Art-History Classicisme, Cultuur van Romantiek en Realisme
Art-History Classicisme, Cultuur van Romantiek en Realisme
Deze slide heeft geen instructies
Industriële revolutie
Opkomst grootschalige industrie in steden
Industrialisatie overal zichtbaar
Gevoel van Weltschmerz versterkt door industriële revolutie
Cultuur van romantiek & realisme Achttiende en Negentiende eeuw
Historische context
Eind 19e-eeuwse foto van de werkomstandigheden van arbeiders, waaronder kinderen, in een fabriek.
Deze slide heeft geen instructies
Economische gevolgen
Vrije wereldhandel bracht economische welvaart in Europa.
Verschillen rijk en arm steeds groter.
Cultuur van romantiek & realisme Achttiende en Negentiende eeuw
Historische context
Engeland strekt zijn tentakels uit over de hele wereld.
Deze slide heeft geen instructies
Maatschappelijke gevolgen
Trek van platteland naar stad
Van standen- naar klassenmaatschappij
Vakbonden en nieuwe ideologieën zoals socialisme en communisme
Wereld leek kleiner door beter vervoer en communicatie
Cultuur van romantiek & realisme Achttiende en Negentiende eeuw
Historische context
Gustave Doré, arbeiderswoningen in Londen (ca. 1870)
Deze slide heeft geen instructies
Gevolgen stijgen welvaart
Goedkopere producten, kortere werkdagen en stijgende lonen zorgden voor meer welvaart voor de middenklasse.
Groeiende mogelijkheden voor vrijetijdsbesteding.
Cultuur van romantiek & realisme Achttiende en Negentiende eeuw
Historische context
Gustav Klimt, Zaal met toeschouwers in het oude Burgtheater in Wenen (1888)
Deze slide heeft geen instructies
Gevolgen grotere mobiliteit van burgers
Door opkomst trein, tram en auto konden mensen zich gemakkelijker verplaatsen.
Toename toerisme
Interesse in nieuwe, vreemde culturen
Romantische behoefte aan escapisme
Cultuur van romantiek & realisme Achttiende en Negentiende eeuw
Historische context
Opkomst stoomtrein, 19e eeuw.
Deze slide heeft geen instructies
Invloed nationalisme
Groepen mensen op basis van gedeelde kenmerken vormen een natie: nationalisme.
Opkomend nationalisme is te zien in:
Uitgave geschiedenis- en woordenboeken
Standbeelden van nationale helden
Opbouw van nationale musea
Herontdekking ambachten en bouwstijlen
Cultuur van romantiek & realisme Achttiende en Negentiende eeuw
Historische context
Standbeeld van Jan Pieterszoon Coen in Hoorn, dat anno nu ook veel kritiek heeft gekregen.
Deze slide heeft geen instructies
Invloed kolonialisme
Door imperialisme en nationalisme gebieden koloniseren
Wedloop tussen verschillende landen
Grondstoffen en nieuwe afzetmarkt bracht economische welvaart.
Niet voor arbeiders en oorspronkelijke bewoners koloniën!
Cultuur van romantiek & realisme Achttiende en Negentiende eeuw
Historische context
Nicolaas Pieneman, de overgave van Diponegoro (ca. 1835-1840)
Deze slide heeft geen instructies
Opkomst openbare theaters, concertzalen en musea
Door opkomst rijkere burgerij meer theaters, concertzalen en musea
Musea rol bij vormgeven nationale identiteit
Volkenkundige musea
Cultuur van romantiek & realisme Achttiende en Negentiende eeuw
Kunsthistorische context
Museum Volkenkunde, Leiden
Deze slide heeft geen instructies
Opkomst wereldtentoonstellingen
Wereldtentoonstellingen om je als land te presenteren aan de rest van de wereld.
Nieuwe uitvindingen en kunst
Cultuur en nijverheid uit de koloniën
Cultuur van romantiek & realisme Achttiende en Negentiende eeuw
Kunsthistorische context
George Measom, Gravure van het interieur van Crystal Palace (1851)
Deze slide heeft geen instructies
Exotisme: verheerlijking verre culturen met allerlei stereotypen
Oriëntalisme: vertekende westerse opvatting van de cultuur van het Oosten
Japonisme: gebruik van Japanse stijlkenmerken in de westerse beeldende kunst
Cultuur van romantiek & realisme Achttiende en Negentiende eeuw
Kunsthistorische context
Paul Gauguin, Arearea (1892)
Jean-Léon Gérôme, De slangenbezweerder (ca. 1879)
Links: Ando Hiroshige Rechts: Vincent van Gogh
Deze slide heeft geen instructies
Exotisme = voorkeur voor het verre en vreemde. Vreemde idiomen werden graag gebruikt voor schilderachtige en kleurrijke effecten, zowel in de kunst als in de muziek.
Twee voorbeelden van exotisme in de schilderkunst; benoem en beschrijf het exotisme in beide schilderijen.
Deze slide heeft geen instructies
Originaliteit, individu en authenticiteit belangrijk in de kunst
Ideaalbeeld van de kunstenaar die volledig vrij is.
Idee van de geniale kunstenaar
Cultuur van romantiek & realisme Achttiende en Negentiende eeuw
Kunsthistorische context
Henry Wallis, de dood van Thomas Chatterton (1856)
Deze slide heeft geen instructies
Nieuwe uitvindingen
Architectuur: wereldtentoonstellingen
Crystal Palace: gietijzer en glas
Eiffeltoren: smeedijzer en klinknagels
Beeldende kunst: fotografie toegankelijker en werd zelfstandige kunstvorm.
Theater: uitvinding elektrisch licht bracht spektakel.
Cultuur van romantiek & realisme Achttiende en Negentiende eeuw
Kunsthistorische context
Wereldtentoonstelling Parijs, 1900
Deze slide heeft geen instructies
Verandering rol vrouwelijke kunstenaars
Steeds meer waardering en een zelfstandig leven in vrijheid
Mary Cassatt sloot zich aan bij de impressionisten.
Frances Benjamin Johnston opende eigen fotostudio.
Cultuur van romantiek & realisme Achttiende en Negentiende eeuw
Kunsthistorische context
Frances Benjamin Johnston Self-portrait (as ‘new woman’) (1896)
Deze slide heeft geen instructies
FUNCTIES VAN KUNST:
Levensbeschouwelijk: geschiedenis wordt als een lineair proces gezien; steeds worden verbanden gelegd tussen het specifieke en het universele: geschiedenis van het eigen nationale verleden en mythologie (bijv. Germaanse mythen); de eigen wortels (nationalisme) en de geschiedenis van de mensheid (universeel).
Esthetica: 'schoonheid' wordt een relatiever begrip, dat afhankelijk is van plaats in het historisch proces (tijd - plaats) en dat afhankelijk is van de ideologische opvattingen over kunst en schoonheid. Er is sprake van zowel lyriek als dramatiek; absolute muziek naast programma muziek (symfonisch gedicht); natuur als godsdienst (ideale natuur) en natuur als materieel feit; natuur als proces; originaliteit tegenover tradities, formele regels en voorschriften (conventies).
Cultuur van romantiek & realisme Achttiende en Negentiende eeuw
Deze slide heeft geen instructies
FUNCTIES VAN KUNST:
Opdrachtgevers: rijke burgers, adel, staat. Opleiding: toneel, dans, kunstacademies en conservatoria: de kunstwetenschappen komen op, maar daarnaast gaan kunstenaars op zoek naar hun eigen leermeesters (denk aan Van Gogh). De samenleving is georganiseerd rondom de naties of staten. Er wordt gestreefd naar vrije wereldhandel (concurrentie - kapitalistisch economisch systeem).
Vermaak: Musea en tentoonstellingen worden ter lering en vermaak bezocht; muziek wordt beleefd in intieme kring (liederencyclus) of in concertzalen (opera (grand opéra - bv. Meyerbeer; opéra comique/operette - bv. Offenbach), romantisch ballet) of in: wals, operette, vaudeville-theater. Salons, musea (Rijksmuseum, Louvre, British Museum), openbare concertzalen, schouwburgen, operahuizen worden ook sociale ontmoetingsplaatsen. Men komt er om te zien en gezien te worden, en om de expertise en inzichten over kunst te delen.
Cultuur van romantiek & realisme Achttiende en Negentiende eeuw
Deze slide heeft geen instructies
FUNCTIES VAN KUNST:
Wetenschap: Opkomst van de muziekwetenschap en kunstgeschiedenis. Er is sprake van zowel een toenemende specialisatie in de kunsten en gelijktijdig ook juist een ontwikkeling naar het gesamtkunstwerk (Wagner). Samenwerking van architecten en ingenieurs leiden tot nieuwe ijzer/glas constructies. Er ontstaan nieuwe reproductiemogelijkheden (lithografie; fotografie). In het theater ontstaan nieuwe mogelijkheden gericht op meer realistisch spektakel als gevolg van de belichting door gaslicht en later elektriciteit. Verwetenschappelijking van het verzamelen.
Intercultureel: Effecten van kolonialisme en wereldtentoonstellingen; kennis van de wereld wordt vergroot door fotografie (zowel etnografische fotografie - gericht op classificeren, wetenschappelijk verzamelen - niet altijd vanuit een even respectvolle benadering van de lokale bevolking; reisfoto's).
Cultuur van romantiek & realisme Achttiende en Negentiende eeuw
Deze slide heeft geen instructies
Cultuur van romantiek & realisme Achttiende en Negentiende eeuw
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Oudheid
Renaissance
Neo-classicisme
Deze slide heeft geen instructies
Romantiek
Middeleeuwen
Barok
Deze slide heeft geen instructies
Realisme
Rococo
Deze slide heeft geen instructies
Anicet Lemonnier, De salon van Madame Geoffrin in 1755 (1812).
Blok 1 Nieuwe idealen
Deze slide heeft geen instructies
Brontekst
Het schilderij De salon van Madame Geoffrin in 1755 van Anicet Lemonnier is een uitbeelding van een bekende salon in het Parijs van de achttiende eeuw. Je ziet Madame Geoffrin, een invloedrijke vrouw, omringd door intellectuelen, kunstenaars en filosofen die samenkomen om te discussiëren over verschillende onderwerpen. Het schilderij laat de intellectuele en sociale sfeer tijdens de verlichting zien, waar de saloncultuur een belangrijke rol speelt in het uitwisselen van ideeën en het stimuleren van intellectuele debatten.
In de zeventiende eeuw beïnvloeden nieuwe ideeën en filosofische stromingen de maatschappij in Frankrijk (en later in de rest van Europa) diepgaand. Het rationalisme, gebaseerd op de kracht van de rede en het menselijk verstand, wordt een belangrijke pijler van een nieuwe stroming in het denken.
Hoe heet deze nieuwe stroming in het denken?
Deze ideeën hebben veel invloed op de ontwikkeling van de standenmaatschappij. In de achttiende eeuw is deze nieuwe manier van denken een van de aanleidingen voor de Franse Revolutie.
Rationele ideeën leiden tot een nieuwe benadering van sociale, politieke en religieuze kwesties. Leg dit voor ieder van deze kwesties uit.
Geef twee redenen waarom vooral de welgestelde burgers in de achttiende eeuw en niet de arbeiders van deze ideeën profiteren.
Deze slide heeft geen instructies
Edgar Degas, De familie Bellelli (1858-1867).
Blok 5 Hetbourgeoisgezin
Deze slide heeft geen instructies
Bekijk de afbeelding.
Dit portret maakte Edgar Degas van de met hem bevriende familie Bellelli ergens tussen 1858 en 1867. Het geeft de verhoudingen in een negentiende-eeuws bourgeoisgezin weer. Daarin was de man buitenshuis zakelijk actief. De vrouw was gebonden aan huis en zorgde voor het huishouden de kinderen.
Hoe maakt Degas duidelijk dat de vrouw en de kinderen een met elkaar verbonden groep vormen? Noem twee aspecten.
De vader, die zijn dagelijkse bezigheden buitenshuis had, was maar voor een deel betrokken bij het familieleven. Degas maakt ook dat duidelijk in het portret.
Hoe maakt Degas dit duidelijk? Noem twee aspecten.
Hoewel de vrouwen compositorisch een groep zijn en de vader daarvan gescheiden is, lijken ook de vrouwen hier geïsoleerde individuen.
Geef hiervoor een oorzaak.
De voorstelling heeft een sfeer van strengheid die slechts door enkele details wordt doorbroken.
Noem twee aspecten waardoor de sfeer van strengheid ontstaat en noem een detail dat die strengheid enigszins doorbreekt.
Deze slide heeft geen instructies
Mary Francis Moss (1855-1865).
Blok 3 De Salon
Deze slide heeft geen instructies
Bekijk de video.
De bourgeoisie was een van de redenen voor het succes van de Salon, de jaarlijkse tentoonstelling die door tienduizenden mensen bezocht werd.
Leg uit waarom de Salon populair was bij potentiële kunstkopers onder de bourgeoisie.
Leg uit wat het belang was van de Salon voor kunstenaars.
Het inzenden van werk naar de Salon hield ook een zeker risico in voor de kunstenaars.
Leg dit uit.
Bekijk de afbeelding.
Leg uit waarom de term ‘levend standbeeld’ van toepassing is op de gefotografeerde persoon.
Mary Francis Moss (1855-1865).
Deze slide heeft geen instructies
Theater/Drama
Melodrama
Stereotype personages
Voorspelbare verhaallijnen
Spectaculaire theatereffecten
Naturalisme
Realistische verhalen
Dialogen in spreektaal
Decors en kostuums zijn levensecht
Toepassing van vierde wand
Cultuur van romantiek & realisme Achttiende & Negentiende eeuw
Stijlen & stromingen
Herman Heijermans, Op hoop van zegen (1900) televisiespel uit 1965.
Deze slide heeft geen instructies
De aristotelische eenheden:
de eenheid van tijd, de eenheid van plaats en de eenheid van handeling.
In het burgerlijk drama staat de relatie tussen de burgers en de overheid centraal.Beschrijf hoe dat in het tijdsbeeld past.
Welke handeling maakt mogelijk dat het theater in Frankrijk een enorme stimulans krijgt. Beschrijf deze ontwikkeling.
Noem minimaal drie verschillende genres.
Leg uit waarom het publiek onwaarschijnlijke plotwendingen interessant vindt.
Cultuur van romantiek & realisme Achttiende & Negentiende eeuw
Stijlen & stromingen
1. In het burgerlijk drama staat de relatie tussen de burgers en de overheid centraal. Beschrijf hoe dat in het tijdsbeeld past.
De relatie tussen de burgers en de overheid staat in het burgerlijk drama centraal omdat burgers in de achttiende eeuw steeds meer invloed kregen. Ten eerste ontstond er door de Verlichting meer aandacht voor vrijheid, gelijkheid en burgerrechten. Daarnaast gingen mensen kritischer nadenken over het bestuur en de macht van vorsten. Hierdoor sloten toneelstukken over conflicten tussen burgers en overheid goed aan bij de maatschappelijke ontwikkelingen van die tijd. Daarom paste het burgerlijk drama goed binnen het tijdsbeeld van de Verlichting.
2. Welke handeling maakt mogelijk dat het theater in Frankrijk een enorme stimulans krijgt? Beschrijf deze ontwikkeling.
De handeling die mogelijk maakt dat het theater in Frankrijk een enorme stimulans krijgt, is het invoeren van een nieuwe wet tijdens de Franse Revolutie. Ten eerste geeft deze wet iedere Fransman het recht om een onderneming te starten. Daarnaast betekent dit dat elke burger een openbaar theater mag stichten. Voorheen was het oprichten van een theater aan veel beperkingen gebonden, maar door deze verandering krijgt het theater meer vrijheid. Daardoor ontstaan er veel nieuwe theaters en neemt het aanbod van voorstellingen sterk toe. Kortom, doordat iedere burger een openbaar theater kan oprichten, groeit het theaterleven in Frankrijk enorm.
3. Noem minimaal drie verschillende genres.
Drie verschillende genres zijn ten eerste de tragedie, waarin ernstige gebeurtenissen en vaak een noodlottige afloop centraal staan. Daarnaast is er de komedie, die humor gebruikt om mensen en situaties te bespotten. Bovendien is er het burgerlijk drama, waarin herkenbare problemen van gewone burgers worden behandeld. Andere voorbeelden zijn de klucht en de tragikomedie.
4. Leg uit waarom het publiek onwaarschijnlijke plotwendingen interessant vindt.
Onwaarschijnlijke plotwendingen vindt het publiek interessant omdat zij zorgen voor spanning en verrassing. Ten eerste weet het publiek niet hoe het verhaal zal aflopen, waardoor de aandacht wordt vastgehouden. Daarnaast maken onverwachte gebeurtenissen een verhaal vaak spectaculairder en emotioneler. Hoewel zulke wendingen soms niet realistisch zijn, zorgen ze ervoor dat mensen nieuwsgierig blijven naar wat er gaat gebeuren. Kortom, onwaarschijnlijke plotwendingen maken een verhaal boeiender en aantrekkelijker voor het publiek.
Brontekst
In 1844 werd de roman De drie musketiers voor het eerst gepubliceerd. Het verhaal is geschreven door Alexandre Dumas. Dumas liet zich inspireren door bestaande verhalen, die grotendeels waar zijn gebeurd. Een van die verhalen gaat over de heldendaden van diverse legendarische musketiers uit de zeventiende eeuw.
De roman speelt zich af rond 1627, ten tijde van kardinaal Richelieu en koning Lodewijk XIII. De drie musketiers (een soort van eregarde voor de Fransekoning in de zeventiende eeuw) zijn Aramis, Athosen Porthos.
De belangrijkste verhaallijn is het complot van de op macht beluste kardinaal Richelieu die gebruik wil maken van de onervarenheid van de jonge koning Lodewijk XIII. Door de koning en zijn vrouw in diskrediet te brengen hoopt hij de koning tot aftreden te dwingen waarop hij zelf het leger kan aanvoeren om de hugenoten aan te vallen en de oorlog te verklaren aan Engeland.
De kardinaal wordt daarbij geholpen door het hoofd van zijn garde, de graaf van Rochefort. Daarnaast zet hij een spionne en moordenares in, de valse Milady de Winter. De drie musketiers blijven echter trouw aan de koning.
Later sluit de jonge D'Artagnan zich bij hen aan. Via zijn geliefde Constance, de hofdame van de koningin, komt hij achter de snode plannen van de kardinaal. Samen met de drie musketiers probeert hij deze plannen vervolgens te dwarsbomen.
1 Joop van den Ende, De drie musketiers (2013).
2 Paul W.S. Anderson, The Three Musketeers (2011).
Deze slide heeft geen instructies
Lees de brontekst.
Dit soort drama wordt ook wel historisch drama genoemd. Leg uit waarom.
Bekijk video 1.
In deze scène zet de regisseur zowel historische als hedendaagse kenmerken in. Noem van beide een voorbeeld en licht deze toe.
Het motto van de drie musketiers is ‘een voor allen, allen voor een’. Leg uit waarom Dumas dit motto zou hebben gekozen?
Bekijk video 2.
Vanuit de feministische hoek kwam aan het eind van de negentiende eeuw kritiek op het boek en het toneelstuk. Leg uit waarom.
Deze slide heeft geen instructies
1 Emile Bayard, Cosette (1862).
2 Poster voor de filmmusical Les Misérables
.
Deze slide heeft geen instructies
Les Misérables
Brontekst
Het verhaal van Les Misérables.
Jean Valjean heeft 19 jaar in een strafkamp gezeten vanwege de diefstal van een brood. Valjean wil een goed mens worden en besluit zijn verleden achter zich te laten. Hij werkt hard en wordt uiteindelijk zelfs burgemeester. Fantine, een ziekelijke fabrieksarbeidster, krijgt ontslag wegens ‘immoraliteit’ omdat ze een ongehuwde moeder is. Dat is een catastrofe, want van haar loon onderhoudt ze Cosette, haar dochtertje. Ze is wanhopig. Als Valjean zich bewust wordt van Fantines perikelen helpt hij haar.
Valjeans verleden achtervolgt hem echter. De politieman Javert, zijn vroegere gevangenis opzichter, spoort hem op en beschuldigt hem van oplichting. Valjean raakt alles kwijt, zelfs Fantine. Ze sterft als Javert Valjean aan haar ziekbed arresteert. Valjean ziet echter kans te vluchten met wat geld en vertrekt met Fantines dochtertje Cosette naar Parijs, waar ze als vader en dochter leven.
Cosette wordt verliefd op Marius, een student die actief is in de revolte van 1830. Inmiddels zit Javert weer achter Valjean aan, die nu voor een dilemma staat. Moet hij vluchten met Cosette en haar zo haar grote liefde ontnemen of moet hij de opstandelingen helpen? Hij doet het laatste. Marius blijkt een rivaal voor Valjean, maar Valjean redt Marius uiteindelijk voor Cosette. Als de gevechten ten einde lopen, krijgt Valjean Javert in het vizier, maar hij laat hem gaan. Javert maakt vervolgens een einde aan zijn leven. De gewonde Marius hoort bij toeval dat hij gered is door Valjean. Maar als hij na zijn huwelijk hoort dat Valjean een veroordeeld misdadiger is wil hij dat Valjean en Cosette geen contact meer hebben. Dit maakt Valjean ziek van verdriet Marius, inmiddels op de hoogte gesteld van alle goeds dat Valjean in het verleden deed, krijgt spijt en wil vergeving voor zijn gedrag. Dat lukt net voordat Valjean sterft.
Bille August, Les Misérables , filmfragment (1998).
Deze slide heeft geen instructies
1 Emile Bayard, Cosette (1862).
2 Poster voor de filmmusical Les Misérables
.
Deze slide heeft geen instructies
Lees de brontekst.
Valjean, de hoofdpersoon van het verhaal, moet een bijna eindeloze rij beproevingen ondergaan. Daarbij is hij voortdurend op de vlucht voor de politieman Javert. Beiden worden zo maatschappelijke symbolen.
Leg uit voor wie ze symbool staan in de negentiende-eeuwse maatschappij.
Bekijk afbeelding 1.
Dit is een gravure die Emile Bayard in 1862 maakte als illustratie bij Hugo's roman. Het stelt de kleine Cosette voor. Ook Bayard wilde het publiek raken met zijn illustratie.
Noem vier aspecten van de voorstelling die de emotie van de kijker moeten opwekken.
Bekijk afbeelding 1 en 2.
Dit is een affiche voor de verfilmde musical van Les Misérables door Tom Hooper in 2012. De maker is geïnspireerd door de illustratie van Emile Bayard.
Geef aan in welke zin de illustratie als basis heeft gediend voor het affiche en verklaar waarom de maker dat deed.
Zou Victor Hugo het kunnen waarderen dat zijn roman tot een musical is gemaakt? Onderbouw je antwoord met een argument.
Bekijk de video.
In 1998 werd Les Misérables verfilmd door Bille August. Er is een groot contrast tussen de speelwijze van inspecteur Javert en die van Fantine.
Noem twee verschillen in de speelwijze.
Deze slide heeft geen instructies
Peer Gynt
Brontekst
De dorpsjongen Peer Gynt fantaseert over reizen, geld en macht. Hij zwerft rond en dat staat zijn rijke vriendin Ingrid niet aan. Ze besluit met een ander te trouwen. Peer liegt om zijn zwerven goed te praten tegen zijn moeder Aase die niet blij is dat hij Ingrid kwijt is geraakt. Peer zit er niet mee, want inmiddels heeft hij een nieuwe liefde: de mooie Solvejg. Die moet echter niets van hem hebben, waardoor hij terugkeert naar Ingrid. Samen gaan ze ervandoor, maar de liefde duurt niet lang. Peer raakt in de ban van een trollenprinses, komt in de trollenwereld terecht en weet maar net daaraan te ontsnappen. Naar huis gaan kan niet meer en daarom vestigt hij zich in het bos, waar Solvejg hem opzoekt. Net als zijn geluk ten goede keert, verschijnt de trollenprinses met een kind, waarvan ze beweert dat het van Peer is. Peer vlucht daaropuit Noorwegen en vraagt Solvejg om op hem te wachten.
Peer gaat met zijn stoomboot naar het Midden-Oosten waar hij veel beleeft. Daar schept hij op over zijn rijkdom en verdient hij met handel in tot slaaf gemaakten. Als gevolg van de Grieks-Turkse oorlog wordt het schip echter gestolen. Als klap op de vuurpijl raakt hij ook nog zijn geld kwijt aan een danseres. Oud en grijs vaart Peer bij de Noorse kust als zijn schip in een storm vergaat. Aangespoeld en straatarm ziet hij zijn eigen begrafenis. Peer trekt weer terug de bossen in. Hij ontmoet er de knopensmelter, een fabelfiguur, die hem wil omsmelten. Alleen als hij kan bewijzen dat hij ooit ergens 'zichzelf' is geweest, is er genade voor Peer. Het is een gepast einde voor de waardeloze niksnut. Peer vindt dat uiteraard niet, maar hij moet iemand vinden om de knopensmelter te overtuigen. Solvejg verschijnt, de vrouw die trouw op hem bleef wachten. In haar ogen is Peer wel de man die hij had moeten zijn. Solvejg vergeeft hem en Peer sterft in haar schoot.
1 Edvard Grieg, Peer Gynt Suite, Voorspel eerste akte, fragment (1876).
2 Edvard Grieg, Peer Gynt Suite, In de hal van de bergkoning (1876).
Deze slide heeft geen instructies
Lees de brontekst.
De thematiek van Peer Gynt, een toneelstuk van Hendrik Ibsen, is typerend voor de romantiek, bijvoorbeeld door de niet aflatende liefde van Solvejg voor Peer.
1. Noem nog drie typisch romantische thema’s uit het verhaal van Peer Gynt.
Beluister fragment 1.
Edvard Grieg maakte de muziek bij dit verhaal. De componist weet met zijn muziek als geen ander de melancholische sfeer te treffen van het Noorse landschap met zijn mist, bergen en verstilde fjorden. Grieg wil een duidelijk Noors geluid laten horen, wat hij doet door volksmuziek in zijn muzikale thema’s te verwerken. De muziek van dit voorspel is typerend voor de karakters van de hoofdfiguren: Peer en Solvejg
Leg uit hoe Grieg beide figuren typeert. Benoem daarbij de melodie en de gebruikte instrumenten die hij bij ieder van hen inzet.
Beluister fragment 2.
Aan het einde van het trollenavontuur belandt Peerin de hal van de bergkoning. De trollen dansen steeds uitzinniger rondom de bange Peer en smijten hem uiteindelijk de grot uit. Grieg voert de spanning enorm op.
Leg uit hoe de spanning in de muziek wordt opgevoerd. Noem twee aspecten.
Naast de romantische thema’s werd het verhaal van Peer Gynt door Hendrik Ibsen in de eigen tijd(de negentiende eeuw) geplaatst.
Hoe verwijst Ibsen naar zijn eigen tijd? Geef twee voorbeelden.
Deze slide heeft geen instructies
Peer is de hoofdfiguur, maar hij is bepaald niet de held van het verhaal.
5.Noem vier aspecten van het verhaal die duidelijk maken dat Peer geen held is.
Hoewel het verhaal over de fratsen van de gelukzoeker vrolijk begint en veel romantische kenmerken bezit, blijkt uit het stuk dat Ibsen uiteindelijk niet veel op had met romantische avonturiers als Peer Gynt.
Onderbouw deze bewering met twee aspecten uit het verhaal.
Deze slide heeft geen instructies
De vierde wand
Brontekst 1
Het naturalisme
In het naturalistisch toneel is het gebruik van wand van groot belang. Het is een manier om een gevoel van objectiviteit en afstandelijkheid te creëren. Het publiek is getuige van het leven van de personages, zonder dat ze worden aangesproken of bewust worden betrokken bij de gebeurtenissen op het toneel. Dit draagt bij aan het streven naar realisme en het vermijden van sentimentele beïnvloeding.
Door het behoud van de vierde wand kan het naturalistische toneel zich concentreren op het nauwkeurig en gedetailleerd weergeven van de alledaagse realiteit, inclusief de sociale omstandigheden, de psychologie van de personages en de onverbloemde weergave van het leven. Het publiek krijgt de mogelijkheid om als het ware door een raam naar binnen te kijken in de wereld van de personages, zonder dat er sprake is van directe interactie.
Deze slide heeft geen instructies
De vierde wand
Brontekst 2
Een poppenhuis van Hendrik Ibsen (1879).
Dit toneelstuk speelt tijdens de kerstdagen. Hoofdpersoon Nora Helmer is getrouwd met Torvald, die haar op een autoritaire en kinderlijke wijze behandelt. Torvald heeft net promotie gemaakt. Hij wordt directeur bij de bank waar hij werkt. Toch wijst hij Nora er op belerende wijze nadrukkelijk op dat ze gewoon zuinig moet blijven leven.
Dan komt Nora’s vroegere vriendin Christine Linde op bezoek. Nora en Christine hebben elkaar tien jaar niet meer gezien en kletsen bij. Christine was gehuwd met een rijk man, maar toen hij stierf liet hij haar niets na. Ze zit nu in geldnood en vraagt Nora bij haar man te bepleiten dat ze een aanstelling krijgt bij zijn bank. Nora vertelt Christine op haar beurt dat zij zich jaren geleden buiten medeweten van Torvald in de schulden heeft gestoken om een voor diens gezondheid noodzakelijke buitenlandse kuur te financieren. Ze vervalste een borgstellingbewijs en voert nu al jaren werkjes uit om het terug te betalen. Kredietverstrekker Krogstad, een vroegere geliefde van Christine, blijkt echter net achter de vervalsing te zijn gekomen en stuurt daarover die kerst een brief aan Torvald. Wanneer Torvald de brief leest, is hij woest, maakt grove verwijten aan Nora en verbiedt haar het huis nog te verlaten. Hij wil kost wat kost een schandaal vermijden en zal zijn zaakjes met de verwenste Krogstad zelf wel oplossen.
Inmiddels heeft Christine zich echter tot Krogstad gewend, beiden worden opnieuw verliefd op elkaar, en Krogstad stuurt het vervalste borgstellingsbewijs terug naar de Helmers. Wanneer Torvald het papier ontvangt zegt hij Nora te vergeven en vindt dat alles vervolgens gewoon weer verder kan gaan, als vanouds.
Nora trekt echter haar conclusies uit het hele gebeuren. Zij ziet in dat het Torvald nooit om haar te doen is geweest maar vooral om eer en status. Ineens komt hij haar nu klein en zielig over. Uiteindelijk verlaat ze haar man en kinderen en met het later beroemd geworden dichtklappen van de deur eindigt het stuk.
Deze slide heeft geen instructies
Lees brontekst 1.
Leg uit wat met de term ‘vierde wand’ wordt bedoeld en waartoe het dient.
Lees brontekst 2.
Noem twee naturalistische kenmerken van dit toneelstuk.
Toen dit toneelstuk in 1880 werd opgevoerd, was er veel opschudding. Er werden zelfs demonstraties gevoerd, zowel voor als tegen het stuk. Geef hier een reden voor.
De vierde wand speelt een grote rol in het toneelstuk. Toch wordt aan het eind van de voorstelling de vierde wand bewust doorbroken, als Nora zich tot het publiek richt. Ze vertelt over haar innerlijke gevoelens, haar zoektocht naar vrijheid en haar beslissing om haar man en kinderen te verlaten. Dit doorbreekt de traditionele theaterconventies en laat het publiek een intiem inzicht krijgen in de innerlijke wereld van het personage.
Leg uit waarom de schrijver voor deze stijlbreuk heeftgekozen?
Deze slide heeft geen instructies
Peer is de hoofdfiguur, maar hij is bepaald niet de held van het verhaal.
Noem vier aspecten van het verhaal die duidelijk maken dat Peer geen held is.
Hoewel het verhaal over de fratsen van de gelukzoeker vrolijk begint en veel romantische kenmerken bezit, blijkt uit het stuk dat Ibsen uiteindelijk niet veel op had met romantische avonturiers als Peer Gynt.
Onderbouw deze bewering met twee aspecten uit het verhaal.
Deze slide heeft geen instructies
Cultuur van romantiek & realisme Achttiende & Negentiende eeuw
Stijlen & stromingen
Deze slide heeft geen instructies
Interdisciplinair
Balletopera: tragedie die helemaal op muziek is gezet
Opera en handelingsballet
Balletkomedie: blijspel met onderbrekingen muziek
en dans
Opera buffa
Cultuur van romantiek & realisme Achttiende & Negentiende eeuw
Stijlen & stromingen
Deze slide heeft geen instructies
Vaudeville
Verschillende acts
In korte tijd indruk maken op publiek
Opera
Gesamtkunstwerk: vereniging van alle kunstvormen
Verisme: echte leven van gewone mensen tonen
Operette: luchtig muziektheater
Cultuur van romantiek & realisme Achttiende & Negentiende eeuw
Stijlen & stromingen
Jacques Offenbach, La belle Hélène in een uitvoering van Staatsoper Hamburg (2014)
Deze slide heeft geen instructies
Dans
Van dienende en decoratieve functie (muziek en theater) naar zelfstandige kunstdiscipline
Handelingsballet (ballet-pantomime) als zelfstandig ballet
Breken met tradities van de balletopera
Van goden, godinnen of mythes naar de leefwereld van de gewone burger, naar het platteland of de natuur
Het verhaal, de handeling, wordt via dans verteld> pantomime (handen, mimiek en lichaamstaal)
Vereenvoudiging van het balletkostuum waardoor houdingen beter zichtbaar zijn
Cultuur van romantiek & realisme Achttiende & Negentiende eeuw
Stijlen & stromingen
Deze slide heeft geen instructies
Dans
Karakterdans
Groteske personages zoals monsters of heksen dansen niet volgens de klassieke regels
Figuren uit commedia dell'arte zijn een belangrijke inspiratiebron
Volksdans
gebruiken van volksdansen of bewerkingen daarvan met name in romantische balletten
Cultuur van romantiek & realisme Achttiende & Negentiende eeuw
Stijlen & stromingen
Jean Daubervall, La fille mal gardée, 1791
Deze slide heeft geen instructies
Bekijk de video.
De danspartij van de oudere vrouw is een zogenaamde karakterdans. Deze dans heeft kenmerken van een volksdans.
Noem drie kenmerken van de dans die passen bij een volksdans.
Het fragment is een komisch intermezzo in het ballet, waar de oudere vrouw de hoofdrol in speelt.
Noem twee karaktereigenschappen van de vrouw. Onderbouw elke eigenschap met een verwijzing naar de dans.
Noem drie kenmerken van haar kleding die passen bij de rol die de vrouw vertolkt.
Deze slide heeft geen instructies
Choreograaf
bepaalt wie er op welke plaats in de dans handelingen uitvoert en welke vorm die handelingen krijgen
in de zeventiende- eeuwse hofdans is choreografie gericht op het maken van elegante bewegingen in fraaie patronen
handelingsballet rond 1800 uitbeelden van het verhaal
de balletten worden complexer ontstaan notatiesystemen waarmee de dans op papier kan worden vastgelegd.
geen algemeen geldend notatiesysteem
Cultuur van romantiek & realisme Achttiende & Negentiende eeuw
Stijlen & stromingen
De choreografie voor een menuet in Beauchamps-
Feuillet notatie uit 1725.
Deze slide heeft geen instructies
Romantisch ballet
Verhaal gebaseerd op mythe, volksverhaal of sprookje
Romantische thema’s met hoofdrollen voor vrouwen
Dansen op spitzen in tutu, divertissementen en ballet blanc
Opkomst gezelschapsdansen
Wals
mannen en vrouwen moeten elkaar aanraken in het openbaar
Polka
snelle dans die zich verspreid over heel Europa, Amerika, India en het Caribische gebied.
Cultuur van romantiek & realisme Achttiende & Negentiende eeuw
Stijlen & stromingen
Jean Coralli en Jules Perrot, Giselle, 1841
Deze slide heeft geen instructies
Cultuur van romantiek & realisme Achttiende & Negentiende eeuw
Stijlen & stromingen
Jean Coralli en Jules Perrot, Giselle, 1841
Deze slide heeft geen instructies
Men wil vermaak waardoor ballet aan populariteit verliest
alleen in Rusland bloeit deze kunstvorm
Marius Petipa, balletmeester van het Mariinsky Thetaer in Sint-Petersburg bedenkt balletten met afwisselende mime-delen en divertissementen zoals pas de deux en pas de quatres en een finale voor de hele groep
Lev Ivànov, assistent van Petipa, legt nadruk op sfeer, expressiviteit en dramatische handeling
Het zwanenmeer (1895)
De notenkraker (1892)
balletten op muziek van Tsjaikovski
Cultuur van romantiek & realisme Achttiende & Negentiende eeuw
Stijlen & stromingen
Deze slide heeft geen instructies
Arthur Saint-Léon
theatermaker die spektakeltheater maakt: vuurwerk, paarden, andere dieren, heftoestellen, vliegmachines, liftmechanismen, vloerluiken
Coppélia
mannelijke hoofdrol gedanst door ballerina verkleed als man
poppen uit andere delen zoals China en Schotland
Cultuur van romantiek & realisme Achttiende & Negentiende eeuw
Stijlen & stromingen
Deze slide heeft geen instructies
Romantisch ballet
De Opéra Garnier gaf de bourgeoisie de gelegenheid om even de rol van de adel uit het verleden over te nemen in een paleisachtige omgeving. De directeur van de opera, Véron, zag zijn Opéra dan ook als het' Versailles' van de bourgeoisie. Hij maakte de balletkaartjes goedkoper, maar lastig verkrijgbaar. Ook stelde hij een foyer de danse in waarin welgestelde abonnementhouders de danseresjes achter de schermen konden ontmoeten. Daarmee bespeelde hij de gevoelens van zijn publiek dat naar exclusiviteit verlangde.
Leg dit uit aan de hand van twee aspecten.
Noem nog drie populaire romantische onderwerpen uit het romantische ballet.
Het bovennatuurlijke werd onder andere vormgegeven door de witte tutu's, het dansen op pitzen, de zweefsprongen en het tilwerk.
Leg voor twee van deze zaken uit waarom men op die manier goed vorm kon geven aan het bovennatuurlijke.
Bekijk de video.
Met Coppélia sluit Arthur Saint-Léon aan op negentiende-eeuwse trends zoals de verworvenheden van de industriële revolutie en Mary Shelleys Frankenstein.
Leg dit uit aan de hand van het videofragment.
Deze slide heeft geen instructies
In de choreografie van Coppélia laat Saint-Leon een aantal balletconventies los.
Leg dit uit.
Deze slide heeft geen instructies
Expressionistische dans
Beweging abstracter, verhaal minder belangrijk
Krachtige hoekige en ritmische bewegingen
Regels klassiek ballet werden losgelaten
Nadruk op zwaartekracht
• Geen traditionele rolverdeling
Decors en kostuums zonder versieringen
Loie Fuller (elektrisch licht, schijnwerpers, projector)
Isadora Duncan (zonder corset, minimalistisch decor, blote armen en benen, ongetrouwd en meerdere minnaars
•Ontstaan moderne theaterdans
•Gezelschapsdansen als de Lindy Hop
Cultuur van romantiek & realisme Achttiende & Negentiende eeuw
Stijlen & stromingen
Serpentine dance, 1895
Deze slide heeft geen instructies