4havo: tijdvak 4

Onderdelen in deze les

Kenmerken tijdvak 4

Tijd: 1000-1500

Periode: deel van de ME (500-1500)

  • Hoge en Late ME


Steden: terugkeer agrarische-urbane samenleving

Staten: ontstaan van landen

Economisch gebied (4.1 + 4.2)

Terugkeer van de agrarisch-urbane samenleving:

-       Bevolkingsgroei dankzij productiestijging landbouw (ontginningen en   
   vernieuwingen)

-       (overschotten ->)  Handel -> terugkeer munteconomie

-       Nijverheid -> ambachten


Let op! Allemaal zeer te vergelijken dus met 1 esteden TV Jagers en Boeren!

Dus: verdwijnen autarkie en daarmee verdwijnen Hofstelsel en horigheid  


Stijgende welvaart

-       Stedelijke burgerij wordt rijker en daarmee belangrijker

-belasting inkomsten vorsten stijgen

 

Sociaal gebied (4.2 + 4.3)

Toename vrijheid door verdwijnen horigheid en opkomst steden (met eigen vrijheden)


Toename belang rijke stedelingen (=derde stand) in de samenleving


Dus: verandering sociale piramide ten gunste van de stedelijke elite

Politiek gebied (4.3)

Veranderende machtsverhoudingen

-    Steden krijgen in ruil voor B privileges bijv. allerlei stadsrechten -> vergroten de zelfstandigheid en macht van de steden -> gaat ten koste van de macht van de adel


-   Vorst kan meer B-innen -> gaat toegenomen macht gebruiken om de macht terug te krijgen die zij in het feodaal stelsel verloren hadden -> centralisatie -> gaat ten koste van de macht van de adel


Dus: langzaam aan verdwijnen feodalisme (let op! Is een langzaam proces)

Politiek gebied (4.3)

Verandering in bestuur:


-    Centralisatie gaat ten koste van het decentrale feodaal stelsel

-    Centralisatie leidt ertoe dat steeds grotere gebieden vanuit 1 punt bestuurd worden -> uniformering -> meer eenheidsgevoel -> staatsvorming

-    Steden en adel verzetten zich tegen centralisatie: zij willen hun macht en privileges niet kwijt


Dus: verdwijnen feodalisme en komst centralisatie

Religieus gebied (4.4 + 4.5)

Rol kerk en godsdienst bleef erg belangrijk:


-       Steden bouwen kathedralen

-       Grote macht paus

-       Strijd voor het geloof: Kruistochten!

-       Kerk komt uiteindelijk in conflict met de vorsten over de vraag wie het belangrijkste is -> machtsstrijd kerk en staat


Dus: verandering relatie kerk en staat

Huiswerk + leerwerk

Huiswerk: x


Leerwerk: leren introductie tijdvak 4

  • Slides doorlezen

  • Uitleggen in eigen woorden (schrijf dit ook op in je schrift!)

Leerdoelen

Aan het einde van de les kan je uitleggen:

  • hoe en waardoor in Europa verstedelijking plaatsvond

  • hoe handel en nijverheid elkaar stimuleerden

  • hoe de geldeconomie zich ontwikkelde

Verstedelijking

In Europa ontstond opnieuw een agrarische-urbane samenleving.

  • Er kwamen nieuwe steden op en mensen gingen naar de steden toe verhuizen (urbanisatie/verstedelijking)


Oorzaken voor het ontstaan van steden:

  1. Einde invasies van de Vikingen -> handelaren konden veilig handel drijven -> vestigen op een gunstige plek (rivier)

  2. Ambachtslieden gaan in de buurt van handelaren wonen

  3. Uitgroeien tot steden -> steden worden groter door overschotten van de boeren (later ontstaan markten in de steden door vraag en aanbod)

  4. Steden aantrekkelijk door welvaart en vrijheid

Handel en nijverheid

Handel vond niet alleen plaats op markten, maar werden ook verhandeld over grote afstanden (bijv. specerijen)

  • Italianen kochten deze van Arabieren uit het Midden-Oosten in ruil voor bijv. laken (belangrijkste nijverheidsproduct voor de langsafstandshandel)


Waterwegen werden belangrijker dan de oude Romeinse weg (slecht onderhouden). Er was geen centrale overheid om nieuwe weg te laten bouwen

  • Oplossing: Tol -> steden, edelen en vorsten vroeg speciale belasting op wegen, havens en bruggen. Zo verdienden zij wat aan het vervoer


Handel en nijverheid

Kooplieden richtte ook Hanze op:

  • doel: opkomen voor gezamenlijke belangen en samenwerking van handelssteden in Noord-Europa

  • Voorbeelden: soldaten om handelsroutes te beschermen, afspraken met vorsten zoals het recht om geen tol te betalen

  • Door de Hanze werd de handel veiliger en groter, waardoor steden rijker werden en de stedelijke economie groeide.


Een geldeconomie

In Italië ontstonden nieuwe handels- en betaalmethoden:

  1. Compagnieën: bedrijven waar mensen samen geld in staken en veel mensen in dienst hadden en veel producten verhandelden.

  2. Wisselbrief: brief waarmee handelaren konden betalen aan andere handelaren

  3. Banken en rente: Handelaren gingen geld uitlenen tegen een vergoeding (rente). Sommige werden bankier

  4. Giro: systeem voor het overmaken van geld naar een andere rekening van een handelaar

Huiswerk + leerwerk

Huiswerk: 4.1 vraag 4, 5 en 13


Leerwerk:

  • Doorlezen 4.1 (boek en powerpoint)

  • Maken samenvatting 4.1

  • Maken mindmap bij het KA

Tijdvak 4


  • Paragraaf 4.2

  • De opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden

Leerdoelen

Aan het einde van de les kan je uitleggen:

  • hoe de zelfstandigheid van steden toenam

  • welke groepen in de steden leefden

  • hoe de vrijheid van Europeanen toenam

Waarom werden steden in de Middeleeuwen steeds zelfstandiger en wat had dat te maken met de opkomst van de burgerij?

Zelfstandige steden

Eerste bewoners van steden moesten vaak een eed afleggen om elkaar steun te beloven

  • Daarna gingen ze met hun heer onderhandelen over voorrechten/privileges -> bevrijd van hun verplichtingen aan de heer (denk aan hofstelsel)


Steden konden van edelen of koningen stadsrechten krijgen

  • Voorbeelden: recht op bouw stadsmuren, recht op eigen regels en recht op eigen bescherming

  • Voorwaarde: via een baljuw of schout (rechter gekozen door de vorst) had de vorst invloed op de stad en steden betaalden jaarlijks een bedrag

Stedelijke samenleving

Wanneer was je een burger van een stad?

  • Als je een jaar en 1 dag in de stad woonde, kon je burgerrecht kopen

  • Voordelen: alleen burgers mochten een ambacht uitoefenen en lid zijn van een gilde.

  • Gilde: beroepsvereniging met afspraken over prijzen, kwaliteit en opleidingen


Wie behoorden NIET tot de burgerij?

  • Vrouwen, arbeiders, geestelijken (kerkelijke recht) en joden (vreemdelingen)



Meer vrijheid, minder horigheid

Toename macht van de steden ging ten koste van de macht van de adel (minder afhankelijk van de adel)


Gevolg: verdwijnen horigheid en hofstelsel en horige trokken naar de stad

Waarom werden steden in de Middeleeuwen steeds zelfstandiger en wat had dat te maken met de opkomst van de burgerij?

  1. Oorzaak zelfstandigheid: groei handel en ambacht → economische macht in de stad.

  2. Rol burgerij: kooplieden en ambachtslieden eisten politieke rechten → stadsrechten → meer zelfbestuur.

  3. Gevolg: steden werden zelfstandige gemeenschappen met eigen bestuur, losser van de adel.

Huiswerk + leerwerk

Huiswerk: 4.2 vraag 1, 3, 5 en 13

p.46 vraag 1


Leerwerk:

  • Doorlezen 4.2 (boek en powerpoint)

  • Maken samenvatting 4.2

  • Maken mindmap bij het KA

  • Lezen 4.3 en leren 4.2

Tijdvak 4


  • Paragraaf 4.3

  • Het begin van staatsvorming en centralisatie

Leerdoelen

Aan het einde van de les kan je uitleggen:

  • hoe de koningen in FR begonnen met staatsvorming en centralisatie

  • hoe staatsvorming en centralisatie in DU mislukten en in EN op gang kwam

  • hoe de Bourgondiërs begonnen de Nederlanden te verenigen

Invullen van de MINDMAP tijdens de uitleg over centralisatie en staatsvorming in FR, DU, EN en Nederlanden

Frankrijk

De macht van de Franse koningen werd in de loop der eeuwen vergroot

  • Rond 1500 stak de Franse koning boven iedereen uit vanwege soevereiniteit (hoogste gezag)


Centrale gezag werd dus groter doordat de koning vanuit de Parijs:

  • Belasting ophief

  • Centrale rechtbank alle zaken behandelde

  • Zijn bestuur maakte wetten en regels die over heel FR geldig waren


Hoe lukt het de koning om via centralisatie zijn gezag uit te voeren?

  • Betaalde ambtenaren en beroepsmilitairen

Frankrijk

Waarom was centralisatie en staatsvorming mogelijk?

  • opkomst geldeconomie (waarom dan?)


Standenmaatschappij in FR:

  • Eerste stand: Geestelijkheid

  • Tweede stand: Adel

  • Derde stand: Boeren en burgers (burgerij)


Eens in de zoveel tijd werd de Staten-Generaal bijeen geroepen om te praten over bijv. centrale afspraken omtrent belasting

Frankrijk

De Staten-Generaal lieten zich overtuigen dat de koning geld nodig had om het land te redden

  • Dit werd door de overheid versterkt door de toenemende kwaliteit van rechters en ambtenaren (waarom?)


Duitsland

In DU mislukte de staatsvorming en centralisatie door:

  • DU koningen lieten zich vaak in Rome kronen tot keizer en hierdoor waren ze vaak weg.

  • DU waren in Italië veel bezig met het voeren van oorlogen

  • Koningschap was niet erfelijk -> koning werd gekozen door zeven edelen/bisschoppen en hierdoor dus afhankelijk van hen

Engeland

In Engeland begon de staatsvorming en centralisatie vooral onder koningen als Hendrik II en Jan zonder Land.

  • De koningen wilden hun macht versterken door één centraal bestuur op te bouwen: ze verbeterden rechtspraak, belastingen en het leger, zodat niet langer de lokale adel of kerk alle macht had.


De Magna Carta (1215) speelde hierbij een belangrijke rol omdat deze de macht van de koning beperkte. De Engelse adel dwong koning Jan te beloven dat hij zich aan bepaalde regels zou houden

  • hij mocht bijvoorbeeld niet zomaar belastingen heffen of mensen zonder proces gevangen zetten.

Nederlanden

De meeste gewesten in de Nederlanden behoorden tot het Duitse rijk

  • Filips de Goede (vorst van de Nederlanden)

  • Hij stelde een centraal bestuur op met een centraal gerechtshof

  • Daarnaast riep hij de Staten-Generaal bijeen om met de gewesten afspraken te maken over belasting


Gevolg: de centralisatiepolitiek van Filips de Goede duurde niet lang, vanwege hij geen zoon had die hem kon opvolgen

Invullen van de MINDMAP tijdens de uitleg over centralisatie en staatsvorming in FR, DU, EN en Nederlanden

Huiswerk + leerwerk

Oefenvragen!!


Huiswerk: 4.3 vraag 2a, 2b, 14

p.46 vraag 4


Leerwerk:

  • Doorlezen 4.4.(boek en powerpoint)

  • Maken samenvatting 4.3

  • Maken mindmap bij het KA

  • Leren 4.3

Tijdvak 4


  • Paragraaf 4.4

  • Het conflict in de christelijke wereld over de vraag of de wereldlijke dan wel de geestelijke macht het primaat behoorde te hebben (wie heeft uiteindelijk de hoogste macht binnen de christelijke wereld? Keizer of de paus?)

Leerdoelen

Aan het einde van de les kan je uitleggen:

  • Hoe het conflict tussen pausen en Duitse keizers zich ontwikkelde

Invullen van de MINDMAP tijdens de uitleg over conflict tussen de kerk en de keizer

Wie is dit?

Waaraan zag je dat?

Mijter en gewaad


Boek (= bijbel, zie kruis)


Staf


(bisschops)ring





Waaraan zag je dat?

Mijter en gewaad


Boek (= bijbel, zie kruis)


Staf


(bisschops)ring


Staf en ring = de tekenen van de macht van een bisschop


= de investituur




Ontwikkelingen

  • Macht van de Middeleeuwse vorsten nam toe als gevolg van centralisatie

Ontwikkelingen

  • Macht van de Middeleeuwse vorsten nam toe als gevolg van centralisatie


  • Macht van de kerk nam toe als gevolg van:

- uitbouw en centralisatie van de kerkorganisatie

- kerk kon steeds beter belasting heffen -> werd zeer rijk

- mensen waren veel bezig met geloof en dus de kerk

denk aan: bouw kathedralen en de kruistochten (zie §4.5)

- vervolging van ketters (inquisitie) -> dwingt eenheid in de leer af

Gevolg:

Machtsstrijd -> Conflict over de vraag wie de hoogste macht had:

- de wereldlijke macht = vorsten?

- of de geestelijke macht = kerk -> dus de paus?


Deze speelt het sterkste in het Heilig Rooms Duits Rijk (= Dld)

  • Zowel de keizer als de paus zag zich als opvolger en erfgenaam van de Romeinse keizer.


Hoogtepunt: de investituurstrijd


De investituurstrijd

Duitse keizer is bezig met centralisatie -> benoemt o.a. bisschoppen


MAAR: paus vond dat hij de enige was die bisschoppen kon aanstellen

Gevolg: investituurstrijd

De investituurstrijd

Investituurstrijd =


Strijd tussen de Duitse koningen/keizers en de paus over de vraag wie bisschoppen mocht benoemen.

De investituurstrijd

  1. Paus Gregorius VII komt Dictatus Papae -> Edict waarin macht paus herbevestigd wordt en waarin staat dat alleen de paus bisschoppen mag benoemen


MAAR: Duitse koning Hendrik weigert zich hieraan te houden -> blijft zelf bisschoppen benoemen

GEVOLG: Paus doet koning in de ban

= buiten de kerk geplaatst worden

De investituurstrijd – de gang naar Canossa

Pas na 3 dagen in de kou te hebben gewacht, schenkt de paus Hendrik vergeving!!!

De investituurstrijd

MAAR: Koning Hendrik gaat bij thuiskomst gewoon weer bisschoppen benoemen…


Gevolg: Paus stelt een andere koning aan

Gevolg: Koning stelt een paus aan die hem in 1084 tot keizer kroont


Voorlopig einde:

1122 Concordaat van Worms

Concordaat van Worms

Afspraak dat een bisschop zowel een geestelijke als een wereldlijke taak heeft:

  • paus benoemd, maar koning/keizer bepaalt of de bisschop een leen krijgt.

  • Koning/keizer geeft de scepter als symbool van wereldlijke macht

  • Paus geeft de tekenen van de investituur als symbool van geestelijke macht

Einde machtstijd vorsten/kerk

Korte termijn:

  • Paus is succesvol en wint in aanzien en prestige

  • Strijd blijft: er zijn steeds weer vorsten die zich bemoeien met bisschopsbenoemingen (boek noemt VB Frankrijk)

Lange termijn:

  • Wereldlijke macht bleek sterker dan de kerk. Vb. Engelse koning die zelf hoofd wordt van de Anglicaanse kerk

  • door de scheiding van kerkelijke en wereldlijke belangen ontstaat uiteindelijk
    de scheiding van kerk en staat.

Invullen van de MINDMAP tijdens de uitleg over conflict tussen de kerk en de keizer

Huiswerk + leerwerk

Huiswerk: 4.4 vraag 12, 14

p.46 vraag 3


Leerwerk:

  • Doorlezen 4.5 (boek en powerpoint)

  • Maken samenvatting 4.4

  • Maken mindmap bij het KA

  • Leren 4.4

Tijdvak 4


  • Paragraaf 4.5

  • De expansie van de christelijke wereld naar buiten toe (bijv. de kruistochten)

Invullen van de MINDMAP tijdens de uitleg over het KA: De expansie van de christelijke wereld naar buiten toe (bijv. de kruistochten)

Leerdoelen

Aan het einde van de les kan je uitleggen:

  • hoe kruistochten naar het Midden-Oosten plaatsvonden

  • hoe de kruistochten kunnen worden verklaard

  • welke christelijke expansie plaatsvond in Zuid- en Oost-Europa

Kruistochten naar het Midden-Oosten

Paus Urbanus II deed een oproep om kruistochten te organiseren

  • Waarom?: om het Heilig Land te veroveren van de moslims

  • De kruisvaarders/adel kregen in ruil daarvoor

  • 1. een volledig aflaat (aflaatbrief)

  • 2. Vechten voor eigen geloof

  • 3. Rijk worden met plunderingen

  • 4. Krijgen van leen


De eerste kruistocht was een succes, daarna werd Jeruzalem weer terug verovert door de moslims

Oorzaken van de kruistochten

Hoe konden kruistochten verklaard worden?


  1. Ideologie van de kruisvaarders: vochten voor het christendom tegen de islam die door de pauselijke propaganda werd afgeschilderd als een valse godsdienst

  2. Politiek gebied: kruistochten waren een middel voor de paus om zich in strijd met de Duitse keizer te laten zien als leider van de christelijke wereld (denk aan paragraaf 4.4 -> Investituurstrijd!!)

Oorzaken van de kruistochten

Hoe konden kruistochten verklaard worden?


  1. Kruistochten maakten deel uit van het algemene expansie van christelijk Europa (kooplieden opzoek naar nieuwe markten, boeren opzoek naar landbouwgronden etc)


Gevolg: handelscontacten en handelsposten met Arabieren -> later de basis voor Europese expansie


Gevolgen van de kruistochten

-     Stichting kruisvaarderstaten

-     1099 verovering Jeruzalem

-     Handel met het Midden-Oosten

-     Contacten met het Midden-Oosten

-     1187 Val van Jeruzalem

-     1453 Val Constantinopel

Langere termijn

-     Contacten met Byzantijnen (waar Griekse cultuur bewaard was gebleven)

-     Val Constantinopel => vlucht Christelijke geleerde naar Europa

Reconquista

De Reconquista was het langdurige proces (8e–15e eeuw) waarin christelijke koninkrijken op het Iberisch Schiereiland (Spanje en Portugal) stap voor stap het gebied heroverden dat sinds 711 door moslims (de Moren) was veroverd.


  • Het eindigde in 1492, toen het laatste islamitische rijk, Granada, werd veroverd door de katholieke vorsten Ferdinand en Isabella.

Invullen van de MINDMAP tijdens de uitleg over het KA: De expansie van de christelijke wereld naar buiten toe (bijv. de kruistochten)

Huiswerk + leerwerk

Oefenvragen!!


Huiswerk: 4.5 vraag 12 en 13


Leerwerk:

  • Doorlezen 4.5 (boek en powerpoint)

  • Maken samenvatting 4.5

  • Maken mindmap bij het KA

  • Leren H4 paragraaf 1, 2, 3, 4 en 5