2.1
Schaal en schaallijn
Hoofdstuk 2 Meetkunde
3
vmbo-kgt
2.1
Schaal en schaallijn
Hoofdstuk 2 Meetkunde
3
vmbo-kgt
Les bij Getal & Ruimte 3 vmbo-kgt deel 1, 13e editie, hoofdstuk 2 Meetkunde, paragraaf 2.1 Schaal en schaallijn. Klassikale instructie en herhaling bij de theorie uit het boek, met daarna begeleid werken in het boek. Ongeveer 45 minuten. Image credit: Getal & Ruimte 3 vmbo-kgt deel 1, Noordhoff
2.1 Schaal en schaallijn
Leerdoelen
Je kunt met de schaal of de schaallijn een afstand op de kaart omrekenen naar het echt.
Je kunt met een vuistregel de afstand over de weg berekenen.
Je kunt met een vuistregel de reistijd te voet of op de fiets berekenen.
Leerdoelen: het boek noemt drie leerdoelen: afstand over de weg en reistijd met een vuistregel, en rekenen met een schaallijn. Hier staat het omrekenen met de schaal voorop, omdat de vuistregels daarop voortbouwen. Image credit: Getal & Ruimte 3 vmbo-kgt deel 1, Noordhoff
2.1 Schaal en schaallijn
Voorkennis
Eenheden van lengte
Van km naar cm is 5 keer × 10, dus 1 km = 100.000 cm. Hoeveel km is 400.000 cm?
40 km
4 km
0,4 km
400 km
Voorkennis: van cm naar km deel je vijf keer door 10, dus door 100.000. Wie 40 km kiest, deelt maar vier keer door 10 (dat is naar hm). 0,4 km hoort bij zes keer delen. Laat leerlingen de trap km, hm, dam, m, dm, cm, mm op het bord zetten. Doorvraag: hoeveel cm is 2,5 km? (250.000 cm)
2.1 Schaal en schaallijn
Startvraag
Noor legt op de fiets 15 km per uur af. Hoeveel uur fietst ze over 45 km?
Startvraag: 45 : 15 = 3, dus 3 uur. Zo reken je straks de reistijd uit: afstand delen door wat je in een uur aflegt. Doorvraag: en als ze loopt, met 5 km per uur? (9 uur) Daarom fiets je naar een dorp verderop.
2.1 Schaal en schaallijn
Theorie A Schaal
Op de kaart meet je de afstand hemelsbreed: in een rechte lijn.
Bij de kaart hoort een schaal, bijvoorbeeld 1 : 500.000.
De schaal zegt hoeveel 1 cm op de kaart in het echt is.
1 : 500.000 betekent 1 cm = 500.000 cm
500.000 cm : 100.000 = 5 km
Dus 1 cm op de kaart is 5 km in het echt
Vertel: een boot of vliegtuig gaat in een rechte lijn, hemelsbreed. Op de kaart meet je die afstand met je liniaal. De schaal vertelt hoeveel keer zo groot het in het echt is. Reken de cm van de schaal meteen om naar km: dan hoef je daarna alleen nog te vermenigvuldigen. Tip voor leerlingen: bij km schuif je de komma vijf plaatsen, of je streept vijf nullen weg.
Vul in hoeveel 1 cm op de kaart in het echt is.
2.1 Schaal en schaallijn
Opgave
Schaal 1 : 200.000: 1 cm is 2 km
Schaal 1 : 25.000: 1 cm is 250 m
Schaal 1 : 6.000.000: 1 cm is 60 km
Uitwerking: 200.000 cm = 2 km, 25.000 cm = 250 m, 6.000.000 cm = 60 km. De afleiders horen bij één keer te weinig of te veel door 10 delen. Wie 2500 kiest, rekent naar dm in plaats van naar m. Doorvraag: welke schaal past bij een wandelkaart en welke bij een kaart van Suriname?
2.1 Schaal en schaallijn
Theorie A
Vuistregels voor de weg en de reistijd
Over de weg is het verder dan hemelsbreed: ongeveer 1,2 keer zo ver.
Fietsen: ongeveer 15 km per uur.
Lopen: ongeveer 5 km per uur.
Vertel: een vuistregel geeft een schatting, geen exact antwoord. Wegen lopen niet recht, daarom is de afstand over de weg ongeveer 1,2 keer de afstand hemelsbreed. Voor de reistijd deel je de afstand over de weg door 15 als je fietst en door 5 als je loopt. Vraag: waarom is een schatting hier goed genoeg? (Je weet ook niet precies hoe hard iemand fietst.) Image credit: Getal & Ruimte 3 vmbo-kgt deel 1, Noordhoff
2.1 Schaal en schaallijn
Voorbeeld Hoelang fiets je?
Opgave
Yusuf fietst van Ede naar Arnhem. Op de kaart met schaal 1 : 800.000 is dat 2,3 cm. Hoelang fietst Yusuf ongeveer?
Aanpak
1 cm op de kaart is 800.000 cm = 8 km.
Bereken hemelsbreed, dan over de weg, dan de tijd.
Uitwerking
Hemelsbreed: 2,3 · 8 = 18,4 km. Over de weg: 1,2 · 18,4 ≈ 22,1 km.
Fietsen: 22,1 : 15 ≈ 1,5 uur.
Yusuf fietst ongeveer anderhalf uur.
Laat leerlingen eerst de drie stappen noemen voordat je klikt: kaart naar echt, hemelsbreed naar over de weg, afstand naar tijd. 1,47 uur is 1 uur en 0,47 · 60 ≈ 28 minuten. Wijs op de kaart Ede en Arnhem aan, onderaan. Image credit: Getal & Ruimte 3 vmbo-kgt deel 1, Noordhoff
2.1 Schaal en schaallijn
Voorbeeld Hoelang loop je?
Opgave
Joep loopt van Leens naar Pieterburen. Op de kaart met schaal 1 : 500.000 is dat 1,3 cm. Hoelang doet hij erover?
Aanpak
1 cm op de kaart is 5 km.
Gebruik de vuistregel voor de weg en die voor lopen.
Uitwerking
Hemelsbreed: 1,3 · 5 = 6,5 km. Over de weg: 1,2 · 6,5 = 7,8 km.
Lopen: 7,8 : 5 = 1,56 uur.
Joep loopt ruim anderhalf uur.
Bespreek: 1,56 uur is niet 1 uur en 56 minuten. 0,56 · 60 is ongeveer 34 minuten, dus 1 uur en 34 minuten. Dat is een bekende fout; laat het hardop zeggen. Doorvraag: hoelang zou Joep fietsen? (7,8 : 15 = 0,52 uur, ongeveer een half uur) Image credit: Getal & Ruimte 3 vmbo-kgt deel 1, Noordhoff
2.1 Schaal en schaallijn
Opgave
Noord-Groningen
Uithuizen–Delfzijl is op deze kaart (1 : 500.000) 3,6 cm. Hoeveel km is het ongeveer over de weg?
18 km
4,3 km
21,6 km
15 km
Uitwerking: 3,6 · 5 = 18 km hemelsbreed, 1,2 · 18 = 21,6 km over de weg. 18 km is goed gerekend maar vergeet de vuistregel voor de weg. 4,3 km is 1,2 · 3,6: wie dat kiest, vergeet de schaal. Doorvraag: hoelang fiets je erover? (21,6 : 15 = 1,44 uur, bijna anderhalf uur) Image credit: Getal & Ruimte 3 vmbo-kgt deel 1, Noordhoff
2.1 Schaal en schaallijn
Theorie B Schaallijn
Soms staat onder de kaart een schaallijn.
Daarop lees je af hoeveel km bij 1 cm op de kaart hoort.
Je kunt er ook de schaal mee vinden.
Schaallijn: 1 cm = 5 km
5 km = 5 · 100.000 = 500.000 cm
Schaal 1 : 500.000
Vertel: kijk onder de kaart van Noord-Limburg. Elk blokje van de schaallijn is 1 cm en staat voor 5 km. Meet je hemelsbreed 3 cm, dan is dat 15 km. Wil je de schaal weten, dan reken je de km terug naar cm: keer 100.000. Een schaallijn heeft één voordeel: als je de kaart vergroot of verkleint, groeit de schaallijn mee. Image credit: Getal & Ruimte 3 vmbo-kgt deel 1, Noordhoff
2.1 Schaal en schaallijn
Opgave
Ierland
Galway–Dublin is op deze kaart 3,7 cm. Hoeveel km is dat hemelsbreed? Gebruik de schaallijn.
222 km
74 km
18,5 km
185 km
Uitwerking: op de schaallijn is 4 cm samen 200 km, dus 1 cm = 50 km. 3,7 · 50 = 185 km. 222 km is al de afstand over de weg (1,2 · 185), dat werd niet gevraagd. 74 km hoort bij 1 cm = 20 km: de schaallijn verkeerd afgelezen. 18,5 km is een factor 10 te klein. Doorvraag: welke schaal hoort bij deze kaart? (1 : 5.000.000) Image credit: Getal & Ruimte 3 vmbo-kgt deel 1, Noordhoff
2.1 Schaal en schaallijn
Opgave
Zet de stappen voor de reistijd in de goede volgorde.
Deze volgorde gebruiken leerlingen bij bijna elke opgave van deze paragraaf. Laat ze de stappen in hun schrift zetten. Vraag: kun je stap 2 en 3 omdraaien? (Ja, 1,2 · 3 cm · 5 km geeft hetzelfde, maar de volgorde van het boek houdt het overzichtelijk.)
2.1 Schaal en schaallijn
Denkvraag
Een lange wandeling
Shanti wandelt naar een dorp dat hemelsbreed 18 km verderop ligt. Hoelang loopt ze ongeveer?
4 uur en 19 minuten
3 uur en 36 minuten
4 uur en 32 minuten
1 uur en 26 minuten
Uitwerking: over de weg 1,2 · 18 = 21,6 km, lopen 21,6 : 5 = 4,32 uur. 0,32 · 60 is ongeveer 19 minuten. 3 uur en 36 minuten: de vuistregel voor de weg vergeten. 4 uur en 32 minuten: 0,32 uur gelezen als 32 minuten. 1 uur en 26 minuten: gerekend met fietsen. Snelle leerlingen: hoeveel later is ze dan het dorp in dan iemand die de 1,2 vergeet?
2.1 Schaal en schaallijn
Aan de slag
Aan de slag in je boek
Theorie A
Maak 2 tot en met 5, check met A6. Dan 7 en 8.
Theorie B
Maak opgave 9 tot en met 12, check met A13.
Lastig?
Lees theorie A of B nog eens en maak L1 of L2.
Klaar?
Maak opgave 14, 15 en 16.
minute
second
15 minuten
Bladzijde 53
tot en met 60
Begeleid werken: leerlingen hebben een liniaal nodig om op de kaarten te meten. Kijk bij opgave 2 en 5 of ze de vuistregels in de goede volgorde gebruiken. A6 checkt de vuistregels, A13 de schaallijn. Opgave 16 is tekenen: een schaallijn bij 1 : 350.000, dus 1 cm = 3,5 km.
Antwoorden uit het antwoordenboek: opgave A6: a 1 uur b ongeveer een half uur; opgave A13: a ongeveer 5,5 uur b 1 : 5 000 000; opgave L1: a bijna 5 uur b ruim 4 uur; opgave L2: a ongeveer 2,5 uur b 1 : 250 000.
2.1 Schaal en schaallijn
Leerdoelencheck
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Schaal en schaallijn gebruiken
Afstand over de weg schatten
Reistijd berekenen
Ik kan ze allemaal
Gebruik de uitslag om te kiezen wat je herhaalt. In het boek hoort bij elk leerdoel een opgave L: wie een leerdoel nog lastig vindt, leest de theorie nog eens en maakt die opgave.
2.1 Schaal en schaallijn
Volgende les
Volgende les: 2.2 Koershoek
Een boot vaart niet over de weg, maar in een rechte lijn.
Maar welke kant op?
Volgende les geef je een richting precies aan in graden: de koershoek.
Vooruitblik: in 2.2 gaat het om richting in plaats van afstand. Vraag alvast: wie kent de windrichtingen op een kompas? Image credit: Getal & Ruimte 3 vmbo-kgt deel 1, Noordhoff
2.1
Schaal en schaallijn
Image credit: Getal & Ruimte 3 vmbo-kgt deel 1, Noordhoff