Hoe reist informatie door de digitale wereld?
1 / 26
Lesduur is: 45 minIntroductie
In deze les duiken leerlingen in de wereld van data en digitale communicatie. Ze ontdekken wat data is, hoe informatie wordt opgeslagen en welke rol datacenters daarin spelen. Ook onderzoeken ze informatiedichtheid en experimenteren ze zelf met morsecode. Door hun eigen naam te spellen en een geheime boodschap naar een ander groepje te sturen, ervaren leerlingen op een speelse manier hoe data kan worden gecodeerd en overgebracht.
Instructies
Voorkennis van leerlingen
De les vraagt geen specifieke voorkennis van leerlingen.
Voorbereiding van de docent
- Neem de les een keer door.
- Zorg voor pennen en papier voor elke leerling.
Leerdoelen/vaardigheden
- De leerling weet iets over de historie van data en digitale communicatie.
- De leerling weet waar je data wordt opgeslagen.
- De leerling heeft zelf geëxperimenteerd met het communiceren van data.
- De leerling is bewust van de impact van datacenters.
Aansluiting curriculum
Deze les kan worden gebruikt voor digitale geletterdheid en sluit aan bij de volgende leerdoelen:
21A - De leerling zet digitale systemen functioneel in
21C - De leerling verkent het gebruik van data en dataverwerking
Feedback
De makers van deze les willen graag weten wat je van de les vond. Ga daarvoor naar de (korte) vragenlijst. Heel veel dank!
Onderdelen in deze les
Slide 1 - Tekstslide
Deze slide heeft geen instructies
Slide 2 - Tekstslide
Deze slide heeft geen instructies
Slide 3 - Tekstslide
Deze slide heeft geen instructies
Kunnen jullie voorbeelden noemen van data?
Slide 4 - Woordweb
Voorbeelden van data zijn:
- Namen, leeftijden en woonplaatsen
- Temperaturen en neerslag
- Cijfers en toetsresultaten
- Foto’s, video’s en geluidsopnames
- Zoekopdrachten en bezochte websites
- Aankopen en betaalgegevens
- Locatiegegevens van een telefoon
- Het aantal stappen dat je loopt
- Likes, reacties en berichten op sociale media
- Meetgegevens van sensoren, zoals snelheid of luchtkwaliteit
Slide 5 - Tekstslide
Data zijn vastgelegde feiten.
Data is overal: jullie telefoons staan er vol mee. Denk aan je foto's, berichten en filmpjes. Maar wat is nog meer allemaal data?
Vaak kan data gecommuniceerd worden met anderen. Denk aan tekst en muziek.
Er wordt vaak onderscheid gemaakt tussen data en informatie. Hoe bedoelen we dat?
Slide 6 - Tekstslide
Data wordt informatie op het moment dat je er betekenis, context en structuur aan geeft.
Data zijn losse, ruwe feiten, cijfers of metingen op zichzelf.
Informatie ontstaat zodra je die data bewerkt, filtert of ergens mee combineert zodat het antwoord geeft op een vraag.
Slide 7 - Tekstslide
Rond 3000 v. Chr. werd het schrift uitgevonden. Hierdoor kon data opgeslagen en gecommuniceerd worden. Dit was echter nog veel werk.
In de periode van het jaar 1000-1300 werd de boekdrukkunst uitgevonden: nu konden boeken in veel grotere hoeveelheden gemaakt worden.
De uitvinding van de telegraaf bracht in de 19e eeuw een enorme doorbraak: het was nu mogelijk om data op grote afstand met elkaar te communiceren. Hierbij werd gebruik gemaakt van Morse. Op de volgende slide wordt meer uitleg gegeven over de telegraaf.
Slide 8 - Video
Deze slide heeft geen instructies
Slide 9 - Tekstslide
De telegraaf gebruikte elektrische stroompjes om data over lange afstanden door kabels te versturen.
Maar je kan geen woorden meegeven aan een stroomstootje: dat stroomstootje kan alleen aan of uit staan. Daarom is Morse uitgevonden. Een korte stroomstoot is een punt en een lange stroomstoot is een streep.
Vraag
Welk woord heeft Pascal nodig om te ontsnappen? Hij kreeg de code: kort-kort-kort / lang-lang-lang / kort-kort-kort
Slide 10 - Open vraag
Deze slide heeft geen instructies
Vraag
Wat betekent SOS eigenlijk?
A
Send Out Signals
B
Send Our Sandwiches
C
Stay On Shore
D
Save Our Souls
Slide 11 - Quizvraag
Betekenis: SOS is een universeel herkenbaar noodsignaal voor draadloze communicatie.
Oorsprong: De letters zelf staan nergens afkorting voor; het patroon is gekozen omdat het in de hectiek van de morsecode heel makkelijk te seinen en te herkennen is. Later zijn er betekenissen bij bedacht, zoals Save Our Souls.
Spraak: Bij gesproken radioverbindingen zeg je geen SOS, maar gebruik je het woord Mayday.
Slide 12 - Tekstslide
Vraag leerlingen wat ze opvalt aan het aantal tekens dat bij morse gebruikt wordt.
De meest voorkomende letters (e, a, i, n, t) hebben een korte versie in morse.
Slide 13 - Tekstslide
Als korte activiteit tussen de informatie door mogen leerlingen een kort bericht aan een andere leerling uit de klas schrijven. Na een paar minuten wisselen ze hun berichten met elkaar uit.
Slide 14 - Tekstslide
Zoals je ziet heeft het morse maar twee tekens. Ons alfabet heeft er 26, en de Japanse taal meer dan 2000! Wat zegt dat over hoeveel informatie één van deze tekens bevat?
Je hebt bijvoorbeeld 4 morse tekens nodig om een W te omschrijven. Het alfabet bevat dus meer informatie per teken dan morse, en de Japanse taal bevat nog veel meer informatie per teken!
Maar: de Japanse taal heeft veel meer tekens en is dus een stuk ingewikkelder!
Laat de leerlingen bij deze slide via een klassikale discussie tot die conclusie komen.
Sleepopdracht
Opdracht
Sleep de voorbeelden naar de juiste plaats.
Hoge informatie dichtheid
Lage informatiedichtheid
Japanse kanji-teken, zoals 山 voor ‘berg’
Een boodschap in morsecode
Pictogram voor 'verboden te roken'
Boodschap in binaire code
Een emoji
Een verkeersbord
Een geschreven routebeschrijving
Een school verslag
QR code
Grafiek met data
Slide 15 - Sleepvraag
Hoge informatiedichtheid: korte teksten, symbolen en compacte formuleringen.
Lage informatiedichtheid: omslachtige teksten, herhaling, veel tekens voor korte woorden/boodschappen zoals binaire code en morsecode.
Slide 16 - Tekstslide
De eerste manieren om data op te slaan waren analoog: boeken zijn hier een voorbeeld van.
Tegenwoordig wordt data voornamelijk digitaal opgeslagen: op computers. Op computers wordt alles opgeslagen als 0'en en 1'en. Dit wordt bit genoemd. Een combinatie van 8 bits wordt een byte genoemd en slaat 1 letter, cijfer of teken op.
Eén van de eerste dingen waarop je data kon opslaan was een floppydisk. Op de eerste floppydisks paste maar 80 kilobyte aan data, 80.000 bytes dus. De foto's die jullie met je telefoon maken zijn ongeveer 50.000.000 bytes!
Slide 17 - Tekstslide
Deze manier van noteren waarbij je maar 2 tekens gebruikt wordt binaire code genoemd.
Welke andere binaire code kennen jullie?
Een voorbeeld van een andere binaire code is morse. Hier hebben ze zojuist kennis mee gemaakt. De vraag is of de leerlingen deze link leggen.
Slide 18 - Tekstslide
Veel van jullie data staat misschien ook wel in de cloud, maar in werkelijkheid vliegt die data niet rond: die staat gewoon op een computer ergens in een datacenter.
Ook in Nederland zijn veel van dit soort datacenters. Deze datacenters gebruiken een enorme hoeveelheid energie. Ongeveer 45 datacenters in Nederland gebruiken net zoveel stroom als bijna 1,9 miljoen woningen (CBS).
De grote bedrijven achter YouTube, Instagram en Tiktok moeten die data ergens opslaan.
Op YouTube wordt dagelijks rond de 4 petabytes aan video's geüpload. Dat zijn 1.000.000.000.000.000 bytes!
Slide 19 - Video
Deze slide heeft geen instructies
Slide 20 - Tekstslide
Dit is de eindopdracht voor de leerlingen. Je kan de opdracht zo uitgebreid maken als je zelf wilt afhankelijk van de beschikbare tijd.
Laat je de leerlingen een poster, social media post of app maken? Denk hier van te voren over na.
Slide 21 - Tekstslide
Deze slide heeft geen instructies
Slide 22 - Tekstslide
Toelichting
Deze dia is bedoeld om leerlingen te helpen zich te oriënteren op vervolgopleidingen, hoewel dat vaak nog een ver-van-mijn-bed-show is. Onbekend maakt onbemind en op deze manier maken ze kennis met wellicht onbekende studierichtingen.
Slide 23 - Tekstslide
Deze slide heeft geen instructies
Slide 24 - Tekstslide
Link naar vragenlijst voor leerlingen:
ut.onl/leerling4tu
Slide 25 - Tekstslide
Link naar vragenlijst voor docenten:
ut.onl/docent4tu
Slide 26 - Tekstslide
Deze slide heeft geen instructies
