1.2 Jagers worden boeren
Hoofdstuk 1 Jagers en boeren
1.2
Jagers worden boeren
Bron 11 Een prehistorisch boerendorp.
Onderdelen in deze les
Hoofdstuk 1 Jagers en boeren
1.2
Jagers worden boeren
Bron 11 Een prehistorisch boerendorp.
Les 3 van 5.
Zet deze plaat naast bron 3 uit de vorige les. Vraag: wat is er veranderd? Huizen in plaats van een kamp, akkers in plaats van jagers, dieren in een hok. Dat is de hele paragraaf. Image credit: Illustratie / Noordhoff, bron 11
Hoofdstuk 1 Jagers en boeren
Rond 9000 v.C. gingen mensen in het Midden-Oosten zelf voedsel verbouwen. Ze bleven op een vaste plek wonen. Zo ontstond de landbouwsamenleving.
Jouw leerdoelen
Je kunt beschrijven hoe de landbouw ontstond.
Je kunt beschrijven hoe mensen leefden in de landbouwsamenleving.
Je kunt beschrijven hoe de landbouw werd verspreid.
Je kunt beschrijven hoe de eerste boeren in Nederland leefden.
Deze slide heeft geen instructies
Jagen en verzamelen
Boer zijn
Even zwaar
Hoofdstuk 1 Jagers en boeren
STELLING
Wat lijkt jou zwaarder werk: jagen en verzamelen, of boer zijn?
Laat de klas eerst gokken. Later in de les blijkt het antwoord: boeren werkten harder dan jager-verzamelaars. Dat verrast bijna iedereen, en dat is precies de bedoeling.
Hoofdstuk 1 Jagers en boeren
Zelf voedsel verbouwen
LEERSTOF
Honderdduizenden jaren lang veranderde er bijna niets aan de manier van leven. Er was veel continuiteit: iets verandert niet of bijna niet.
Maar rond 9000 v.C. gebeurde er iets nieuws in het Midden-Oosten, in een gebied dat de Vruchtbare Halvemaan heet.
Jager-verzamelaars plukten er graankorrels die in het wild groeiden. Ze wreven die met stenen tot meel en bakten er brood van. Op een bepaald moment stopten ze de korrels zelf in de grond.
Een maalsteen met graankorrels en vuurstenen klingen.
Het moment waar alles om draait: niet plukken maar planten. Vraag waarom dat zo'n groot verschil maakt - je moet blijven wachten tot het graan groeit, dus je kunt niet meer rondtrekken. Image credit: Noordhoff
Hoofdstuk 1 Jagers en boeren
Met het planten en oogsten van graan begon de landbouwrevolutie. Een revolutie is een grote verandering.
Deze slide heeft geen instructies
Hoofdstuk 1 Jagers en boeren
Leven van de landbouw
LEERSTOF
Door de landbouwrevolutie ontstond een nieuwe manier van leven: de landbouwsamenleving. De landbouwrevolutie was de oorzaak (waardoor iets gebeurt) van die nieuwe samenleving.
Zo'n samenleving heeft twee kenmerken:
Mensen maken hun eigen voedsel door akkerbouw en veeteelt. Samen heet dat landbouw.
Ze wonen op een vaste plek.
In het Midden-Oosten bouwden groepen boeren huizen bij hun akkers en weiden. Zo ontstonden de eerste dorpen.
Deze slide heeft geen instructies
Hoofdstuk 1 Jagers en boeren
Gevolgen van de landbouwrevolutie
Wat er beter werd
Boeren woonden in huizen die hen beschermden tegen regen en kou.
Ze hadden meestal voedsel.
Ze bedachten nieuw gereedschap om het land beter te bewerken.
Er kwam meer voedsel, dus de bevolking groeide.
Wat er slechter werd
Boeren werkten harder dan jager-verzamelaars. Hun rug, knieen en nek werden zwaar belast.
Bij droogte en mislukte oogsten raakten de voorraden op. Ze konden niet zomaar wegtrekken, dus soms was er honger.
Ze leefden dicht bij hun dieren en werden ziek van veeziekten, zoals pokken en mazelen.
Een gevolg is iets dat door iets anders gebeurt. Dit is de dia waar de poll van het begin wordt beantwoord: de overstap was geen vooruitgang op alle punten.
Was dit een voordeel of een nadeel van de landbouw?
Hoofdstuk 1 Jagers en boeren
OPDRACHT
Voordeel
Nadeel
Je woont in een huis
Er is meestal genoeg eten
Je werkt harder dan vroeger
Je wordt ziek van je dieren
Bij misoogst kun je niet wegtrekken
Deze slide heeft geen instructies
Hoofdstuk 1 Jagers en boeren
Bron 16 Ontstaan en verspreiding van landbouw over de wereld.
De groene stippen zijn plekken waar landbouw zelfstandig is ontstaan, de pijlen laten de verspreiding zien. Laat leerlingen de jaartallen vergelijken: Midden-Oosten 9000 v.C., China 8000 v.C., de Andes en Midden-Amerika 5000-4000 v.C.
Opdracht 9 uit het boek vraagt per gebied een landbouwproduct: Midden-Oosten graan, China rijst en gierst, Zuid-Amerika aardappelen en bonen, Midden-Amerika mais, Nederland graan. Image credit: Noordhoff, bron 16
Hoofdstuk 1 Jagers en boeren
Landbouw op andere plaatsen
LEERSTOF
Vanuit het Midden-Oosten verspreidde de landbouw zich naar Noord-Afrika, West-Azie en Europa. Vanaf 7000 v.C. ging het over Europa.
Ook elders ontdekten mensen de landbouw zelf: in Afrika, Amerika en Oost-Azie. In China gingen ze rijst en gierst verbouwen, in Zuid-Amerika aardappelen en bonen, in Midden-Amerika pompoen, avocado en mais.
Bron 15 Maisteelt in Midden-Amerika.
Image credit: Illustratie / Noordhoff, bron 15
Hoofdstuk 1 Jagers en boeren
Van grassoort tot maiskolf
LEERSTOF
Mais was van oorsprong een kleine grassoort. Boeren namen korrels van de beste kolven en zaaiden die opnieuw. Zo werden de kolven steeds groter en voedzamer.
In grote delen van Noord- en Midden-Amerika werd mais het belangrijkste voedingsmiddel, zoals graan dat was in Europa en rijst in Azie.
Boeren gingen planten ook voor kleding gebruiken. Van vezels uit de katoenplant kun je draden spinnen. Door die draden te weven krijg je textiel.
Kijk terug naar bron 15: linksboven staan vier kolven van klein naar groot. Dat is duizenden jaren selecteren, in een plaatje.
Hoofdstuk 1 Jagers en boeren
OPDRACHT
Waar en wanneer begon de landbouwrevolutie?
In het Midden-Oosten, rond 9000 v.C.
In Nederland, rond 5300 v.C.
In China, rond 8000 v.C.
In Egypte, rond 5500 v.C.
De andere drie kloppen als jaartal, maar het gaat om de eerste keer. Nederland is juist laat - bijna vierduizend jaar later.
Vul de vier woorden in.
Als iets niet of bijna niet verandert, heet dat continuiteit. Een grote verandering heet een revolutie. Akkerbouw en veeteelt samen heten landbouw. Een samenleving waarin mensen in dorpen leven van landbouw, heet een landbouwsamenleving.
Hoofdstuk 1 Jagers en boeren
OPDRACHT
Deze slide heeft geen instructies
Hoofdstuk 1 Jagers en boeren
OPDRACHT
Waarom konden boeren niet meer rondtrekken zoals jager-verzamelaars?
Omdat je bij je akker moet blijven: zaaien, wachten, oogsten. En omdat je voorraad, huis en dieren op een vaste plek staan. Wie 'ze wilden niet meer' zegt, mist dat het niet kon.
Hoofdstuk 1 Jagers en boeren
AFSLUITING
Noem een ding uit jouw leven dat er niet zou zijn zonder de landbouwrevolutie.
Bijna alles: brood, kaas, katoenen kleren, je huis, je dorp of stad. Een mooi antwoord is 'school', want die bestaat alleen doordat niet iedereen aan voedsel hoeft te werken.
Hoofdstuk 1 Jagers en boeren
Begrippen bij 1.2
continuiteit - als iets niet of bijna niet verandert
gevolg - iets dat door iets anders gebeurt
landbouw - akkerbouw en veeteelt
landbouwsamenleving - samenleving waarin mensen in dorpen leven van landbouw
oorzaak - waardoor iets gebeurt
revolutie - grote verandering
Deze slide heeft geen instructies
