Bekendheid met de gebreken bij degene die de

verkoper in zijn bedrijf de taak had gegeven uitvoering te geven aan de koopovereenkomst,

wordt gelijkgesteld met bekendheid bij de verkoper zelf.

Risicoverdeling op grond van verkeersopvattingen

(1) voorzienbare omstandigheden

(2) persoonlijke betreffende omstandigheden

Kort samengevat

Van "overmacht" (niet-toerekenbare tekortkoming) is pas sprake wanneer vast staat dat de debiteur géén verwijt kan worden gemaakt van de niet-nakoming, en bovendien de niet-nakoming niet voor zijn rekening komt (m.a.w. niet in dienst risicosfeer valt).

Art. 6:75 BW BES:

Een tekortkoming kan de schuldenaar niet worden toegerekend, indien zij niet is te wijten aan zijn schuld, noch krachtens wet, rechtshandeling of in het verkeer geldende opvattingen voor zijn rekening komt.