Hoorcollege 3 - Antisemitisme

• newEditor
• Professionele identiteit
• HBO
• Studiejaar 1

hoorcollege 3: Antisemitisme

PI1b - Professionele identiteit 1b

Pabo Hogeschool Leiden

docent: Ronald Stroo 

AFSPRAKEN:

- mobiel in daarvoor bestemde kisten

- enkel notitieblok en pen op uitklaptafeltje

Razzia in getto van Warschau, januari 1943

zigeunermeisje (Sinti / Roma) Settela in wagon die vertrekt uit Westerbork

Buchenwald bevrijding door leger VS in 1945 (5 dagen na bevrijding)

Einsatzgruppen in actie, Oekraïne 1942

Genocide op de joden (1941-1945)

Waarom aandacht voor dit onderwerp?

Slide titel

gevoelig onderwerp...

• antisemitisme helaas opnieuw actueel door oorlog in Israël  

• opleiding kiest geen 'kant' -> kennis vergaren over ...  

• mechanisme achter wij/zij-denken

• jaren '30 en '40 voorbeeld van periode waarin de Rechtsstaat planmatig werd afgebroken

• herkennen van parallellen met 'onze' tijd

• onderwijs & burgerschap

Genocide op de joden (1941-1945)

• unieke gebeurtenis in geschiedenis van de mensheid

• vooropgezet plan om heel volk (incl. cultuur en geschiedenis) uit te roeien

• deel van ‘onze’ geschiedenis

• laat zien wat vooroordelen, racisme en stereotypering in samenleving kunnen aanrichten

• ultieme voorbeeld van wat uitsluiting kan veroorzaken

Genocide op de joden (1941-1945)

• 6 miljoen Joodse mensen vermoord

• Holocaust = brandoffer (Grieks)

• Sjoa = catastrofe of grote vernietiging (Hebreeuws)

• Waarom juist Joodse bevolkingsgroep?

• NB ook homoseksuelen, zigeuners, gehandicapten, geesteszieken, politieke tegenstanders, vrijmetselaars, Jehova’s getuigen, Esperantisten en Slavische volkeren slachtoffer van naziregime

Komende hoorcolleges

Hoorcollege 3 ‘Antisemitisme' 

Hoorcollege 4 ‘De Sjoa’

Hoorcollege 5 ‘Onbehagen & populisme’

Hoorcollege 6 ‘Fascisme & autocratie’

Actief studeren: hoe effectief kennis tot je nemen?

- actief meedoen & aandachtig luisteren

- antwoorden bij interactieve opdrachten in LessonUp op papier noteren

- vlot en in grote lijnen aantekeningen maken: middels trefwoorden / 'tekenen' met woorden / pijlen / kleurtjes

- thuis verder uitwerken met LessonUp presentatie erbij (zie link na college in BrightSpace)

Leerdoelen

Je kunt aan het einde van dit college ….

• de belangrijkste verschillen tussen traditioneel -en modern antisemitisme beschrijven.

• de betekenis van de volgende begrippen uitleggen: antisemitisme, fascisme, nazisme, Holocaust / Sjoa

• aangeven welk (oorzakelijk) verband bestaat tussen enerzijds het einde van WOI en anderzijds het uitbreken van WOII.
  

Wat je weet over joodse mensen?

joods?

• via moeder

• via bekering

• ‘jood’ => aanhanger van de joodse religie
  

• ‘Jood’ => volk / traditie / manier van denken en leven
  

• meerdere nationaliteiten

• meer dan de helft van de Joden in Israël is niet godsdienstig
  

• maar ook aanzienlijke groep orthodoxe joden
  

Davidsster => twee driehoeken / driehoek met punt naar boven symboliseert het mannelijke; andere driehoek met punt naar beneden staat voor het vrouwelijke

Geschiedenis van joodse volk

• jodendom (oudste monotheïstische religie)

• ‘uitverkoren’ volk in Bijbel (Tenach => Oude testament)

• geschiedenis Joodse volk

• Abraham -> Mozes (Palestina) -> Thora

• Nieuwe testament: terechtstelling Jezus

• Joodse diaspora (=verstrooiing):
  

• 6e eeuw v. Chr. - Babylonië verovert Juda; Jeruzalem en tempel vernietigd (in ballingschap naar Babylonië of vlucht naar Egypte)

• 70 na Chr. - verwoesting van tweede tempel

• 135 na Chr. - Joodse opstand tegen de Romeinen (neergeslagen)

Na de vernietiging van de eerste Tempel van Jeruzalem rond 587 v.Chr. door de Babyloniërs vertrok een deel van de joodse bevolking van Juda naar Egypte. Het grootste deel ging in ballingschap naar Babylon. In Babylon gingen de Judeërs in afgesloten nederzettingen wonen, zodat zij hun tradities en religie binnen een omgeving met een ander geloof konden bewaren. Deze levenswijze, als minderheid met een eigen joods geloof en vaak ook met een andere juridische status dan andere bevolkingsgroepen, is het karakteristieke aan de Joodse diaspora.

Reeds vóór de verwoesting van de tweede Tempel in het jaar 70 woonden er meer joden in de diaspora dan in Palestina. De grootste verspreiding, deze keer over bijna de gehele wereld, namelijk in Noord-Afrika, Europa, Azië en, na de middeleeuwen, ook in Amerika, begon na de mislukte Bar Kochba-opstand in 135 na Chr., die door Julius Severus werd neergeslagen.

Antisemitisme

• = haat tegen Joden

• traditioneel versus modern antisemitisme

• voor 1789 / na 1789

• onder invloed van ideeën van de Verlichting 

verandert de positie van de Joden

In de Diaspora onderscheidden de Joden zich qua kleding vrijwillig of gedwongen van de niet-Joden. Zo dragen Joden speciale hoeden en badges in het middeleeuwse Spanje en het 13e-eeuwse Polen. In Oost-Europa droegen Joodse mannen zwarte mantels (kaftan) en bonthoeden (shtreimel), die nog steeds worden gedragen door verschillende groepen ultraorthodoxe Joden. Vanaf wanneer Joodse mannen hun hoofd gingen bedekken met een hoed of kippa (keppeltje) is niet bekend. In ieder geval deden bijna alle Joodse mannen dat vanaf de 16de eeuw. Ook vrouwen zijn op enig moment hun hoofd gaan bedekken met pruiken en hoeden. Joodse vrouwen kleedden zich vooral bescheiden (lange jurken of lange rokken en pruiken en hoeden.). Dat gebeurt nog steeds in orthodoxe kring. Voor Joodse feestdagen trekken Joden feestelijke kleding aan

Traditioneel antisemitisme

• Joden als outsiders; woonachtig in getto’s

• uitgesloten van gilden / wel koopman of bankier

• economische vooroordelen

• stereotypering: ‘inhalig, gierig, duivels, afstandelijk, lui, etc.’

• rijke Joden zichtbaarder dan arme Joden (meerderheid was boer)

• Joden aangewezen als veroorzakers van rampspoed (bijv. pest)

• pogroms

Antisemitische legenden

Verhalen over:

• moord op Christus

• doden van christelijke kinderen

• matzes / hosties ontwijden

• christenen ontvoeren (slavernij)

• oorzaak pestepidemieën

• …

Tijdens de Middeleeuwen werden Joden beschuldigd van het doden van Christelijke kinderen, waarbij ze hun bloed verzamelden en consumeerden. Sommigen beweerden dat ze het bloed gebruikten om tijdens Pasen matzes te maken.

De eerste beschuldigingen van hostieontwijding, daden van geweld en/of godslastering tegen de hostiewafel, gebruikt tijdens het Christelijke Sacrament van de Heilige Communie, hadden plaats nabij Berlijn in de dertiende eeuw. Gedurende de volgende zes eeuwen werden beweringen van hostieontwijding een van de voornaamste rechtvaardigingen voor het vervolgen en verbannen van Joodse gemeenschappen. 

In de Middeleeuwen beweerde men bijvoorbeeld dat Joden de pest veroorzaakten. Dit zou af te leiden zijn uit het feit dat zij niet besmet raakten. De werkelijke reden bleek echter hun grotere mate van hygiëne, waardoor ze minder in contact kwamen met besmette vlooien en zich vaker ontsmetten.

Kinderen verwerken in matzes / kinderbloed aftappen

De Verlichting

• vrijheid, gelijkheid, broederschap (1789 Franse Revolutie)

• van standenmaatschappij naar klassenmaatschappij

• alle mensen gelijke rechten

• ... ook joden

• joden emanciperen zich in 19e eeuw

• worden volgens de wet burgers: Fransman, Duitser, Nederlander, etc. (met joodse achtergrond)
  

ontstaan van jodendom

diaspora

traditioneel antisemitisme

modern antisemitisme

1789 Franse Revolutie

Burgers en stoommachines

• 19e eeuw =   industrie!   handel!   geld!   de stad!   middenklasse!

• rol liberalisme: gedachtegoed sluit aan op leven en denken van Joden
  

• Joden hadden in ‘nieuwe’ situatie na 1789 plots voorsprong

• dringen in één generatie door naar de top: handel, industrie, universiteit, uitgeverij, politiek
  

Evolutietheorie en rascisme

• snelle veranderingen in Tijd van burgers en stoommachines (19e eeuw) => gevoelens van onzekerheid

• maatschappelijk succes van Joden wekt jaloezie

• nationalisme: Europese naties gaan zichzelf definiëren; denken in termen van ‘bloed’ of ‘ras’ (identiteit)

• evolutietheorie van Darwin wordt ‘misbruikt’

• Joden als inferieur 'ras' bestempeld

Verschillen tussen mensen; handicaps; afwijkingen; rassen -> tentoonstellingen

Onderzoek naar exotische mensen; afgietsels Rijksmuseum

Koloniaal-militaire machtsuitbreiding zorgde er na 1900 voor dat Nederlands-Indië braak kwam te liggen als ongeëvenaard werkterrein voor Europeanen. Ook voor de antropoloog J.P. Kleiweg de Zwaan die onderzoek deed naar de fysieke kenmerken van etnische groepen. In 1910 bracht hij tijdens een expeditie op het eiland Nias een groep levende mannen in beeld door gips op hun gezicht te smeren. In Nederland werden genummerde afgietsels van de gipsmallen gemaakt.

kinderboeken

Modern antisemitisme 

• Joden als inferieur ras bestempeld

• politieke vooroordelen

• Joden als samenzweerders: ‘Zie je wel, zij nemen de macht over’

complottheorieën:

• Franse- (1789) en Russische Revolutie (1917) veroorzaakt door Joden

• Dreyfus-affaire in Frankrijk (1894-1903)

• Eerste Wereldoorlog =>  Joden krijgen schuld van Duits 'verlies'

Terug naar joden in 19e eeuw

In 1894 komt de Franse inlichtingendienst erachter dat er geheime Franse informatie bij de Duitsers is beland en dat er zich een spion moet bevinden binnen het leger. De verdenking valt al snel op Dreyfus, vermoedelijk omdat hij van Joodse afkomst is. In die periode hebben veel Fransen het niet erg op met Joden. Alfred Dreyfus wordt op 15 oktober 1894 gearresteerd op beschuldiging van hoogverraad en op 22 december verklaart de krijgsraad hem schuldig. Dreyfus wordt veroordeeld tot levenslange deportatie naar Duivelseiland, een eiland voor de kust van Frans Guyana. Dreyfus zelf blijft echter ontkennen schuldig te zijn.

Dreyfus blijkt op basis van vervalste documenten te zijn veroordeeld. In werkelijkheid heeft de majoor Ferdinand Walsin Esterhazy documenten doorgespeeld aan de Duitsers. Als het nieuwe hoofd van de Franse inlichtendienst, Georges Picquart, ontdekt dat deze Esterhazy de werkelijke dader is geeft hij dit door aan zijn superieuren. Zijn boodschap is echter niet welkom bij de militaire top. Ze willen voorkomen dat de zaak heropend wordt. Picquart wordt daarop op reis gestuurd naar Tunesië en later zelfs ontslagen en gevangen genomen.

De schrijver Emile Zola (1840-1902) hoort over deze gebeurtenissen en kan het niet verkroppen dat Dreyfus en Picquart onschuldig vastzitten. In de literaire krant L’Aurore publiceert hij op 13 januari 1898 een open brief gericht aan Félix Faure, de president van de Franse Republiek, waarin hij stelt dat Dreyfus onschuldig is en enkel is veroordeeld vanwege zijn Joodse afkomst. De brief, getiteld J’Accuse (ik beschuldig), zorgt voor veel opschudding. Zola wordt aangeklaagd en veroordeeld en vlucht daarop voor enige tijd naar Engeland.

Wereld in crisis

• Modern imperialisme

• na 1870 oplopende spanningen tussen Europese grootmachten

• uitbreken Eerste Wereldoorlog (1914-1917)

• Vrede van Versailles: Duitsland wordt gestraft

• hyperinflatie door bijdrukken van bankbiljetten

• korte opleving economie

• 1929 beurskrach Wallstreet New York

• wereldwijde crisis in jaren ‘30

Het moderne imperialisme => groeiende de behoefte aan meer grondstoffen en afzetmarkten. In korte tijd werden grote delen van Afrika en Azië geannexeerd door machtige landen als Engeland, Frankrijk, Italië en Duitsland.

Moord op kroonprins (Oostenrijk-Hongarije) Franz Ferdinand in Sarajevo in Bosnië-Herzegovina door Servische nationalistische groepering (student Gavrilo Princip) => gevolg Oostenrijk-Hongarije verklaart oorlog aan Servië

Vrede van Versailles => Duitsland werd als de hoofdschuldige van W.O.I aangewezen. De bepalingen: geen eigen leger en vloot, gebiedsverlies, enorme herstelbetalingen.

Hoogconjuctuur in jaren ‘20 in VS => In de zomer van 1929 merkten veel bedrijven dat de markt verzadigd was en lieten hun productie inkrimpen. De eerste ontslagen vielen, waardoor bestedingen afnamen en andere bedrijven op hun beurt in de problemen kwamen. Steeds meer bedrijven krompen in of gingen failliet. In de zomer van 1929 vlakten de koersen steeds verder af.

±1923 mega-inflatie in Duitsland

Langzame opleving economie in jaren daarna; tot in 1928 => beurskrach in New York

Hannover, 1930, werklozen in de

rij voor het arbeidsbureau

Na beurskrach / versneld herstelbetalingen aan VS voldoen

Totalitaire staat

• in crisisjaren ontstaat behoefte aan ‘sterke man’, die zekerheden biedt i.p.v. onzekerheden

• totalitaire staatsvorm als nieuw verschijnsel (o.a. in Polen, Hongarije, Spanje, Portugal, Italië, Duitsland, Rusland)

Totalitaire staat

1. individu ondergeschikt aan collectief

2. rol leider allesoverheersend (goddelijk)

3. eenpartijstelsel

4. massamedia / massabijeenkomsten / propaganda

5. indoctrinatie van jeugd (onderwijs en verenigingen)

6. leer / ideologie gebracht als religie

7. gezamenlijke vijand (‘het kwaad’)

8. geheime politie

Fascisme

Zelfde kenmerken van totalitaire staat + 
9. nationalisme: eigen volk boven alles
10. afkeer van intellectualisme: ‘Niet denken maar doen’
11. anti-leer (anti liberalisme, kapitalisme, parlementaire democratie, socialisme, communisme)

Duitse nationaal-socialisme:
12. racisme: streven naar raszuiver volk

Fasces => bundel roeden met bijl in midden / in Romeinse Rijk symbool voor autoriteit

Fascio => italiaans voor ‘bundel’ -> politieke groepering

Opkomst Hitler en zijn NSDAP

• korporaal in WOI

• na oorlog politiek actief

• (NS)DAP

• poging tot staatsgreep in 1923

• Boek ‘Mein Kampf’ (1924)

• NSDAP gaat deelnemen aan verkiezingen

• 1933 Hitler wordt Rijkskanselier

Totaal aantal inwoners Duitsland: ± 60 miljoen

27 febr. 1933 brand Rijksdag

• dader? Marinus van der Lubbe (uit Leiden!)

• Hitler trekt alle macht naar zich toe

Marinus (Rinus) van der Lubbe (Leiden, 13 januari 1909 – Leipzig, 10 januari 1934) was een Nederlandse communist die ter dood werd veroordeeld als brandstichter van het Rijksdaggebouw (der Reichstag) in Berlijn op 27 februari 1933. Hij was het eerste Nederlandse nazislachtoffer. Zijn daad en zijn dood hadden in Duitsland, in Nederland en internationaal enorme gevolgen: de nazi's wonnen een week later de Duitse verkiezingen, en o.m. Nobelprijswinnaar Albert Einstein nam door de brand en het proces tegen Van der Lubbe stelling tegen de nazi's. De nazi's gebruikten de gelegenheid om de Duitse communisten helemaal uit te schakelen en hen op te sluiten in concentratiekampen.

1933-1939: Nazi-Duitsland

• dictatuur nationaal-socialisten

• verwerping Verdrag van Versailles

• (wapen)fabrieken

• invoeren dienstplicht, uitbreiding leger

• aanleg wegennet: arbeidsvoorziening + handig bij komende oorlog

• economische groei!

1933-1939: Nazi-Duitsland

• missie: ‘oplossen van Jodenvraagstuk’

• 1933: ontslag alle Joodse ambtenaren

• 1935: Neurenberger wetten (Joden verliezen burgerrechten + verbod op gemengde huwelijken)

• 1938: Kristallnacht

• droom: vestiging van Derde Rijk! Lebensraum voor Arische volk! Voor de übermensch! Stichten van wereldrijk

1933-1939: Nazi-Duitsland

• Hitler maakt van Duitsland weer ‘land om trots op te zijn’

• argwaan bij andere landen…
  

• innemen van Rijnland in 1936

• Oostenrijk en Sudetenland in 1938

• Tsjecho-Slowakije in 1939

• .... en Polen in september 1939

• Tweede Wereldoorlog breekt uit!!
  

Vrijheidsdag wo 8 april

• 9.15 uur tot 15.00 uur

• opening: Lammert Kamphuis

• 2 workshoprondes

• afsluiting: lezing Ferry Zandvliet

• inschrijven vanaf eind maart via BrightSpace