Les 4: Organellen versie2 (ABS)

• Biologie
• Middelbare school
• mavo, havo, vwo
• Leerjaar 1-6

              Startklaar

1. Startklaar

Bij de start van iedere les verwelkomt de docent de leerlingen bij de ingang van de deur, noemt leerlingen bij naam, maakt oogcontact en besteedt aandacht aan hun welbevinden. De docent geeft het goede voorbeeld en spreekt hoge verwachtingen uit voor het verloop van de les door succescriteria op gewenst gedrag, schooltaal en effectief leren te benoemen. De leerlingen zijn startklaar: ingelogd in LessonUp, telefoons opgeborgen in het Zakkie, en JdW-map op tafel.

Mededeling over lesstoffen

Thema 1 Inleiding in de biologie

1.4 Organellen (celorganellen)

Waarom extra inzet voor 1.4 en 1.5?

Veel begrippen en vrij abstract hoofdstuk

- herkennen en beschrijven van celorganellen (veel begrippen)

- snappen wat eiwitten zijn en hoe eiwitsynthese gaat

-  en dan gaan we kort specifiek in cytoskelet en bouw van celmembraan

           Leerdoelen

- Je kunt een cel beschrijven als zelfstandig functionerende biologische eenheid (R)

- Je kunt eiwitsynthese uitleggen en daarbij de betrokken cel organellen noemen (T)

 

- Je kunt de bouw en functie van het cytoskelet en het celmembraan beschrijven (T)

3. Leerdoelgericht werken

De docent geeft het onderwerp, RTTI geformuleerde leerdoelen en de lesopbouw aan. De docent weet de leerdoelen goed te laten aansluiten bij de voorkennis en het (taal)niveau van de leerlingen. Gedurende de les wordt continu een terugkoppeling naar de leerdoelen gemaakt om de mate van beheersing te controleren.   

Lees 1.4 blz 35 t/m 45. Wie heeft gelezen?

   Ja

                                Nee 

Niet gelezen? dan graag in deze les lezen en maken opgaven 57 t/m 62.

Veel begrippen

Begrip	Waar in de cel ligt het?	Wat is de functie?
chromosomen
erfelijke eigenschappen
kern
kernporie
ribosomen
endoplasmatisch reticulum
golgisysteem
exocytose
endocytose
lysosomen
enzymen
mitochondriën
cytoskelet
ATP (adenosinetrifosfaat)

Veel begrippen

Begrip	Waar in de cel ligt het?	Wat is de functie?
chromosomen	In de kern. bestaan uit eiwit moleculen met DNA moleculen eromheen gewikkeld	bevat erfelijke eigenschappen.
erfelijke eigenschappen	In de kern	bevat informatie over de bouw van eiwitten
kern	NVT	bevat chromosomen
kernporie	op de kernmembraan	transport van stoffen tussen kern en cytoplamse
ribosomen	cytoplasma. kleine bolvormige organennellen. In het ER maar ook los in de cytoplasma	maken van eiwitten uit erfelijk info
endoplasmatisch reticulum (ER)	cytoplasma	verpakken van eiwitten --> golgisysteem
golgisysteem	cytoplasma	vouwt de eiwit in definitieve vorm
exocytose	gebeurt cytoplasma en buitenomgeving van de cel	blaasje met stof versmelt met de celmembraan: eiwit inhoud van de blaasje komt zo naar buiten
endocytose	gebeurt cytoplasma en buitenomgeving van de cel	cel neemt stoffen op van buitenaf
lysosomen
enzymen
mitochondriën
cytoskelet

Veel begrippen

Begrip	Waar in de cel ligt het?	Wat is de functie?
lysosomen	cytoplasma. blaasjes die in de cel blijven	breken stoffen af
enzymen	kunnen overal zijn. binnen en buiten de cel	zijn soort eiwitten die reacties versnellen. Afbreken of omzetten
mitochondriën	in de cytoplasma	Levert energie door omzetting ATP in ADP + P
cytoskelet	Eiwitvezels, vaak in de cytoplasma	geeft vorm aan de cel
ATP	molecuul vooral in de mitochondrien	geeft energie af als afgebroken in de mitochondrien

Welk celorganel herken je?

1) Bekijk BiNas 79 B en C. Is dit een plantaardig cel of dierlijk cel?

                    waardoor herken je het?

2) Welke nummers herken op de 

afbeelding hiernaast herken je? schrijf 

op in je schrijft

BiNas

Voor vorige les: allemaal celorganellen

79 B plantaardige cel

79 C dierlijke cel.

Voor deze les

79D figuur rechtsonder

Eiwitsynthese.  werkvorm en uitlegt komt zo.

Je eet patat en je spijsvertering gaat aan

Voorbeeld Zetmeelvertering of suikerziekte (diabetes 1)?

Wat gebeuren er op:

organisme niveau?

orgaan niveau?

weefsel niveau?

cel niveau? 

Molecuul niveau?

Bij diabetes 1: insuline zorgt ervoor dat bloedglucose daalt. glucose wordt omgezet in glycogeen in de spieren. Bij diabetes 1 is aanmaak insuline eiwit lukt niet meer of wordt onvoldoende aangemaakt.

Bij zetmeelvertering wordt de grote molecuul zetmeel afgebroken door de enzym amylase. Enzymen zijn soort eiwitten.

Waarom zoveel organellen?

Een cel moet allerlei taken tegelijk uitvoeren (stoffen maken, afvoeren, energie opwekken, vorm behouden, erfelijke info beschermen).  

Taakverdeling nodig, net als afdelingen in een bedrijf.

Een belangrijk proces in een cel is EIWITSYNTHESE.

Schrijf de namen van 1,2 en 3 op je wisbord.

           Leerdoelen

- Je kunt een cel beschrijven als zelfstandig functionerende biologische eenheid (R)

(je moet de celorganellen kunnen benoemen samen met hun kenmerken en functies)

- Je kunt eiwitsynthese uitleggen en daarbij de de betrokken cel organellen noemen (T) 

- Je kunt de bouw en functie van het cytoskelet en het celmembraan beschrijven (T)

3. Leerdoelgericht werken

De docent geeft het onderwerp, RTTI geformuleerde leerdoelen en de lesopbouw aan. De docent weet de leerdoelen goed te laten aansluiten bij de voorkennis en het (taal)niveau van de leerlingen. Gedurende de les wordt continu een terugkoppeling naar de leerdoelen gemaakt om de mate van beheersing te controleren.   

Voorbeelden waarbij eiwit synthese nodig is

Insuline — hormoon, komt terug bij hormoonstelsel/diabetes

Hemoglobine — zit in rode bloedcellen, vervoert zuurstof (bloed/transport)

Antistoffen (antilichamen) — bij het immuunsysteem

Enzymen in het algemeen, bijv. amylase (spijsvertering, speeksel) en pepsine (maag)

Keratine — bouwt haar en nagels op 

Collageen — bindweefsel, huid, pezen (soms bekend van cosmetica-reclames)

Actine en myosine — spiereiwitten, als spierweefsel al behandeld is

Cytoskelet - netwerk van eiwit vezels 

Opdracht eiwitsynthese

Voor je ligt een werkvel. 

Opdracht 1. knip eerst de celorganellen en plak deze op de juiste volgorde in de cel.

Opdracht 2. Zet de eiwitsynthese stappen in de juiste volgorde door ze te nummeren

Opdracht 3. Koppel de uitspraken in opdracht 2 met de stappen in de afbeelding

Klaar? begin dan aan de vragen in opdracht 4.

uitwerking opdracht 1 en 2

Stap …5A.. sommige eiwitten worden door lysosomen afgebroken dor enzymen

Stap …3.. endosomen met het eiwit gaan zich verplaatsen

Stap …1.. De kern bevat de erfelijke informatie, het recept voor het eiwit. Dit recept wordt uitgelezen en de kernmembraan uitgestuurd

Stap …4.. Het golgisysteem vouwt de eiwitten in haar definitieve vorm en scheidt deze af

Stap …2.. De ribosomen maken het eiwit. Dit is nog niet de definitieve vorm van het eiwit.

Stap …5B.. het eiwit in haar definitieve vorm wordt de cel uitgescheiden. Exocytose 

exocytose

Gaat met blaasjes via het celmembraan.

Blaasje met eiwit verlaat het golgi-systeem en versmelt met de celmembraan.

           Leerdoelen

- Je kunt een cel beschrijven als zelfstandig functionerende biologische eenheid (R)

- Je kunt eiwitsynthese uitleggen en daarbij de de betrokken cel organellen noemen (T)

- Je kunt de bouw en functie van het cytoskelet en het celmembraan beschrijven (T)

3. Leerdoelgericht werken

De docent geeft het onderwerp, RTTI geformuleerde leerdoelen en de lesopbouw aan. De docent weet de leerdoelen goed te laten aansluiten bij de voorkennis en het (taal)niveau van de leerlingen. Gedurende de les wordt continu een terugkoppeling naar de leerdoelen gemaakt om de mate van beheersing te controleren.   

membraaneiwitten 

 BiNas 67G3 laat een molecuulsturtuur zien van een celmembraan. Zie je die in de afbeelding terug?

Bespreek met je buurman/buurvrouw. Waar mag die paarse eiwit hydrofoob zijn en waar hydrofiel?

Cytoskelet: netwerk van eiwitvezels die de cel haar vorm geeft

Bekijk EERST de opgaven 57 t/m 74 in je boek (blz 38, 43-45)

Lees de opgaven door en bedenk wat je moet weten om die vragen te beantwoorden.

Schrijf op en benoem aan de docent wat je nog niet weet

Vragen samen nakijken nakijken

           Hebben we de leerdoelen bereikt?

- Je kunt een cel beschrijven als zelfstandig functionerende biologische eenheid (R)

- Je kunt eiwitsynthese uitleggen en daarbij de de betrokken cel organellen noemen (T)

- Je kunt de bouw en functie van het cytoskelet en het celmembraan beschrijven (T)

3. Leerdoelgericht werken

De docent geeft het onderwerp, RTTI geformuleerde leerdoelen en de lesopbouw aan. De docent weet de leerdoelen goed te laten aansluiten bij de voorkennis en het (taal)niveau van de leerlingen. Gedurende de les wordt continu een terugkoppeling naar de leerdoelen gemaakt om de mate van beheersing te controleren.   

Afsluiting en huiswerk

Maak nu de opgaven 57 t/m 66 (kennisvragen).

+ inzichtvragen 67, 69, 70, 73 en 74

Lees 1.5 blz 47 t/m 56 aandachtig door

Zo'n membraaneiwit dient ook voor eiwittransport. Maar dan gecontroleerd.

Wat kan je bedenken

Celorganellen

• Celkern
• Ribosomen
• Endoplasmatisch reticulum
• Golgisysteem
• Lysosoom
• mitochondrien (hier niet afgebeeld)

Definities en functies (celkern)

Celkern

Omgeven door een kernmembraan. Er bevindt zich kernplasma waarin chromosomen in zitten. Deze bestaan uit DNA moleculen. Het DNA bevat informatie over de bouw van eiwitten.

Eiwitten bepalen de erfelijke eigenschappen van een organisme (bouw van eicel, kleur ogen en bloedgroep)

Definities en functies (ribosomen)

Ribosomen

Zijn kleine bolvormige organellen die eiwitten maken met behulp informatie in de DNA. Ribosomen maken eiwitten samen met andere organellen --> eiwitsynthese.

Ribosomen zitten op het ruwe endoplasmatisch reticulum (5) en cytoplasma. zie donkere bolletjes. 

Definities en functies ER (ruw en glad)

Endoplasmatisch reticulum (ruw en glad).

Ruw endoplasmatisch reticulum (RER) bevat ribosomen.

De RER heeft ook een transportfunctie, namelijk eiwitten vervoeren naar het golgisysteem.

Definities en functies ER (ruw en glad)

Het glad endoplasmatisch reticulum (GER) bevat geen ribosomen. GER speelt een rol bij de stofwisseling van de cel, zoals productie van vetten en afbreken van gifstoffen.

Definities en functies Golgisysteem

Golgisysteem gaat de 3D gevormde eiwit afmaken. Het eiwit krijgt haar definitieve vorm. 

Daarna wordt het eiwit verder afgesnoerd in een blaasje

Definities en functies Lysosomen

Lysosomen in de cytoplasma bevatten enzymen die stoffen (en ook eiwitten) afbreken. Dit is een sooret verteringsmechanisme in de cel

Definities en functies mitochondriën

Mitochondriën zijn energiecentrales in de celcytoplasma. Zij maken enerrgie van ATP, een energierijke molecuul.

Cytoskelet

BiNAs pagina's 67G3

           Begrippen
           uit deze les

• kernplasma, chromosomen, nucleolus, kernporie, endoplasmatisch reticulum, ribosomen, golgisysteem, exocytose, secretie, lysosoom, mitochondriën, ATP (adenosinetrifosfaat), cytoskelet, motoreiwitten, microtubili, Microfilamenten, fosfolipiden, hydrofiel, hydrofoob, cholesterol

Eindslide.

Ruimte voor een afsluitend woord.