WERELD · STROMEN
Handel, investeringen, migratie
Examenstof aardrijkskunde havo
WERELD · STROMEN
Handel, investeringen, migratie
Examenstof aardrijkskunde havo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: B2 4a.3. Image credit: Acstar / Wikimedia Commons, CC0
WERELD · STROMEN
Wat ga je kunnen?
Ik kan beschrijven en verklaren waar handel, investeringen en migranten in de wereld naartoe stromen, en welke rol staten, bedrijven en migranten daarin spelen.
Deze slide heeft geen instructies
Wat stroomt er allemaal tussen landen heen en weer?
Verwachte woorden: containers, kleding, telefoons, olie, geld, bedrijven, toeristen, studenten, vluchtelingen, arbeidsmigranten, familie. Groepeer op het bord in drie hoeken: goederen (handel), geld en bedrijven (investeringen) en mensen (migratie). Dat zijn de drie blokken van deze les. Vraag daarna: van waar naar waar gaan die stromen vooral?
Containerkranen in de diepzeehaven Yangshan, haven van Shanghai (China), 2013
WERELD · STROMEN
Handel tussen de centrumgebieden
Er zijn drie mondiale centrumgebieden: Noord-Amerika, Europa en Oost-Azië.
Het grootste deel van de wereldhandel gaat binnen en tussen die drie gebieden.
Daar wonen veel koopkrachtige consumenten en zitten de grote bedrijven en havens.
Veel landen in de periferie handelen vooral met een centrumgebied, en weinig met elkaar.
Syllabus 4a.3: internationale handels- en investeringsstromen voltrekken zich in grote mate binnen en tussen de drie mondiale centrumgebieden. Binnen de EU is de handel tussen de lidstaten zelf heel groot, door de interne markt. Laat op een stroomkaart zien dat de dikste pijlen tussen de drie centra lopen en dat Afrika er weinig in meedoet. Veelgemaakte fout: denken dat handel vooral van arm naar rijk gaat. De grootste stromen lopen tussen rijke en opkomende gebieden onderling. Image credit: Acstar / Wikimedia Commons, CC0
WERELD · STROMEN
Vrijhandel en handelsbelemmeringen
Vrijhandel: handel tussen landen zonder heffingen of andere beperkingen.
Handelsbelemmeringen: importheffingen, quota (een maximum aan import) en strenge productnormen.
Ook subsidies aan eigen boeren of bedrijven maken het voor buitenlandse concurrenten moeilijker.
Landen beschermen zo hun eigen banen en bedrijven: dat heet protectionisme.
Voorbeelden: de EU is een douane-unie zonder heffingen tussen de lidstaten, maar met een gezamenlijk buitentarief. De Verenigde Staten en China legden elkaar vanaf 2018 importheffingen op in een handelsconflict. Vrijhandel vergroot de totale handel, maar niet iedereen profiteert: bedrijven die met goedkopere import moeten concurreren kunnen verliezen. Veelgemaakte fout: normen voor veiligheid of milieu niet als handelsbelemmering herkennen.
WERELD · STROMEN
De ruilvoet: wie profiteert?
De ruilvoet vergelijkt de prijzen van wat een land exporteert met wat het importeert.
Stijgen de exportprijzen sneller dan de importprijzen, dan verbetert de ruilvoet.
Veel perifere landen exporteren grondstoffen en importeren dure industrieproducten.
Hun ruilvoet is vaak ongunstig en schommelt mee met de grondstofprijzen.
De ruilvoet is de verhouding tussen het prijspeil van de export en dat van de import (vaak als indexcijfer maal 100). Een land dat vooral koffie of koper uitvoert, moet bij dalende koffie- of koperprijzen meer exporteren om dezelfde hoeveelheid machines te kunnen kopen. Koppel aan 4a.2: de internationale arbeidsverdeling uit de koloniale tijd, met grondstoffen uit de periferie. Veelgemaakte fout: ruilvoet verwarren met de handelsbalans (de waarde van export min import).
De prijs van koper daalt. Wat gebeurt met de ruilvoet van een koperland?
Die wordt gunstiger
Die blijft precies gelijk
Die wordt ongunstiger
Die wordt een handelsoverschot
Goed: de exportprijzen dalen tegenover de importprijzen, dus het land krijgt minder import voor dezelfde export. Wie 'handelsoverschot' kiest, verwart de ruilvoet met de handelsbalans.
Vul in: handelsbelemmeringen
Een importheffing maakt buitenlandse producten duurder. Een quotum is een maximum aan de hoeveelheid import. Zonder zulke regels spreken we van vrijhandel.
Veelgemaakte fout: subsidie invullen bij het maximum aan import. Een subsidie steunt eigen producenten, een quotum beperkt de hoeveelheid import.
WERELD · STROMEN
Investeringen en MNO's
Een multinationale onderneming (MNO) heeft vestigingen in meerdere landen.
MNO's investeren in fabrieken, kantoren en winkels in het buitenland: directe buitenlandse investeringen.
Ook die investeringen gaan vooral naar de centrumgebieden: daar zijn de markt, kennis en infrastructuur.
Een deel gaat naar lagelonenlanden en grondstofgebieden, om goedkoop te produceren of te winnen.
Syllabus 4a.3: handels- en investeringsstromen voltrekken zich in grote mate binnen en tussen de drie centrumgebieden. Motieven voor een MNO om in het buitenland te investeren: dicht bij de afzetmarkt zitten (en handelsbelemmeringen omzeilen), lage kosten, of toegang tot grondstoffen. Veelgemaakte fout: denken dat buitenlandse investeringen vooral naar arme landen gaan omdat daar de lonen laag zijn.
Containerschip COSCO England van de Chinese rederij COSCO vaart de haven van Hamburg binnen, 2014
WERELD · STROMEN
China als nieuwe speler
Opkomende economieën, vooral China, hebben een steeds groter aandeel in de wereldhandel.
China werd de werkplaats van de wereld en exporteert nu ook auto's, telefoons en zonnepanelen.
Chinese MNO's investeren wereldwijd, in havens, fabrieken en grondstoffen.
Voorbeeld: de Chinese rederij COSCO kocht in 2016 een meerderheid in de haven van Piraeus (Griekenland).
Syllabus: opkomende economieën, met name China, en MNO's uit deze landen spelen een steeds grotere rol in internationale handels- en investeringsstromen. Mijlpalen: vanaf 1978 opendeurpolitiek onder Deng Xiaoping, in 2001 lid van de WTO, in 2010 kocht het Chinese Geely het Zweedse Volvo Cars, in 2013 startte China het Nieuwe Zijderoute-initiatief (Belt and Road) met investeringen in havens, spoorlijnen en wegen in Azië, Afrika en Europa. Veelgemaakte fout: China alleen zien als land van goedkope productie, niet als investeerder. Image credit: Buonasera / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
WERELD · STROMEN
Een stroomkaart lezen
Een stroomkaart toont met pijlen van waar naar waar goederen, geld of mensen gaan.
De dikte van de pijl staat voor de omvang van de stroom. Kijk in de legenda.
Let op de richting: welk gebied is vooral herkomst en welk vooral bestemming?
Beschrijf het patroon: waar zijn de dikste pijlen, en welke gebieden doen weinig mee?
Vaardigheid uit het examenprogramma: kaarten lezen en analyseren (patronen en correlaties). Laat leerlingen in de atlas een kaart van wereldhandel of migratie zoeken en in één zin het patroon beschrijven. Veelgemaakte fout: alleen de pijl van of naar Nederland bekijken in plaats van het wereldwijde patroon. Een tweede fout: dikte van de pijl lezen als afstand.
Zet op volgorde, van vroeg naar laat: China in de wereldeconomie
Jaartallen: 1978, 2001, 2010, 2013, 2016. De volgorde laat zien dat China eerst buitenlandse investeringen aantrok en later zelf in het buitenland ging investeren. Veelgemaakte fout: de WTO-toetreding te laat plaatsen.
Waarheen gaan de meeste buitenlandse investeringen van MNO's?
Naar de armste landen van Afrika
Naar de centrumgebieden
Naar landen met de laagste lonen
Naar landen met de meeste grondstoffen
Goed: investeringen gaan vooral binnen en tussen de centrumgebieden, waar de markt, kennis en infrastructuur zijn. Wie 'laagste lonen' kiest, denkt alleen aan offshoring.
Vluchtelingenkamp Za'atari voor Syrische vluchtelingen in Jordanië, gezien vanuit een helikopter, 2013
WERELD · STROMEN
Politieke migratie: vooral in de regio
Politieke migranten vluchten voor oorlog, geweld of vervolging.
De meesten blijven in de regio van herkomst: in een ander deel van het eigen land of in een buurland.
Syrische vluchtelingen kwamen vooral in Turkije, Libanon en Jordanië terecht.
Verder reizen kost geld, contacten en papieren, en veel vluchtelingen willen later terug.
Syllabus 4a.3: politieke migratie vindt vooral plaats binnen de regio van herkomst. Het kamp Za'atari in Jordanië werd in 2012 geopend voor vluchtelingen uit de burgeroorlog in Syrië (Wikipedia, Zaatari refugee camp). Volgens de UNHCR vangen buurlanden de meeste vluchtelingen op, en niet de rijke landen ver weg. Ontheemden die binnen hun eigen land vluchten, tellen niet als vluchteling maar vormen een grote groep. Veelgemaakte fout: denken dat de meeste vluchtelingen naar Europa komen. Image credit: U.S. Department of State / Wikimedia Commons, publiek domein
Arbeidsmigranten uit Azië wachten op de bus in de wijk West Bay, Doha (Qatar), 2014
WERELD · STROMEN
Economische migratie: naar het centrum
Arbeidsmigranten trekken naar gebieden met werk en hogere lonen: de economische centrumgebieden.
Ook centra in opkomende economieën trekken migranten, zoals de Golfstaten en de kuststeden van China.
Pushfactoren duwen mensen weg (werkloosheid, armoede), pullfactoren trekken ze aan (banen, loon).
Selectieve migratie: vooral jonge, gezonde en vaak beter opgeleide mensen vertrekken.
Syllabus: economische migratie vindt vooral plaats richting economische centrumgebieden, ook naar de centrumgebieden in opkomende economieën. Voorbeelden: bouwvakkers uit Zuid-Azië in Qatar en de Verenigde Arabische Emiraten, of Chinese plattelandsbewoners die naar fabrieken in de kuststeden trekken. Selectieve migratie heeft gevolgen voor het herkomstgebied: jongeren en geschoolden vertrekken (braindrain), ouderen en kinderen blijven achter. Veelgemaakte fout: denken dat de allerarmsten het meest migreren; zij hebben er vaak het geld niet voor. Image credit: Alex Sergeev / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Grenshek tussen Tijuana (Mexico) en San Diego (Verenigde Staten), met kruizen voor omgekomen migranten, 2006
WERELD · STROMEN
Staten reguleren, migranten kiezen
Staten proberen migratie te reguleren met beleid, visa en werk- of verblijfsvergunningen.
Binnen de EU mogen burgers vrij werken in een andere lidstaat, zoals Polen in Nederland.
Migratienetwerken: familie en kennissen die al vertrokken zijn, helpen met werk, woonruimte en informatie.
Zo bepalen motieven van de migrant en diens gemeenschap binnen de regels waarheen iemand gaat.
Syllabus: staten proberen migratie te reguleren met beleid en vergunningen; binnen die belemmeringen en mogelijkheden bepalen economische, politieke en sociaal-culturele ervaringen en motieven van de migrant en zijn gemeenschap de keuzes. Voorbeelden van beleid: een grenshek zoals tussen Mexico en de Verenigde Staten, de Nederlandse kennismigrantenregeling voor hooggeschoolden, of vrij verkeer van werknemers binnen de EU (Polen werd in 2004 lid, Nederland opende de arbeidsmarkt voor Polen in 2007). Netwerken verklaren waarom migranten uit één dorp of regio vaak in dezelfde stad terechtkomen (kettingmigratie). Veelgemaakte fout: alleen push en pull noemen en het beleid van het bestemmingsland vergeten. Image credit: Tomascastelazo / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Video: Nieuwsuur in de klas: Opvang in de regio (NOS/NTR, Schooltv). Aflevering van Nieuwsuur in de klas over de opvang van vluchtelingen in de regio, met Jordanië als voorbeeld. De video komt uit de tijd van de afspraken tussen de EU en Turkije, dus de actualiteit is gedateerd, maar het principe klopt nog. Kijkvraag vooraf: waarom blijven de meeste vluchtelingen in een buurland, en waarom betaalt Nederland mee aan de opvang daar? Koppel het antwoord aan politieke migratie in de regio en aan migratiebeleid van staten.
Waar komen de meeste vluchtelingen uit een land in oorlog terecht?
In de rijke landen van Europa
In de Verenigde Staten en Canada
In een land met dezelfde taal
In het eigen land of een buurland
Goed: politieke migratie blijft vooral in de regio van herkomst. Wie Europa kiest, baseert zich op wat in het nieuws komt, niet op de aantallen.
Leg uit hoe een migratienetwerk migratie makkelijker maakt.
Goed: familie of dorpsgenoten die al in het bestemmingsland wonen geven informatie over werk en regels, helpen aan woonruimte of een baan en lenen soms geld; daardoor zijn de kosten en risico's van migreren lager en volgen nieuwe migranten dezelfde route. Verwachte fout: alleen 'familie woont daar' zonder uit te leggen wat het netwerk doet.
Wat vond je vandaag het lastigst?
Vrijhandel en de ruilvoet
Investeringen, MNO's en China
Politieke en economische migratie
Beleid, netwerken en selectieve migratie
Gebruik de uitslag om les 2 te starten: begin bij het onderdeel dat de meeste stemmen krijgt.
Welke stroom merk jij zelf het meest in je dagelijks leven?
Goed antwoord: een stroom van goederen (spullen uit China), geld (een buitenlands bedrijf in de buurt) of mensen (arbeidsmigranten, klasgenoten met ouders van elders), met een concreet voorbeeld. Verwachte fout: een stroom noemen zonder te zeggen tussen welke gebieden die loopt.
WERELD · STROMEN
Begrippen (1/2)
mondiale centrumgebieden: Noord-Amerika, Europa en Oost-Azië, waar de meeste handel en investeringen plaatsvinden
vrijhandel: handel tussen landen zonder heffingen of andere beperkingen
handelsbelemmeringen: maatregelen die import moeilijker maken, zoals importheffingen, quota en normen
ruilvoet: verhouding tussen de prijzen van de export en de prijzen van de import van een land
multinationale onderneming (MNO): bedrijf met vestigingen in meerdere landen
Deze slide heeft geen instructies
WERELD · STROMEN
Begrippen (2/2)
politieke migratie: migratie door oorlog, geweld of vervolging; vooral binnen de regio van herkomst
arbeidsmigratie: migratie om werk te vinden of meer te verdienen
push- en pullfactoren: redenen die mensen wegduwen uit het herkomstgebied en aantrekken naar een bestemming
migratienetwerken: contacten met eerdere migranten die helpen bij werk, wonen en informatie
selectieve migratie: migratie waarbij vooral bepaalde groepen vertrekken, zoals jonge en geschoolde mensen
Deze slide heeft geen instructies