Atomen en straling | §8.1–8.3 | zelfstandig oefenen | 3 mavo

Atomen en straling

1 / 91
volgende
Slide 1: Slide
newEditorNatuurkundeVoortgezet speciaal onderwijs

In deze les zitten 91 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 50 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Atomen en straling

Start van de herhalingsles. Houd de opening kort en noem dat de les stap voor stap hoofdstuk 8.1 t/m 8.3 herhaalt.

Lesdoel

Ik kan uitleggen wat radioactiviteit en straling zijn, soorten straling herkennen, halveringstijd gebruiken en toepassingen van straling beschrijven.

Deze slide heeft geen instructies

Welke woorden passen volgens jou bij straling en atomen?

Gebruik de antwoorden om voorkennis op te halen. Verwachte woorden: radioactiviteit, kern, proton, gevaar, ziekenhuis, röntgen, alfa, gamma.

Wat ga je herhalen?

Je herhaalt in deze les:

  • natuurlijke en kunstmatige radioactiviteit

  • bouw van atomen

  • radioactief verval en halveringstijd

  • alfa-, bèta- en gammastraling

  • toepassingen en veiligheid

Kort overzicht. Houd het tempo hoog; deze les is bedoeld als zelfstandige herhaling.

Uitleg

Sommige stoffen zenden vanzelf straling uit. Dat heet radioactiviteit. Radioactiviteit kan natuurlijk zijn, zoals in de bodem, of kunstmatig, gemaakt door mensen.

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 1

Welke uitspraak is juist?


A. Radioactiviteit komt alleen uit apparaten.

B. Radioactiviteit kan natuurlijk én kunstmatig zijn.

C. Alle straling is zichtbaar.

D. Alleen ziekenhuizen gebruiken straling.

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 1 — Welke uitspraak is juist?

A

Radioactiviteit komt alleen uit apparaten.

B

Radioactiviteit kan natuurlijk én kunstmatig zijn.

C

Alle straling is zichtbaar.

D

Alleen ziekenhuizen gebruiken straling.

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 2

Waar of niet waar:


Een element bestaat uit één atoomsoort. Een verbinding bestaat uit verschillende atoomsoorten die aan elkaar vastzitten.

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 2 — Waar of niet waar? Een element bestaat uit één atoomsoort; een verbinding uit verschillende atoomsoorten. Leg je keuze kort uit.

Deze slide heeft geen instructies

Feedback 1–2

1: B — Radioactiviteit komt in de natuur voor, maar kan ook door mensen worden gemaakt.


2: Waar — Een element heeft één atoomsoort; een verbinding heeft meerdere atoomsoorten.

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Uitleg

Een atoom heeft een kern met protonen en neutronen. Daaromheen bewegen elektronen. Het atoomnummer is het aantal protonen. Het massagetal is protonen + neutronen.

Deze slide heeft geen instructies

Video

Gebruik alleen het deel waarin de bouw van het atoom wordt uitgelegd. Geen verdieping buiten 3 mavo nodig.

Vraag 3

Wat zit in de atoomkern?


A. Alleen elektronen

B. Protonen en neutronen

C. Alleen neutronen

D. Protonen en elektronen

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 3 — Wat zit in de atoomkern? Kies uit: elektronen, protonen en neutronen.

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 4

Koolstof-12 heeft atoomnummer 6 en massagetal 12.


Hoeveel neutronen heeft C-12?


A. 6

B. 12

C. 18

D. 24

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 4 — C-12 heeft atoomnummer 6 en massagetal 12. Hoeveel neutronen heeft dit atoom? Laat zien hoe je rekent.

Deze slide heeft geen instructies

Feedback 3–4

3: B — In de kern zitten protonen en neutronen.


4: A — Neutronen = massagetal - atoomnummer = 12 - 6 = 6.

Benadruk dat elektronen niet in de kern zitten.

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 5

Wat is het verschil tussen C-12 en C-14?


A. Ander aantal protonen

B. Ander aantal neutronen

C. Ander aantal elektronen én protonen

D. C-14 is geen koolstof

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 5 — Wat is het verschil tussen C-12 en C-14? Leg uit met protonen en neutronen.

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 6

Open vraag:


Leg in één zin uit wat atoomnummer betekent.

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 6 — Wat betekent het atoomnummer van een element?

Deze slide heeft geen instructies

Feedback 5–6

5: B — C-12 en C-14 zijn allebei koolstof, dus ze hebben evenveel protonen. Het aantal neutronen is verschillend.


6: Goed antwoord: het atoomnummer is het aantal protonen in de kern.

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Welke stof is een verbinding?

A

zuurstof

B

water

C

ijzer

D

koper

Sluit aan op natuurlijke/kunstmatige radioactiviteit en het verschil tussen element en verbinding. Water bestaat uit verschillende atoomsoorten.

Atoombouw aanvullen

In een atoom zitten protonen en neutronen in de kern. Het atoomnummer is het aantal protonen. Bij C-14 is het aantal neutronen anders dan bij C-12.

protonen
neutronen
protonen
neutronen
elektronen
massa
ionen
moleculen

Controleer of leerlingen kern en elektronenwolk niet verwarren, en of ze isotopen koppelen aan verschillend aantal neutronen.

Waarom zijn C-12 en C-14 toch allebei koolstof?

Bespreek dat een goed antwoord bevat: atoomnummer = aantal protonen in de kern; dat bepaalt om welk element het gaat.

Uitleg

Een stabiele kern blijft bestaan. Een instabiele kern kan vanzelf straling uitzenden. Die straling is vaak ioniserend: ze kan elektronen uit atomen slaan.

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 7

Waar of niet waar:


Een instabiele atoomkern kan vanzelf straling uitzenden.

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 7 — Waar of niet waar: een instabiele atoomkern kan vanzelf straling uitzenden. Leg uit.

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 8

Welke uitspraak past bij ioniserende straling?


A. Je kunt het altijd zien.

B. De straling kan atomen veranderen in ionen.

C. Alleen alfa is ioniserend.

D. Het komt alleen van de zon.

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 8 — Wat betekent ioniserende straling? Beschrijf wat deze straling met atomen of moleculen kan doen.

Deze slide heeft geen instructies

Feedback 7–8

7: Waar — Dat is radioactief verval.


8: B — Ioniserende straling kan elektronen uit atomen slaan. Zo ontstaan ionen.

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Uitleg

Met een geigerteller meet je straling. De activiteit van een bron geef je aan in becquerel (Bq). Dat is het aantal vervallen kernen per seconde.

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 9

Wat meet een geigerteller?


A. Temperatuur

B. Massa

C. Straling

D. Geluid

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 9 — Welk apparaat gebruik je om ioniserende straling te meten?

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 10

Waar of niet waar:


Als een bron een activiteit van 50 Bq heeft, zijn er 50 vervallen kernen per seconde.

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 10 — Wat betekent een activiteit van 50 Bq?

Deze slide heeft geen instructies

Feedback 9–10

9: C — Een geigerteller gebruik je om straling te meten.


10: Waar — 1 Bq betekent 1 verval per seconde.

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Uitleg

Bij halveringstijd halveert de activiteit steeds na een vaste tijd. Voorbeeld: 80 → 40 → 20 → 10 Bq. Bij jood-131 is de halveringstijd 8 dagen.

Deze slide heeft geen instructies

Video

Gebruik alleen het deel over het aflezen en toepassen van halveringstijd. Vermijd extra formules.

Vraag 11

Een bron gaat van 80 Bq naar 40 Bq naar 20 Bq.


Hoeveel halveringstijden zijn dan voorbij?


A. 1

B. 2

C. 3

D. 4

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 11 — Een bron gaat van 80 Bq naar 40 Bq naar 20 Bq. Hoeveel halveringstijden zijn voorbij?

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 12

Jood-131 heeft een halveringstijd van 8 dagen.


Na 16 dagen is 80 Bq veranderd in:


A. 40 Bq

B. 20 Bq

C. 10 Bq

D. 5 Bq

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 12 — Jood-131 heeft een halveringstijd van 8 dagen. Een bron begint op 80 Bq. Hoeveel Bq blijft na 16 dagen over? Noteer de tussenstappen.

Deze slide heeft geen instructies

Feedback 11–12

11: B — 80 → 40 is één halveringstijd, 40 → 20 is twee.


12: B — 16 dagen is 2 × 8 dagen, dus 80 → 40 → 20 Bq.

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 13

Open rekenvraag:


Een bron is 10 Bq na 3 halveringstijden. Hoe groot was de activiteit in het begin?

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 13 — Een bron is na drie halveringstijden nog 10 Bq. Hoe groot was de activiteit in het begin? Reken terug.

Deze slide heeft geen instructies

Uitleg

Radon is een radioactief gas dat uit de bodem kan komen. In huis kan radon zich ophopen. Daarom helpt ventilatie om de hoeveelheid radon in de lucht te verlagen.

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 14

Waarom is ventileren nuttig bij radon?


A. Dan wordt radon zwaarder.

B. Dan verdwijnt alle straling meteen.

C. Dan blijft er minder radon in huislucht hangen.

D. Dan verandert radon in zuurstof.

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 14 — Waarom helpt ventileren als radon zich in een huis ophoopt?

Deze slide heeft geen instructies

Feedback 13–14

13: 80 Bq — terugrekenen: 10 → 20 → 40 → 80.


14: C — Door ventilatie blijft minder radon in de lucht binnen.

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Een bron heeft 30 Bq. Wat betekent dat?

A

30 gram straling

B

30 ionen per uur

C

30 vervallen per seconde

D

30 neutronen per kern

Test begrip van activiteit in becquerel, niet alleen herkenning van het symbool Bq.

Radioactief verval

Een instabiele kern kan vanzelf straling uitzenden. Met een geigerteller meet je die straling. Bij halveringstijd gaat 80 Bq naar 40 Bq en daarna naar 20 Bq.

instabiele
geigerteller
40
20
stabiele
gammacamera
60
10

Laat leerlingen de vaste halvering herkennen en geigerteller onderscheiden van gammacamera.

Waarom helpt ventileren bij radon in huis?

A

minder radon binnen

B

meer lood in huis

C

radon wordt zuurstof

D

straling stopt direct

Veelgemaakte fout: denken dat ventilatie straling zelf laat verdwijnen. Het verlaagt vooral de hoeveelheid radon in de lucht.

Uitleg

Er zijn drie bekende soorten straling: alfa, bèta en gamma. Ze verschillen in doordringend vermogen. Papier houdt alfa tegen, een boek remt bèta, en lood verzwakt gamma.

Deze slide heeft geen instructies

Video

Gebruik alleen het deel over soorten straling en afscherming.

Vraag 15

Welke combinatie is juist?


A. alfa – lood

B. bèta – papier

C. gamma – boek

D. alfa – papier

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 15 — Welke straling wordt al tegengehouden door papier: alfa, bèta of gamma?

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 16

Waar of niet waar:


Gammastraling heeft van deze drie soorten het grootste doordringend vermogen.

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 16 — Welke van alfa, bèta en gamma dringt het verst door? Noem een geschikt afschermmateriaal.

Deze slide heeft geen instructies

Feedback 15–16

15: D — Papier houdt alfastraling tegen.


16: Waar — Gammastraling dringt het verst door. Daarom is goede afscherming nodig.

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Uitleg

In de geneeskunde kan een tracer worden gebruikt. Die stof zendt straling uit in het lichaam. Met een gammacamera maakt men daar beelden van.

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 17

Wat is een tracer?


A. Een stof die in het lichaam straling uitzendt voor onderzoek

B. Een metalen plaat tegen straling

C. Een apparaat dat botten maakt

D. Een soort geigerteller

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 17 — Wat is een tracer bij medisch onderzoek?

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 18

Open vraag:


Leg kort uit wat een gammacamera doet.

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 18 — Leg kort uit hoe een gammacamera een afbeelding van een orgaan maakt.

Deze slide heeft geen instructies

Feedback 17–18

17: A — Een tracer helpt artsen om in het lichaam te kijken.


18: Goed antwoord: een gammacamera vangt straling van de tracer op en maakt daarvan een beeld.

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Uitleg

Bij bestraling buitenaf komt straling van buiten het lichaam. Bij bestraling van binnenuit zit de stralingsbron in het lichaam. Röntgenstraling komt uit een apparaat; botten worden wit op de foto.

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 19

Welke uitspraak is juist?


A. Röntgenstraling komt uit de botten zelf.

B. Röntgenstraling komt uit een apparaat.

C. Een patiënt maakt altijd zelf röntgenstraling.

D. Röntgenstraling is hetzelfde als een tracer.

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 19 — Waar komt röntgenstraling bij een röntgenfoto vandaan?

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 20

Waar of niet waar:


Na een gewone röntgenfoto is de patiënt zelf radioactief geworden.

Deze slide heeft geen instructies

Vraag 20 — Wordt een patiënt radioactief door een gewone röntgenfoto? Leg uit.

Deze slide heeft geen instructies

Feedback 19–20

19: B — Röntgenstraling wordt gemaakt in een apparaat.


20: Niet waar — Bij een gewone röntgenfoto wordt de patiënt niet radioactief. De straling komt van buitenaf.

Je kunt hier kort noemen dat bij sommige tracers iemand tijdelijk wel straling uitzendt, maar dat hoort niet bij een gewone röntgenfoto.

Deze slide heeft geen instructies

Korte samenvatting

Radioactiviteit kan natuurlijk of kunstmatig zijn. Atomen hebben protonen, neutronen en elektronen. Instabiele kernen zenden ioniserende straling uit. Activiteit meet je in Bq, afname met halveringstijd. Alfa, bèta en gamma verschillen in doordringend vermogen. Straling heeft nuttige toepassingen in onderzoek en geneeskunde.

Deze slide heeft geen instructies

Welke straling wordt het best tegengehouden door een boek?

A

alfa

B

bèta

C

gamma

D

röntgen

Sluit aan op papier-boek-lood. Röntgen is hier afleider omdat leerlingen dat vaak verwarren met gamma.

Toepassingen van straling

Een tracer zendt straling uit in het lichaam. Een gammacamera vangt die straling op en maakt een beeld. röntgenstraling komt uit een apparaat, en botten lijken vaak wit op de foto.

tracer
gammacamera
röntgenstraling
wit
geigerteller
radon
zwart
alfa

Controleer onderscheid tussen tracer/gammacamera en röntgen uit een apparaat.

Wat is het verschil tussen röntgen en een tracer?

Bespreek dat een goed antwoord noemt: bij röntgen komt de straling van buitenaf uit een apparaat; de patiënt wordt daarbij niet radioactief. Bij een tracer zit de bron tijdelijk in het lichaam en kan de patiënt wel even straling uitzenden.

Wat ga jij van deze les het best onthouden?

Reflectie zonder fout/goed. Laat leerlingen één inzicht noemen, bijvoorbeeld halveringstijd, isotopen of soorten straling.

Welk onderdeel hielp jou het meest om te begrijpen?

Reflectie op leren. Mogelijke antwoorden: video, voorbeelden, meerkeuzevragen, rekenstappen, schema's.

Welk onderwerp vind je nog lastig?

Gebruik dit als snelle diagnose voor herhaling of extra uitleg. Verwachte thema's: halveringstijd, isotopen, alfa/bèta/gamma, tracer versus röntgen.

Begrippen

radioactiviteit - het vanzelf uitzenden van straling door een instabiele kern

element - stof van één atoomsoort

verbinding - stof met verschillende atoomsoorten

atoomnummer - aantal protonen in de kern

massagetal - aantal protonen en neutronen samen

ioniserende straling - straling die elektronen uit atomen kan slaan

geigerteller - apparaat om straling te meten

Deze slide heeft geen instructies

Begrippen

activiteit - aantal vervallen kernen per seconde

becquerel (Bq) - eenheid van activiteit

halveringstijd - tijd waarin de activiteit halveert

radon - radioactief gas uit de bodem

tracer - radioactieve stof voor onderzoek in het lichaam

gammacamera - apparaat dat straling opvangt en een beeld maakt

röntgenstraling - straling uit een apparaat waarmee beelden van het lichaam worden gemaakt

Deze slide heeft geen instructies