Symboliek
IN KUNST
Symboliek
IN KUNST
Inhoudsopgave
Wat is symboliek?
Symboliek door de tijd heen
Voorbeelden
Symbolen
Quiz
Wat is symboliek?
Het gebruik van specifieke objecten, kleuren, vormen of figuren om ideeën of concepten uit te drukken die verder gaan dan hun letterlijke verschijning.
Kunstenaars gebruiken symbolen om dieperliggende boodschappen over te brengen.
Vaak is de betekenis van symbolen cultureel bepaald, en wat in de ene cultuur als een positief symbool wordt gezien, kan in een andere cultuur een negatieve of geheel andere betekenis hebben
Bijvoorbeeld, een witte lelie kan in westerse kunst zuiverheid en maagdelijkheid symboliseren, terwijl dezelfde bloem in andere culturen misschien rouw of dood uitdrukt.
Symboliek door de tijd heen
De geschiedenis van symboliek in de kunst gaat duizenden jaren terug. Kunstenaars over de hele wereld hebben symbolen gebruikt om verhalen te vertellen, emoties uit te drukken en belangrijke boodschappen door te geven
Prehistorische tijd
In de vroegste kunstwerken, zoals grotschilderingen, gebruikten mensen symbolen om hun dagelijkse leven en overtuigingen weer te geven. Dieren zoals bizons of herten, die vaak op grotwanden werden geschilderd, hadden een symbolische betekenis, zoals succes bij de jacht of een verbinding met de geestenwereld.
Klassieke oudheid
In de oude Egyptische, Griekse en Romeinse kunst werden symbolen veelvuldig gebruikt. De Egyptenaren hadden bijvoorbeeld het “oog van Horus”, dat stond voor bescherming en genezing. In de Griekse en Romeinse kunst werden goden en mythologische figuren vaak afgebeeld met symbolen die hun krachten of verhalen vertegenwoordigden, zoals de bliksemschichten van Zeus.
Middeleeuwen
Tijdens de middeleeuwen was de kunst sterk verbonden met religie, vooral in Europa. Symboliek speelde hier een grote rol. Veel schilderijen en beelden in kerken gebruikten symbolen om bijbelse verhalen te vertellen aan een grotendeels ongeletterde bevolking. Voorbeelden zijn het gebruik van het lam om Jezus Christus te symboliseren, of een duif om de Heilige Geest te vertegenwoordigen.
Kruis: Symbool voor Christus’ offer en verlossing.
Lam: Onschuld en offer voor zonden; verwijst naar Christus als het "Lam van God".
Vissen: De vis was een geheim symbool onder vroege christenen, die het gebruikten in fresco's en graveringen als afkorting voor “Jezus Christus, Zoon van God, Redder.”
Duif: Vrede en de Heilige Geest.
Maria’s gekleed in de kleuren blauw of wit: Blauw symboliseert hemelse wijsheid en wit de maagdelijkheid en puurheid van Maria.
Engelen: Beschermers, boodschappers van God, symbool van het goddelijke.
Mandorla: Een amandelvormige stralenkrans die heiligen en goddelijke figuren omringt, symbool voor heiligheid en mysterie.
Eenhoorn: Zuiverheid en maagdelijkheid, vaak in relatie met Maria.
Drie-eenheid: Drie gelijke delen of drie overlappende cirkels om de Heilige Drie-eenheid weer te geven.
Leeuw: Symbool van moed, kracht en koninklijke autoriteit. In vroege christelijke kunst staat de leeuw vaak symbool voor de evangelist Marcus.
Voorbeelden
Lam:
Een detail van de Mosaic Apse of Sant’Apollinaire in Classe, Ravenna, Italië waarbij het lam "Het lam gods"vertegenwoordigd.
Duif:
In deze afbeelding uit het Ariaanse Baptisterium in Ravenna zien we de doop van Jezus door Johannes de Doper, met een duif die boven Jezus zweeft. De duif in deze context symboliseert de Heilige Geest.
Mandorla:
In de "Majestas Domini"uit de Codex Bruchsal zien we een amandelvormige stralenkrans die een heilige figuur omsluit.
Drie-eenheid:
Het "Schild van het Geloof" toont drie met elkaar verbonden cirkels die de Vader, Zoon en Heilige Geest symboliseren. Het benadrukt de Drie-eenheid en is terug te vinden in veel middeleeuwse geschriften.
Renaissance
In de Renaissance (15e en 16e eeuw) herleefde de interesse in klassieke mythologie en religieuze symboliek. Kunstenaars zoals Leonardo da Vinci en Michelangelo gebruikten complexe symbolen om hun werken meer diepgang te geven. Deze symbolen waren vaak subtieler dan in de middeleeuwen en konden meerdere betekenissen hebben.
Voorbeelden
Schedel: Een symbool van vergankelijkheid en sterfelijkheid (memento mori), vaak weergegeven in portretten en stillevens om herinnerd te worden aan de kortstondigheid van het leven.
Engelen: In de Renaissance worden engelen meer gepersonaliseerd, emotioneel en menselijk afgebeeld, met nadruk op schoonheid en elegantie. Ze worden bruggen tussen het goddelijke en menselijke ervaring en symboliseren intelligentie, begeleiding en emotionele diepgang.
Lelie: Symbool van puurheid en maagdelijkheid, vaak weergegeven in de handen van engelen die Maria aankondigen in Annunciatiescènes.
Sleutels: Symbool van apostel Petrus en het pauselijke gezag. In de Renaissance wordt het een symbool van de legitimiteit van de kerkelijke autoriteit.
Appel: Verwijst naar de zondeval en verleiding, vaak weergegeven in portretten van Adam en Eva.
Vitruviusman: Symbool van proportie en harmonie, zoals weergegeven door Leonardo da Vinci. Verwijst naar de menselijke relatie met het universum en de zoektocht naar perfectie.
Boom van Kennis: Staat voor wijsheid en verlangen naar inzicht, vaak weergegeven in scènes met Adam en Eva.
Leeuw: In de Renaissance vaak weergegeven als symbool van koninklijk gezag, moed en kracht, en soms als beschermheer van heiligen.
Schildpad: Lang leven en stabiliteit.
Lantaarn of andere lichtbron: Geloof en goddelijke aanwezigheid
Schedel:
In dit detail van "Sint Hiëronymus met een schedel" door Caravaggio (ca. 1605-1606) we een schedel op het bureau. De schedel symboliseert de vergankelijkheid van het leven en de noodzaak om na te denken over de dood en het hiernamaals.
Lelie:
In deze beroemde annunciatie-scène, uit het schilderij "De Annunciatie" (ca. 1472) door Leonardo da Vinci, biedt de aartsengel Gabriël Maria een witte lelie aan, symbool van haar maagdelijkheid en zuiverheid.
Leeuw:
In de Gevleugelde Leeuw van Sint Marcus (ca. 1516) door Vittore Carpaccio zie je een goed voorbeeld van een leeuw die een sterke, imposante houding uitstraalt, wat wijst op macht en autoriteit. De vleugels en het aureool achter de leeuw geven het wezen een heilige status, wat suggereert dat de stad beschermd wordt door een hoger gezag.
Boom van Kennis:
In het drieluik "De Tuin der Lusten" (ca. 1490-1510) door Hiëronymus Bosch is de Boom van Kennis een centrale metafoor, vooral in het linker paneel waar Adam en Eva bij de boom in de Hof van Eden staan. De boom symboliseert kennis en verleiding en staat aan de basis van de menselijke nieuwsgierigheid en zoektocht naar wijsheid. Hier zie je vergroot een detail uit het linker paneel.
Barok & Romantiek
In de Barokperiode (17e eeuw) werd kunst dramatischer en symboliek bleef belangrijk, vooral in religieuze en koninklijke portretten. In de Romantiek (19e eeuw) zagen we een terugkeer naar emotionele en natuurgerelateerde symboliek, waarbij kunstenaars thema’s zoals de dood, liefde en de natuur vaak verbeeldden.
Voorbeelden Barok
Hemelse lichtstralen: Directe link naar goddelijke tussenkomst. Lichtstralen worden dynamisch gebruikt om een dramatisch effect en een goddelijke aanwezigheid te benadrukken.
Kroon: Staat voor macht, vorstelijkheid en goddelijke bescherming. Vaak gedragen door heiligen en engelen in de barok als symbool van hun verheven status.
Engelen: Dynamischer en dramatischer afgebeeld. Ze zijn vaak in actie en tonen emoties en beweging, zoals vreugde, verdriet of kracht. Engelen uit deze periode vertegenwoordigen beschermende macht en verlossing.
Zandloper: Symbool van de tijdelijkheid van het leven en de vergankelijkheid. Het wordt vaak afgebeeld in stillevens of allegorische kunst om de kijker te herinneren aan de sterfelijkheid.
Vlinder: Staat voor de ziel en transformatie. Vaak weergegeven als onderdeel van het thema van verlossing of overgang naar een betere staat.
Oog (Alziende Oog): Staat voor goddelijke waakzaamheid en aanwezigheid. Vaak afgebeeld in combinatie met lichtstralen, die symbool staan voor Gods alomtegenwoordige blik.
Engelen en hemelse lichtstralen:
In het schilderij 'St. Francis Xavier Dying at Sancian' van Giovanni Battista Gaulli zie je een duidelijk voorbeeld van Engelen die dynamisch en dramatisch zijn afgebeeld. Tussen de engelen zie je hemelse lichtstralen neerdalen op St. Francis Xavier die de goddelijke aanwezigheid symboliseren
Zandloper:
In dit stilleven van Jan Lievens, Stilleven met boeken, viool, schedel en zandloper, zien we verschillende voorwerpen die allen verwijzen naar de tijdelijkheid en de vergankelijkheid van het leven. Prominent zien we hier de zandloper in beeld.
Vlinders:
Hier zie je een mooi voorbeeld van een vlinder in een stilleven van bloemen en insecten. Het is het schilderij 'Vanitas Stilleven met Bloemen en Vlinders' door Rachel Ruysch.
Voorbeelden Romantiek
Vrijheidsbeeld: Symbool voor vrijheid, vaak gepersonifieerd in vrouwfiguren. Het idee van vrijheid krijgt een bijna heilige status.
Fakkel: Staat voor vrijheid en verlichting. Het symboliseert de kracht van kennis en het streven naar waarheid.
Vlag: Symbool voor nationale trots en identiteit. De vlag is een symbool geworden van eenheid en vaderlandsliefde.
Bergen en Ruïnes: Symbolen van de grootsheid en kracht van de natuur, evenals de vergankelijkheid van menselijke inspanningen.
Maan: Staat voor mysterie en het onbewuste, vaak gebruikt in scènes die een emotionele of introspectieve sfeer creëren.
Doodskist en Grafsteen: Romantische fascinatie voor het macabere en de eindigheid van het leven. Ze symboliseren ook de eeuwige rust en het tragische lot van de mens.
Vrijheidsbeeld:
In het schilderij "La Liberté guidant le peuple" door Eugène Delacroix wordt de allegorie van vrijheid als een krachtige vrouw verbeeld. Ze staat bekend als Marianne en is een iconisch voorbeeld van het Vrijheidsbeeld als symbool in de kunst uit deze periode.
Vlag:
Dit schilderij dat de Slag bij de Piramiden laat zien, geschilderd door Francois-Louis-Joseph Watteau, toont de vlag van de Franse revolutie en benadrukt de eenheid en strijdlust van het Franse volk tijdens de Juli-revolutie van 1830.
Maan:
In het schilderij "Moonrise over the Sea" (1822) door Caspar David Friedrich toont de maan die opkomt boven een uitgestrekte zee, wat staat voor het mystieke en het ongrijpbare van het leven.
Symbolisme als Kunststroming
Aan het einde van de 19e eeuw ontstond een kunststroming die expliciet “symbolisme” werd genoemd. Deze beweging, met kunstenaars zoals Gustave Moreau en Odilon Redon, wilde het onzichtbare of ongrijpbare uitdrukken, zoals dromen, emoties en mystieke ideeën. Symbolisten gebruikten vaak dromerige, surrealistische beelden om complexe gevoelens of ideeën te symboliseren.
Voorbeelden
Lelies en Bloemen: Zuiverheid en vrouwelijke schoonheid, maar ook een mystieke of transcendente sfeer.
Ogen: Symboliseren de ziel en innerlijke ervaring. De ogen fungeren als vensters naar de diepere, soms verborgen kant van het menselijk bewustzijn.
Zon en Maan: Staan voor de polariteit tussen het mannelijke (zon) en vrouwelijke (maan) principe, en brengen dualiteit en balans in de kunst.
Slang: Staat voor mysterie, verleiding en transformatie. Vaak ook symbool voor wijsheid of het cyclische karakter van het leven.
Water: Staat voor het onderbewuste en emotionele diepte. Vaak afgebeeld in schilderijen die introspectie en reflectie benadrukken.
Pad: Symboliseert de levensreis en innerlijke zoektocht naar zelfontdekking en betekenis.
Ogen:
Het oog in dit werk van Redon (Vision) staat symbool voor spiritueel inzicht, het onderbewuste en het bovennatuurlijke. Het oog fungeert als een poort naar andere werelden en dimensies en benadrukt de idee dat de menselijke waarneming verder gaat dan alleen het fysieke zicht.
Slang:
Je ziet hier een slang die kronkelt rond de arm van de godin Hygeia. Het symboliseert genezing, wijsheid en transformatie. Het gebruik van de slang in dit schilderij "Hygeia" van Klimt staat voor de kracht van genezing en de mysteries van het leven en de dood.
Pad:
In dit sombere schilderij "The black Idol" door Frantisek Kupka zie je een pad of weg in het donker verdwijnen. Het symboliseert de zoektocht naar het onbekende en het innerlijke conflict dat men kan voelen bij het naderen van een diepere waarheid of een spiritueel of psychologisch vraagstuk.
Modernisme
In de moderne kunst bleef symboliek aanwezig, hoewel vaak abstracter. Kunstenaars zoals Pablo Picasso en Salvador Dalí gebruikten symbolen op vernieuwende manieren. Bij abstracte kunstenaars zoals Wassily Kandinsky konden kleuren en vormen zelf symbolisch worden, zonder dat ze iets specifieks zoals een object of dier moesten voorstellen.
Voorbeelden Modernisme
Vierkant en Cirkel: Staan respectievelijk voor structuur (vierkant) en heelheid of oneindigheid (cirkel). Abstracte vormen representeren universele waarheden en concepten.
Zwarte Vierkant (Malevich): Vertegenwoordigt de leegte en afwezigheid van objectieve realiteit. Het zwarte vierkant wordt gezien als een symbool van universeel niets en artistieke bevrijding.
Kleuren: Elke kleur krijgt een specifieke symbolische waarde: blauw voor diepte en spiritualiteit, rood voor energie en passie, geel voor hoop en vitaliteit.
Dromen en Visioenen: Representeren het onderbewuste en irrationele. Dromen worden vaak weergegeven als een alternatieve realiteit vol symboliek.
Uurwerken (Dalí): Vervormde tijd symboliseert de fragiliteit van perceptie en de relativiteit van tijd in ons bewustzijn.
Cirkel:
Het werk van van Kandinsky "Several Circles" wordt de kracht van geometrische vormen en hun universele betekenis getoond. De cirkels in verschillende kleuren en maten staan voor heelheid, oneindigheid en het kosmische.
Zwarte vierkant:
Dit werk van Malevich markeert een revolutionair moment in de kunstgeschiedenis. Het "Zwarte Vierkant" vertegenwoordigt de leegte, de afwezigheid van objectieve realiteit en een breuk met traditionele representatieve kunst. Malevich beschouwde dit werk als het hoogste punt van abstractie en pure expressie, een symbool van universeel niets en artistieke bevrijding.
Kleuren:
Hier zien we het werk "Compositie met groot rood vlak, geel, zwart, grijs en blauw" van Mondriaan. Hij gebruikt hier een beperkt palet van primaire kleuren (rood, blauw, en geel) naast zwart, wit en grijze lijnen om een abstracte compositie te creëren. De kleuren hebben een specifieke symbolische betekenis: rood staat voor energie en kracht, blauw voor kalmte en spiritualiteit, en geel voor optimisme en vitaliteit.