Romantiek

Romantiek in de 19e eeuw

1 / 80
volgende
Slide 1: Slide
newEditor

In deze les zitten 80 slides, met interactieve quiz en tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Romantiek in de 19e eeuw



De periode tussen 1700 en 1850 noemt men ook wel de Industriële Revolutie.


De Industriële Revolutie was een periode van grote veranderingen in de West-Europese samenleving.

Die veranderingen werden veroorzaakt door de komst van Industrie.

Industriële Revolutie

Filmpje uitvindingen

Filmpje Industriële Revolutie

De achttiende-eeuwse samenleving verandert snel

door de gevolgen van de industriële revolutie en

een andere manier van denken over de menseg hier je vraag toe

Categorie 1

Categorie 2

De achttiende-eeuwse samenleving verandert snel

door de gevolgen van de industriële revolutie en een andere manier van denken over de mens

De Industriële Revolutie ontstond in Engeland (een van de rijkste landen) en pas later, rond 1890 begon de industrialisatie ook in Nederland.

De meeste mensen waren boer, en rond 1700 hadden veel van deze boeren een bijverdienste.

In hun boerderijtjes werd voor kooplieden uit de stad gewerkt op spinnenwielen of weefgetouwen. Er werd voornamelijk "laken" gemaakt. Kooplieden leverden de ruwe wol en kwamen later het laken weer ophalen. We noemen dat de "huisindustrie".

Door de uitvinding van diverse machines (de schietspoel, de spinmachine en de weefmachine) ontstonden er fabrieken en was er voor de thuiswerker geen werk meer.

Na 1750 begon de Engelse bevolking te groeien. Hierdoor werd het belangrijk om meer graan te produceren.


Veel kleine boerderijen werden opgekocht door grotere “bedrijven”, en door goede landbouw uitvindingen konden deze bedrijven inderdaad meer voedsel verbouwen.


De kleine boertjes hadden nu geen bedrijfje meer en trokken naar de grote steden. Ze hoopten daar werk te vinden.


Doordat er nu minder boeren op het platteland woonden, en in de steden meer mensen waren (vaak zonder werk), begonnen kooplieden met het bouwen van fabrieken in of bij de steden.

De 19e eeuw is een tijdperk van enorme modernisering. Als gevolg van de Industriële Revolutie zijn veel uitvindingen die het alledaagse leven veranderen zoals:

  • Stoomlocomotief

  • lift

  • telefoon

  • fotografie




Alle ontwikkelingen hebben ook een keerzijde. Door de verstedelijking is er in de steden een groot contrast tussen de welvaart van de werkgevers en armoede van de arbeiders.

De steden werden steeds groter, steeds voller. Er waren niet genoeg woningen voor al die nieuwe inwoners.


In het begin was het vreselijk om in de stad te moeten wonen. Gezinnen woonden op zolders, in kelders of in schuren.



Later kwamen er wijken voor arbeiders. Wijken met goedkopen kleine woningen. Vaak zonder een eigen toilet of watervoorziening. Veel gezinnen die gewend waren aan de ruimte van het platteland, woonden nu in éénkamerwoningen.

Vlucht uit het alledaagse

Vlucht uit het alledaagse

De Romantiek ontstaat tegen het einde van de 18e eeuw.


De Franse Revolutie had als doel een maatschappij zonder misstanden en klassenverschillen te creëren. Maar ruzies onder revolutionairen en de oorlog waarin Napoleon Frankrijk stort, leveren gevoelens van teleurstelling op.


De Industriële revolutie die zich vanuit Engeland verspreidt zorgt voor overvolle steden, vervuiling en een groeiend verschil tussen kapitaalkrachtige fabriekseigenaren en bezitloze arbeiders.



  • Het verleden (eigen geschiedenis, dit leidt tot nationalisme)


  • De ongerepte natuur (heimwee naar het platte land)


  • Het fantastische (vlucht uit de werkelijkheid)


  • Het exotisme


  • Griezelverhalen, volksverhalen, sprookjes


Kunstenaars zoeken een uitweg uit dit grimmige alledaagse bestaan:

hun “vlucht” krijgt vorm in een hang naar:


Landschap vol betekenis

Een grote schilder uit de Romantiek is de Duitser Caspar David Friedrich

(1774-1840):



Rond 1800 is de literaire en schilderkundige Romantische beweging in Noord Duitsland gericht op de innerlijke wereld van de geest.


Friedrich schildert poëtische landschappen vol religieuze betekenis.

“De schilder moet niet alleen schilderen wat hij voor zich ziet, maar ook wat hij in zichzelf ziet. Als hij niets in zichzelf ziet, moet hij ophouden te schilderen wat hij voor zich ziet”.

Hij wil niet alleen de natuur naschilderen, hij beschouwt de zichtbare en tastbare natuur als een verschijning van het onzichtbare en onnoembare, als schaduwen van God.


Friedrich schildert de relatie tussen de mens, de natuur en God.


Caspar David Friedrich - De jager in het bos - 1814

Caspar David Friedrich - Twee mannen beschouwen de maan - 1819 - 1820

Caspar David Friedrich - Boom met kraaien - 1822

Zee van ijs - 1824

In “Wandelaar boven zee van wolken” (1818) lijkt de man overdonderd door de natuur.


Toch schildert hij het landschap in een gladde objectieve stijl.


Er is een groot contrast tussen de gedetailleerde voorgrond, de mens, en de achtergrond die steeds vager wordt.


Het landschap lijkt ongrijpbaar en mysterieus in de mist.

Het schilderij wordt vaak gebruikt als boekomslag.

De romantische kunstenaar

De Romantiek legt veel nadruk op de originaliteit en de geniale persoonlijkheid van de kunstenaar.


Dichter Johann Wolfgang Goethe zegt hierover: “Het genie moet zich niet storen aan voorbeelden of regels, niet de vleugels van anderen gebruiken maar zelf vliegen”.


Daarmee ontstaat het beeld van de kunstenaar zoals we hem nu ook nog kennen: iemand die zich niet aan de burgerlijke regels houdt en die volkomen vrij is in zijn kunstzinnige uitingen.


De kunstenaar wordt niet meer beïnvloedt door opdrachtgevers of academische regels. Hij hoeft niet meer de klassieke kunst na te bootsen, maar wordt zelf een schepper door zijn eigen gevoel uit te drukken.

Filmpje Romantiek in de schilderkunst

Door financiële steun van zijn vrienden is de componist Franz Schubert (1779-1828) in staat om zich helemaal aan de muziek te wijden.


Hij is van mening dat een kunstenaar zich alleen in volledige artistieke vrijheid kan ontplooien.


Hij weigert een baan als organist in de hofkapel in Wenen en in plaats daarvan kiest hij een volledig artistiek isolement.


Hij leeft in armoede en miskenning en geeft nauwelijks openbare concerten.




In het 24e lied ontmoet hij de Leiermann, de speelman met de draailier, hij staat symbool voor de dood.

De manier waarop de wandelaar uiteindelijk sterft laat Müller open. Het lijkt alsof de wandelaar opgaat in de natuur.


Schubert wil iedere gemoedstoestand vertalen in een zangmelodie. De piano fungeert niet alleen als harmonische achtergrond, maar heeft ook eigen uitdrukkingskracht: van virtuoos en expressief tot somber en sober.


“Die Winterreise” (1827) is een liederencyclus die bestaat uit 24 liederen met een thema.


De liederen zijn gebaseerd op gedichten van Wilhelm Müller, die gaan over een jongeman die is afgewezen door zijn geliefde en daardoor op reis gaat. De eenzame reiziger is overgeleverd aan de bittere winterse kou. Hij is nauwelijks opgewassen tegen de hardheid en leegheid van zijn bestaan.

Filmpje

Die Winterreise

Rond 1825 vormt de schuchtere Schubert het middelpunt van een groep schilders, dichters, zangers en toneelspelers. Dit gezelschap vrienden, beschermers en aanhangers is zijn publiek.














Hun bijeenkomsten met muziek en dans noemen ze “Schubertiaden”.

Julius Schmid: “Schubertiade” - 1897

Op een avond speelt Schubert Die Winterreise aan zijn vrienden voor. Ze luisteren vol verbazing en ontzetting.

De melancholie van de jongeman, overgeleverd aan de winterse kou, die over de hardheid en leegheid van het bestaan filosofeert, raakt hen diep.

Na afloop hebben ze het gevoel dat ze urenlang in de ijzige kou hebben gestaan.

Voor romantici is de natuur een belangrijke inspiratiebron. De natuur staat voor alles wat puur, onbedorven en gevoelsmatig is. Dit is een reactie op de rede en het rationalistische denken van de Verlichting van de 18e eeuw.


Goethe spreekt zelfs over de natuur als kunstenares. De kunstenaars van de Romantiek verbeelden de natuur als een oerkracht die de mens reduceert tot een nietig wezen.

De landschappen worden geschilderd in een atelier en zijn gebaseerd op fantasie.

Slechts een enkele kunstenaar waagt zich naar buiten om de natuur nauwgezet te bestuderen.


Natuurgeweld

Wanhoop op zee

In de romantiek verruilen kunstenaars de strenge regels van het classicisme van de 18e eeuw voor individuele expressie. Het draait om het uitdrukken van je persoonlijke visie en gevoel.

De Franse schilder Théodore Géricault (1791-1824) was met zijn dramatische schilderijen ook een echte Romanticus. Zijn meesterwerk is “Het vlot van de Medusa” (1819).


Het schilderij is gebaseerd op een gebeurtenis voor de Westkust van Afrika in 1816. Het Franse schip De Medusa kwam vast te zitten op zandbanken en er waren niet genoeg reddingsboten voor iedereen. De kapitein en wat belangrijke mensen konden in een bootje wegvaren en de rest moest zichzelf zien te redden.

150 man probeerden op een zelfgemaakt vlot weg te komen. Helaas overleefden maar 15 mensen dit drama.


De Franse regering probeerde het verhaal in de doofpot te stoppen, maar na een jaar kwam alles uit en maakte Géricault er een schilderij over.


Het schilderij was een schandaal tijdens een expositie in Parijs in 1819: nog nooit had iemand menselijk lijden op zo’n directe, huiveringwekkende manier weergegeven.

De schilderstijl is nog vrij klassiek, maar de theatrale compositie, de lugubere details en de nadruk op de hulpeloze mens tegenover de machtige natuur zijn typisch voor de Romantiek.


De diagonale compositie laat verschillende facetten van menselijke emotie zien:

Linksonder is vooral wanhoop: uitgemergelde schipbreukelingen en lijken.

Rechtsboven is er hoop: mensen richten zich op en zwaaien met hun laatste krachten naar de verte, daar verschijnt het zeil van het reddende schip aan de horizon.

Natuurgeweld

De Britse schilder William Turner (1775-1851) breekt nog rigoureuzer met de academische tradities. Die schrijven namelijk voor dat een landschap op een schilderij alleen maar dient als decor voor historische thema’s.

Maar in dit schilderij is de natuur het hoofdonderwerp geworden en is de mens nauwelijks aanwezig.

Sneeuwstorm – stoomboot voor de havenmond” (1842)

Het schilderij van Turner laat een schip als donker silhouet zien met bovenin een wapperende vlag. Het schip is klein en in gevecht met de razende zee en dreigende windvlagen.

Het verhaal gaat dat hij zich tijdens een zware storm op zee liet vastbinden aan de mast van een schip om het natuurgeweld aan den lijve te ondervinden. Later, in zijn atelier, verwerkt hij zijn ervaringen.

In plaats van bestudeerde details zien we brede kwaststreken die als een cycloon om het schip heen dansen.

Je voelt de golven en de wind. De dreigende donkere schaduwen van de onweerswolken worden afgewisseld met verblindend licht.

Turner staat dan ook bekend als “schilder van het licht”.


William Turner - Het slavenschip - 1840

William Turner – Landschap met een rivier en een baai op de achtergrond- 1835/1840

Zonsopgang

Romantische kunstenaars bekritiseren eigentijdse ontwikkelingen en kijken vaak met veel nostalgie terug naar het verleden.

In veel romantische landschappen duiken dan ook ruïnes op van architectuur uit vervlogen tijden.

Het schilderij “Syrië aan zee” (1873) van Frederich Church (1826-1900) is minder expressief dan het werk van Turner, maar ook hier vormen natuurkrachten de hoofdmoot.

De opkomende zon verandert he Syrische landschap in een spel van licht en kleur.

Het schilderij lijkt te verbeelden van de Duitse componist Richard Strauss (1864-1949) oproept in de opening van zijn symfonisch gedicht “Also sprach Zarathustra” (1896).

Filmpje

Het is een voorbeeld van Programmamuziek: muziek die een verhaal uitbeeldt of een gevoel tot uitdrukking brengt.

In dit geval is het een muzikaal commentaar op een boek van de filosoof Friedrich Nietzsche. De compositie is doorgecomponeerd: hij bestaat uit negen verschillende delen die niet door rustpauzes worden onderbroken

Net als andere romantische componisten breekt Strauss met de strakke, evenwichtige muzikale vormen uit de klassieke periode:

Technische ontwikkelingen maken snaarinstrumenten krachtiger en blaasinstrumenten soepeler en gevarieerder. Het orkest is groter dan ooit want de luisteraar moet overdonderd worden met kolossale klankeffecten.

Sprookjes en mythen

De Romantiek is ook de periode waarin het nationalisme opkomt. Oude sprookjes, sagen en historische griezelverhalen worden herontdekt in de zoektocht naar een nationale identiteit.

Door de fantasieverhalen kan je goed ontsnappen uit de werkelijkheid.

De populariteit van deze verhalen zie je vooral terug in de dans en opera van de 19e eeuw.

Opera in Parijs

In de 19e eeuw groeit Parijs uit tot een van de grootste steden van Europa.

De sterk groeiende arbeidersklasse en de burgerij hebben behoefte aan vermaak.

Het theaterbezoek neemt explosief toe en overal in de stad verrijzen nieuwe theaters.


Er zijn verschillende soorten theaters voor verschillende lagen van de bevolking:


Arbeiders: shows met zang en dans waar tijdens de voorstelling wordt gegeten en gekletst.


Burgerij: opera’s, ballet en toneel.



De steden bouwen vooral voorzieningen voor de rijke burgers, want zij verdienen het meest en zijn zelf de stadsbestuurders.


In Parijs komt op een van de drukste kruisingen een groot operagebouw waarin de burgerij de avonden in luxe en vermaak doorbrengt.



Het bezoek aan het theater is ook een sociale gebeurtenis: zien en gezien worden is even belangrijk als de voorstelling zelf.

In 1874 wordt het gebouw van de Académie Nationale de Musique, de Opéra van Parijs, in gebruik genomen.


Vanaf de Boulevard de l’Opéra oogt de voorgevel als een koninklijk paleis met veel ornamenten en beeldhouwwerk.




De architect heet Charles Garnier en het gebouw gaat in de volksmond al snel “Palais Garnier” heen.


In zijn ontwerp van het gebouw, probeert Garnier een totaalconcept van alle kunstvormen te laten samensmelten.

De voorgevel van de opera verwijst naar de barokke paleisarchitectuur.

De benedenverdieping staat vol beelden: borstbeelden van componisten, antieke maskers en allegorische voorstellingen (personificatie van een abstract begrip)

op de uitbouw van de hoeken:


Volgens de Garnier moesten de vier reliëfs de 4 kunstvormen uitbeelden die bij opera gebruikt worden.


Ieder reliëf mocht uit niet meer dan 3 figuren bestaan.

Poëzie

Muziek

Tekst

toneel


Een ervan, het reliëf van de beeldhouwer Carpeaux, bestaat uit wel zes naakte, dansende meisjes en een jonge man met een tamboerijn.


Het veroorzaakte een schandaal: het was namelijk niet passend voor een operagebouw. 

Dans


De 60 meter hoge toneeltoren.

De achterkant van het gebouw.

De vorm van de zaal en het mechanisme in de toneeltoren bouwen voort op de theateropvattingen die in de Barok ontwikkeld zijn.


De entree, het trappenhuis en de foyer overtreffen de grootte en de aankleding van de operazaal.


Garnier houdt duidelijk rekening met het sociale aspect van het theaterbezoek:

- De zaal is hoefijzer-vormig: iedereen kan elkaar zien.

- Buiten de zaal kan men elkaar ontmoeten, daarom is er zoveel ruimte rond de grote centrale trap.


De neo-barok stijl sluit aan bij de behoefte van het publiek, bestaande uit rijke en veeleisende burgers.


De grote foyer

Geesten op spitzen

In 1832 gaat in de Parijse Opéra het ballet “La Sylphide” in première. Dit wordt gezien als het eerste romantische ballet.

Het verhaal gaat over een onmogelijke liefde van een Schotse boerenzoon voor een sylfide.


James staat op het punt om te trouwen met zijn geliefde Effie. De avond voor zijn huwelijk wordt James in zijn droom verliefd op een sylfide. Om haar te bemachtigen vraagt hij de dorpsheks Madge om hulp.

Hij krijgt een betoverende sjaal die hij om de schouders van de sylfide moet leggen. De sjaal verbrand de vleugels van de sylfide en zij sterft. James blijft alleen achter.

Door de fantasieverhalen kan je goed ontsnappen uit de werkelijkheid. De populariteit van deze verhalen zie je vooral terug in de dans en opera van de 19e eeuw.

De rol van de sylfide wordt geheel op spitzen gedanst. De ballerina lijkt hierdoor op haar tenen te zweven. De tutu versterkt dit effect.


Nieuw is het Ballet Blanc waarin vrouwelijke wezens in deze witte tutu’s over het toneel zweven.

Een witte akte met sprookjesachtige vrouwelijke wezens (feeën, nimfen of wili’s) De nadruk ligt op het uitbeelden van gevoels- en stemmingsbeelden.


Vliegmachines en liftmechanismen zorgen voor speciale effecten waarmee dit zwevende effect wordt versterkt.

Filmpje La Sylphide

Sprookjesballet

Vanaf 1850 is er in Rusland een balletrage. Buitenlandse topchoreografen brengen de Russische dans op het hoogste niveau.

De Franse topchoreograaf Marius Petipa (1818-1910) werd naar Rusland gehaald en hij is de grondlegger van de Frans-Russische klassieke balletstijl.

Veel balletten die hij heeft gecreëerd zijn nu nog steeds bekend bij het publiek zoals “De Notenkraker en Het Zwanenmeer”.

Deze versies zijn erg trouw aan het origineel gebleven.


In 1890 maakt Petipa samen met componist Pjotr Ilych Tsjaikovsky (1840 – 1893) het sprookjesballet “De schone slaapster” (1890).

De nadruk ligt niet zozeer op het verhaal van Doornroosje, maar op de spectaculaire dansonderdelen waarin het verhaal even stilstaat.

Het eerste bedrijf van “De schone slaapster” is een divertissement, waarin nog geen lopend verhaal wordt uitgebeeld maar de dansers hun talenten laten zien aan het publiek.

Divertissement: vermaak of amusement. Onderdeel van een ballet met een opgewekt en virtuoos karakter. De amusementswaarde staat voorop, niet het uitbeelden van de handeling.

Beroemd is het “Rozenadagio” waarin wordt uitgebeeld hoe vier prinsen op het verjaardagsfeest van een prinses haar het hof maken: Doornroosje laat haar kunsten zien.


In het laatste bedrijf wordt met een groot divertissement Doornroosjes huwelijk met een van de prinsen gevierd. Hoogtepunt is de klassieke pas de deux door het bruidspaar.

Filmpje Rozenadagio

Filmpje pas de deux

Hij experimenteert met leidmotieven door de muziek te verbinden met personages op het toneel.

Leidmotief: een thema dat binnen een compositie kenmerkend is voor een persoon of een gebeurtenis. Dit motief komt telkens voorbij als die persoon of gebeurtenis tevoorschijn komt (wordt veel gebruikt in opera).


Tsjaikovski benadert dit ballet als een soort opera waarin muziek en handeling een eenheid vormen.

De decors, de overdadige kostuums, de muziek en de dans vormen een betoverend geheel.

De choreografie staat ten dienste van het amusement.

De uitbeelding van het verhaal is volledig ondergeschikt aan de choreografie.

Dure decors en kleding maken het balletsprookje af.

Het romantische ballet ontwikkelt zich vanuit de steden Parijs, Moskou en St. Petersburg.

Mythen en sagen

De Duitse componist Richard Wagner (1813-1883) doet 26 jaar over het schrijven van de operacyclus “Der Ring des Nibelungen” (1848-1874).

Het is een serie van vier opera’s die samen ruim 15 uur duren, waarin de tragiek van het menselijk lot centraal staat.

De thema’s zijn gebaseerd op Germaanse mythen en Noorse sagen. Het gaat over goden, dwergen, zeemeerminnen en reuzen.

De oppergod Wotan, heer van Walhalla wil zijn macht veiligstellen door een ring van Rijngoud te bemachtigen. De ring is echter vervloekt en wisselt meerdere keren van eigenaar. Het lukt hem niet om de ring te veroveren. De ring verdwijnt weer in de Rijn en de orde is hersteld.

Wagner beschouwt poëzie, decor, mise-en-scène (de bewegingen van de acteurs/ toneelschikking), handeling en muziek als een eenheid.

Dit alles vormt een Gesamtkunstwerk (alle onderdelen zijn in harmonie).

Wagner gooit de bestaande regels voor Opera overboord: de vaste indeling van de nummers verdwijnt en er komt een ononderbroken, doorgecomponeerde melodie voor in de plaats.

De zangpartijen zijn ingewikkeld en het orkest heeft niet alleen een begeleidende rol, maar draagt het verhaal. Het orkest drukt uit wat de tekst niet kan.

Wagner geeft een personage eerst in woorden weer en koppelt hieraan een muzikaal motief: het Leidmotief.

Dus als de persoon op het toneel verschijnt is dit muzikaal etiket te horen.

Om alle facetten van de Ringcyclus als Gesamtkunstwerk te kunnen bepalen laat Wagner een eigen theater bouwen.

In 1872 begint de bouw van het operagebouw: het Festspielhaus te Bayreuth.

Het wordt ontworpen door Otto Brüchwald en is gebaseerd op de vormgeving van klassieke theaters.

Een vernieuwing is de verlaagde orkestbak.

Hierin wordt het orkest gedempt, zodat ook de zachtere partijen van de zangers op het toneel goed te horen zijn.

Daarnaast worden de toeschouwers niet afgeleid door het orkest omdat ze nu uit het zicht zijn.

Het orkest was er om de zangactie te ondersteunen en in het grote geheel duidelijk een eigen 'stem' te laten horen: een muzikale medespeler.

Daarom noemde Wagner de overdekte orkestbak de "mystische Abgrund", waaruit de muziek opstijgt.

De toeschouwer moest uit het gewone leven onttrokken worden door zich helemaal aan het gebeuren over te geven.

Daarom was er geen zaalverlichting tijdens de voorstelling, geen voetlicht, geen loges en rangen.


Iedereen moest plaats nemen zoals in het oude Athene: een steil oplopend geheel, gerond, zodat iedereen alleen maar en ongehinderd op het toneel kon uitkijken.

Wagner is tegelijkertijd architect, toneelmeester en decorateur. Voor de opvoering van zijn opera’s sticht Wagner een nieuw muziekgezelschap met bijzondere artiesten.


Het Festspielhaus wordt geopend in 1876 met de uitvoering van de complete Ringcyclus.










Soms werd het de zangers bijna onmogelijk gemaakt te zingen (bv. hoog boven het podium zwevend).


Wagner bemoeit zich met elk onderdeel van de voorstelling. Het decor moet er zo echt mogelijk uit zien.

Wagner wil dat het publiek vergeet dat het in een donkere zaal zit.

Filmpje Ring des Nibelungen – De Nationale Opera 2014

Gothic revival

In de 19e eeuw zoeken veel Europeanen naar het verhaal van hun nationale geschiedenis. Daar hoort een passende omgeving bij.

In Noordwest Europa wordt de Gotiek herontdekt, want deze middeleeuwse bouwkunst is nog steeds zichtbaar in veel kerken, kloosters en kastelen.


In de Gotiek bestond geen scheiding tussen architect en bouwers. Een gebouw was het resultaat van een gezamenlijk proces waarbij soms wel honderden mensen en meerdere generaties betrokken waren. Vooral in Engeland leidt dit naar een heuse Gothic Revival.




Karl Friedrich Schinkel - “Middeleeuwse stad aan het water, of Dom boven een stad” (1813)

Stones of Venice

De Engelse kunsthistoricus Ruskin onderzoekt in zijn boek””Stones of Venice” de gotische architectuur van Venetië.


Hij beschouwt de grote variatie en kwaliteit van de gotische architectuur als een gevolg van de organisatie van de middeleeuwse werkplaatsen.

Hierin is geen scheiding tussen ontwerper en uitvoerder.

Hij vindt dat in de Middeleeuwen mens, werk en natuur veel meer met elkaar in balans waren.

De middeleeuwse ambachtsman maakte zijn product van het begin tot het eind zelf. Zo bleven handwerkslieden de baas over hun eigen producten en dat verhoogt de betrokkenheid volgens Ruskin om steeds betere producten af te leveren.


Hij levert kritiek op de fabrieken uit zijn tijd, waarbij arbeiders alleen maar uitvoeren wat voor hen door anderen is bedacht. Het werk wordt zo erg saai en de kwaliteit van de producten gaat achteruit.


Volgens critici is het slechte niveau van de industriële producten een logisch gevolg van de verdeling van geld en macht tussen de arme arbeiders en rijke fabriekseigenaren.


De snel groeiende socialistische beweging verzet zich tegen deze oneerlijke verdeling van kennis, macht en geld.

Nadat eeuwenlang de klassieke kunst als voorbeeld gold, krijgen de mensen in de 19e eeuw weer belangstelling voor Romaanse en gotische kunst uit de Middeleeuwen.

Vooral in Engeland wordt de gotiek populair. Nieuwe gebouwen worden in oude, gotische stijl gebouwd en in de Engelse landschapstuinen worden follies in gotische stijl opgericht.

Nationale monumenten in Gotische stijl


Barry krijgt hierbij hulp van Augustus Pugin, de specialist in gotische architectuur bij uitstek.

Hij laat het basisontwerp voor wat het is, maar voegt er veel versieringen en extra’s aan toe dat het bijna op een middeleeuws kasteel lijkt.




In 1834 brandt het oude parlementsgebouw in Londen af. Er wordt een prijsvraag uitgeschreven onder architecten.

Sir Charles Barry wint, maar moet zijn ontwerp wel aanpassen aan de nationale stijl: de gotiek.

De gevels van het parlement uit 1870 worden gekenmerkt door strakke verticale lijnen in fijne patronen die rond de ramen puntige versiersels vormen.

Het is 19e -eeuwse variant op eeuwenoude Britse kastelen en kerken.

De gevel aan de zijde van de Theems is symmetrisch. In het complex staan drie grote torens, alle drie gotisch maar wel heel verschillend.


De grootste toren lijkt op een Franse kathedraal.

In het midden staat een opgewerkte vieringtoren.

De derde toren, de Big Ben, lijkt meer op het soort torens dat past bij stadhuizen.

Saint Denis, Frankrijk

Antwerpen, België

Siena, Italië

In Nederland wordt in 1885 het nieuwe Rijksmuseum geopend. De architect is Pierre Cuypers (1827-1921).


Om het Rijksmuseum tot een gebouw te maken dat symbool staat voor heel Nederland kiest Cuypers voor een stijl waarin elementen uit de hele Nederlandse architectuurgeschiedenis samenkomen.








Het ontwerp voor het Rijksmuseum is in “eclectische stijl”: verschillende stijlen en denkwijzen versmelten samen tot iets nieuws. Het laat elementen zien uit de vroege Hollandse Renaissance en Gotiek.


Het wordt grotendeels in baksteen uitgevoerd, dit is hét bouw materiaal van de Nederlanden. Net als vele andere 19e-eeuwse musea wordt het rijk versierd.

Aan de buitenkant wordt op tegeltableaus, reliëfs, beeldhouwwerken met teksten en portretten het belang van Nederland in de kunstgeschiedenis benadrukt.

Binnen wordt het voortgezet in de glas-in-lood-vensters, schilderingen, vloermozaïeken en beeldhouwwerken.

Arts and Crafts

In de tweede helft van de 19e-eeuw neemt de kritiek op de kwaliteit van industriële producten toe. Naar aanleiding van de ideeën van Ruskin richt ondernemer William Morris (1834-1886) samen met architect Philip Webb (1831-1915) de “Arts and Crafts”-beweging (kunst & ambacht) op.




De beweging wordt een experimentele leef- en werkgemeenschap waar arbeiders op ambachtelijke wijze hun producten maken.

De geschoolde ambachtslieden zoals meubelmakers, drukkers en stoffeerders blijven de baas over de machine (ze kiezen zelf wanneer ze de hulp van de machine inroepen).

De beweging steunt het opkomende socialisme en organiseert zijn werkplaats op socialistische wijze: goede leef en werkomstandigheden en een goed inkomen.

Er waren twee stijlen:


  • het maken van degelijke en eenvoudige meubels


  • het ontwerpen van patronen voor behang, tapijten en de stof voor het meubilair.

Rond 1865 ontwerpt Philip Webb een leunstoel.


De bekleding is een eigen ontwerp, in de eigen werkplaats geweven en het fijne houtsnijwerk is in de eigen werkplaats gemaakt.


In het ontwerp zitten exotische elementen verwerkt.

De producten van de Arts & Crafts- beweging zagen er ambachtelijk uit, waren van goede kwaliteit en geschikt voor de arbeidersklasse.

Maar door veel handwerk, hoge materiaal- en loon kosten werden de producten te duur voor de gewone arbeider en misten ze hun doel. Alleen de rijksten konden de producten betalen.


Verslag van het alledaagse