Een pneumatische cilinder in een fabriek
BESTUREN · AUTOMATISEREN
Besturen en automatiseren
Examenstof produceren, installeren en energie vmbo · CSPE
Een pneumatische cilinder in een fabriek
BESTUREN · AUTOMATISEREN
Besturen en automatiseren
Examenstof produceren, installeren en energie vmbo · CSPE
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: P/PIE/3.1 en 3.2. Image credit: Mixabest / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
BESTUREN · AUTOMATISEREN
Wat ga je kunnen?
Ik kan een besturing met lucht, sensoren en een programmeerbaar relais lezen, kiezen en testen.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden horen bij een automatische besturing?
Verwacht: sensor, schakelaar, lamp, motor, relais, programma, kast, draden, lucht. Groepeer later op: lucht (pneumatiek), signalen (sensoren en actuatoren), programma (relais) en bouwen (kast en bedrading). Syllabus P/PIE/3.1 en 3.2.
Enkelwerkende en dubbelwerkende cilinder
BESTUREN · AUTOMATISEREN
Enkel of dubbelwerkend
Cilinder: buis met een zuiger die door perslucht beweegt.
Enkelwerkend: lucht duwt uit, een veer duwt terug.
Dubbelwerkend: lucht duwt uit én terug, twee aansluitingen.
Syllabus P/PIE/3.1.1: een eenvoudige pneumatische schakeling opbouwen, enkel- en dubbelwerkende cilinder. Pneumatiek is werken met perslucht, lucht onder druk. Een stuurventiel bepaalt waar de lucht heen gaat. Een veer in het schema betekent: enkelwerkend. Op de omslagfoto zie je een cilinder met luchtslangen en bundelbanden. Laat leerlingen de aansluitingen op het schema tellen. Veelgemaakte fout: de veer niet zien en tellen hoeveel slangen er zijn. Image credit: Eigen figuur voor LessonUp
BESTUREN · AUTOMATISEREN
Stuurventielen
3/2 ventiel: 3 aansluitingen en 2 standen, voor een enkelwerkende cilinder.
5/2 ventiel: 5 aansluitingen en 2 standen, voor een dubbelwerkende cilinder.
Een knop of een elektromagneet zet het ventiel in een andere stand.
Een veer zet het ventiel terug zodra je de knop loslaat.
Syllabus P/PIE/3.1.1: 3/2 en 5/2 stuurventielen. Het eerste getal is het aantal aansluitingen, het tweede het aantal standen. Veelgemaakte fout: het tweede getal lezen als aantal cilinders of aansluitingen. Fouten zoeken (syllabus P/PIE/3.1.5.2): werk van de luchtbron naar de cilinder en kijk steeds of er lucht doorkomt: slang, ventiel, aansluiting, cilinder.
BESTUREN · AUTOMATISEREN
Regelventielen
Wisselventiel: lucht uit één van twee ingangen komt door (OF).
Tweedrukventiel: alleen lucht als beide ingangen druk hebben (EN).
Snelheidsregelventiel: bepaalt hoe snel de zuiger beweegt.
Alleen KB en GL: een elektrische spoel kan het ventiel omzetten (elektro-pneumatisch).
Syllabus P/PIE/3.1.1: wissel-, tweedruk- en snelheidsregelventielen (BB, KB en GL). Elektro-pneumatische schakelingen en fouten zoeken daarin (P/PIE/3.1.1.2 en 3.1.5.3) zijn alleen KB en GL. Bij elektro-pneumatisch controleer je ook of er stroom naar de spoel gaat. Veelgemaakte fout: wissel- en tweedrukventiel verwisselen.
Cilinder 2 is enkelwerkend. Waaraan zie je dat?
Twee luchtaansluitingen en geen veer
Een veer en twee luchtaansluitingen
Geen veer en één luchtaansluiting
Een veer en één luchtaansluiting
Syllabus P/PIE/3.1.1. Enkelwerkend: één luchtaansluiting en een veer die de zuiger terugduwt. Cilinder 1 is dubbelwerkend. Verwachte fout: de twee kenmerken door elkaar halen. Image credit: Eigen figuur voor LessonUp
Welk ventiel laat alleen lucht door als beide ingangen druk hebben?
Wisselventiel
Tweedrukventiel
Snelheidsregelventiel
3/2 ventiel
Syllabus P/PIE/3.1.1. Tweedruk is een EN-functie. Een wisselventiel is OF. Verwachte fout: wissel en tweedruk verwisselen.
Een inductieve naderingsschakelaar
BESTUREN · AUTOMATISEREN
Naderingsschakelaars
Inductief: reageert op metaal, zonder aanraking.
Capacitief: reageert ook op kunststof, hout of vloeistof.
Microschakelaar: schakelt door aanraking met een kleine hendel.
Alleen KB en GL: syllabus P/PIE/3.1.3: sensoren en actuatoren kiezen en aansluiten, naderingsschakelaar inductief en capacitief, microschakelaar. Een sensor voelt iets en geeft een signaal door. Veelgemaakte fout: denken dat een inductieve schakelaar alles herkent. Image credit: IP83 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Een PIR-sensor onder een lamp
BESTUREN · AUTOMATISEREN
Licht en beweging
Fotocel: reageert op licht, bijvoorbeeld bij schemering.
AIR: lichtstraal naar een reflector, iets ertussen geeft signaal.
PIR: passief infrarood, ziet warmte van bewegende mensen.
Alleen KB en GL: syllabus P/PIE/3.1.3: fotocel, lichtbron met reflector (AIR) en passief infrarood (PIR). Veelgemaakte fout: AIR en PIR door elkaar halen. Bij AIR onderbreek je een lichtstraal, bij PIR beweeg je door het zichtveld. Image credit: Raimond Spekking / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
BESTUREN · AUTOMATISEREN
Actuatoren
Actuator: onderdeel dat iets doet met het signaal, zoals een lamp.
Relais: schakelt met een kleine stroom een andere stroomkring.
Contactor: relais voor grote stromen, bijvoorbeeld voor een motor.
Elektromagneet: trekt ijzer aan zodra er stroom loopt.
Alleen KB en GL: syllabus P/PIE/3.1.3: actuatoren contactor, relais, elektromagneet, magneetschakelaar, lamp, zoemer, bel. Een magneetschakelaar schakelt met een elektromagneet, net als een contactor. Veelgemaakte fout: sensor en actuator verwisselen. Een sensor meet, een actuator doet iets.
Open en gesloten regelsysteem
BESTUREN · AUTOMATISEREN
Regelsystemen
Regelaar: bepaalt wat de actuator doet.
Open systeem: geen terugmelding, de regelaar weet niet wat er gebeurt.
Gesloten systeem (alleen GL): een sensor meldt terug aan de regelaar.
Alleen KB en GL: syllabus P/PIE/3.1.4.1: open regelsysteem, bijvoorbeeld een temperatuurregeling: regelaar, actuator, kenmerk geen terugmelding. Alleen GL: P/PIE/3.1.4.2 gesloten regelsysteem met terugmelding vanuit het proces, sensor, regelaar (programmeerbaar schakelelement) en actuator. Veelgemaakte fout: een sensor zien en toch open zeggen, of andersom. Image credit: Eigen figuur voor LessonUp
Een buitenlamp moet aangaan bij schemering. Welke sensor past?
Fotocel
Inductieve naderingsschakelaar
Microschakelaar
Elektromagneet
Alleen KB en GL: syllabus P/PIE/3.1.3. Een fotocel reageert op licht. De elektromagneet is geen sensor maar een actuator. Verwachte fout: de elektromagneet kiezen.
Welk onderdeel is een actuator?
Een fotocel
Een microschakelaar
Een zoemer
Een PIR-sensor
Alleen KB en GL: syllabus P/PIE/3.1.3. Een zoemer doet iets met het signaal. De andere drie zijn sensoren. Verwachte fout: sensor en actuator verwisselen.
BESTUREN · AUTOMATISEREN
Programmeerbaar relais
Programmeerbaar relais: kleine computer met ingangen en uitgangen.
Ingang: hier sluit je een schakelaar of sensor aan.
Uitgang: hier sluit je een lamp, zoemer of relais aan.
Het programma bepaalt wat de uitgang doet. Je ziet het op het display.
Syllabus P/PIE/3.1.2 en 3.2.3.1 (BB; KB en GL doen dit ook, met een zelf ingevoerd programma): een programmeerbaar relais waarin een eenvoudig programma staat aansluiten, in werking stellen en de werking zichtbaar maken op het display of in een software programma. Veelgemaakte fout: schakelaar en lamp op de verkeerde kant aansluiten. Werk spanningsloos en sluit de voeding als laatste aan.
Serie is EN, parallel is OF
BESTUREN · AUTOMATISEREN
Serie en parallel
EN: de lamp brandt alleen als S1 én S2 zijn ingedrukt (serie).
OF: de lamp brandt als S1 of S2 of beide zijn ingedrukt (parallel).
NEN en NOF zijn de omgekeerde van EN en OF.
Alleen KB en GL: syllabus P/PIE/3.1.3.1: de werking van een EN-, OF-, NEN- en NOF-poort omschrijven met een waarheidstabel, een logische formule en een eenvoudige schakeling met twee schakelaars en een lampje. Veelgemaakte fout: serie en parallel verwisselen. Image credit: Eigen figuur voor LessonUp
BESTUREN · AUTOMATISEREN
Waarheidstabel
Ingangen: 00, 01, 10 en 11. 1 is aan, 0 is uit. Zo lees je de uitgang.
EN: uitgang 0, 0, 0, 1. OF: uitgang 0, 1, 1, 1.
NEN: uitgang 1, 1, 1, 0. NOF: uitgang 1, 0, 0, 0.
NEN is EN omgedraaid. NOF is OF omgedraaid.
Alleen KB en GL: syllabus P/PIE/3.1.3.1 en 3.1.3.2: waarheidstabel van EN-, OF-, NEN- en NOF-poort, met maximaal vier ingangen en één uitgang. De volgorde van de ingangen is 00, 01, 10, 11. Veelgemaakte fout: NEN en NOF door elkaar halen. NOF geeft alleen 1 als beide ingangen 0 zijn.
BESTUREN · AUTOMATISEREN
Programma invoeren
Programma: de opdracht aan het relais, wat doet welke uitgang?
Een digitaal ingangssignaal is aan (1) of uit (0).
Alleen KB en GL: je voert zelf een programma in, op het relais of in software.
Test daarna of de uitgang doet wat de opdracht vraagt.
Syllabus P/PIE/3.2.3: BB sluit een relais aan waarin al een eenvoudig programma staat en test de werking. Alleen KB en GL (3.2.3.2 en 3.1.3.3): aansluiten en programmeren, digitale ingangssignalen, in- en uitgangen aansluiten, programma invoeren en de werking testen. Veelgemaakte fout: niet testen met alle combinaties van ingangen.
Wat is S1 in dit schema voor het programmeerbaar relais?
Een uitgang
Een ingang
Het programma
De voeding
Syllabus P/PIE/3.1.2. S1 geeft een signaal aan het relais, dus het is een ingang. De lamp H1 is een uitgang. Verwachte fout: ingang en uitgang verwisselen. Image credit: Eigen figuur voor LessonUp
Wanneer brandt lamp H1 in dit schema?
Als S1 of S2 is ingedrukt
Alleen als S1 is ingedrukt
Als geen van beide is ingedrukt
Alleen als S1 én S2 zijn ingedrukt
Alleen KB en GL: syllabus P/PIE/3.1.3.1. De schakelaars staan in serie: dat is een EN-schakeling. Verwachte fout: serie lezen als OF. Image credit: Eigen figuur voor LessonUp
BESTUREN · AUTOMATISEREN
Tekeningen lezen
Stroomkringschema: laat zien hoe de stroom loopt.
Opstellingstekening: laat zien waar elk onderdeel komt te zitten.
Aansluitschema: laat zien welke draad op welke klem komt.
Lees eerst alle tekeningen. Kies dan materiaal en gereedschap en bepaal de werkvolgorde.
Syllabus P/PIE/3.1.5.1 en 3.2.1.1: technische gegevens van een werktekening en schema zoeken en aflezen: stroomkringschema, opstellingstekening, aansluitschema, keuze materiaal, leidingen en toebehoren, keuze gereedschap, werkvolgorde bepalen. Bij 3.2.2 hoort een bedradingstekening: daarmee bedraad en sluit je de componenten aan. Veelgemaakte fout: beginnen met bouwen zonder de tekening te lezen.
Drukknoppen en relais op een DIN-rail
BESTUREN · AUTOMATISEREN
Het paneel opbouwen
DIN-rail: metalen rail waarop je klemmen en relais klikt.
Goot: bak waarin de bedrading netjes ligt.
Installatieautomaat: schakelt uit bij kortsluiting of overbelasting.
Syllabus P/PIE/3.2.1.2: elektrische componenten in een paneel en kast bevestigen: DIN-rails en railklemmen, goten, connectoren, bedrading en bekabeling, besturingscomponenten (drukknoppen, schakelaars, relais), beveiligingscomponenten (zekering, installatieautomaat, thermische beveiliging). Een zekering en een installatieautomaat beschermen de installatie. Een thermische beveiliging beschermt tegen te hoge temperatuur, bijvoorbeeld in een motor. Op de foto zie je drukknoppen en twee relais op een DIN-rail. Image credit: Dmitry G / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Adereindhulzen en een krimptang bij een kabel
BESTUREN · AUTOMATISEREN
Bedraden en aansluiten
Adereindhuls: hulsje om de draadjes van een soepele ader.
Kabelschoen: metalen oogje of vork voor een schroefaansluiting.
KB en GL: bundel draden met spiraalband of kabelbundelband.
Syllabus P/PIE/3.2.2.1: componenten bedraden en afmonteren aan de hand van een bedradingstekening. Alleen KB en GL: P/PIE/3.2.5.1 montagetechnieken: adereindhuls, kabelschoen, DIN-railklem montage, bedradingskoker, spiraalband en kabelbundelband. Een adereindhuls voorkomt dat losse draadjes uitsteken. Veelgemaakte fout: een soepele ader zonder adereindhuls in een klem draaien. Image credit: Simon A. Eugster / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Twee digitale universeelmeters in gebruik
BESTUREN · AUTOMATISEREN
Testen en storingen
Doormeten: testen of een draad of verbinding doorgang heeft.
Tweepolige spanningstester: laat zien of er spanning op staat.
Storing? Zet spanningsloos, meet door, herstel en test opnieuw.
Syllabus P/PIE/3.2.4: een besturing onder toezicht in bedrijf stellen: installatie doormeten en testen met een digitale universeelmeter of tweepolige tester, aangesloten apparatuur beproeven op werking, storingen zoeken en verhelpen in de aansluiting met een digitale universeelmeter of tweepolige tester. Doormeten doe je spanningsloos. Veelgemaakte fout: doormeten terwijl de installatie nog onder spanning staat. Image credit: Emspangler / Wikimedia Commons, publiek domein
Welke plek heeft PR1 volgens de opstellingstekening?
Bovenste rail, links van F1
Onderste rail, rechts van X5
Onderste rail, links van X1
Bovenste rail, rechts van K1
Syllabus P/PIE/3.2.1.1: een opstellingstekening aflezen. PR1 staat op de bovenste rail, achter F1 en K1. Verwachte fout: rails door elkaar halen. Image credit: Eigen figuur voor LessonUp
Zet het opleveren van een besturing op volgorde
Syllabus P/PIE/3.2.1 tot en met 3.2.4: eerst tekeningen lezen, dan plaatsen, bedraden, doormeten en testen. Verwachte fout: testen voordat er doorgemeten is.
Welk deel vond je het lastigst?
Pneumatiek
Sensoren en regelen
Relais en poorten
Opbouwen en testen
Bespreek het onderdeel met de meeste stemmen nog een keer met een schema erbij.
Bedenk een besturing: welke sensor en welke actuator kies je?
Een goed antwoord noemt een sensor, een actuator en wat er gebeurt, bijvoorbeeld een PIR en een lamp in een gang. Verwachte fout: twee sensoren of twee actuatoren noemen.
BESTUREN · AUTOMATISEREN
Begrippen (1/2)
Pneumatiek: Werken met perslucht, lucht onder druk.
Stuurventiel: Bepaalt waar de lucht heen gaat. Een 3/2 ventiel heeft 3 aansluitingen en 2 standen.
Sensor: Voelt iets en geeft een signaal, zoals een fotocel of PIR.
Actuator: Doet iets met het signaal, zoals een lamp, zoemer of relais.
Programmeerbaar relais: Kleine computer met ingangen, uitgangen en een programma.
Deze slide heeft geen instructies
BESTUREN · AUTOMATISEREN
Begrippen (2/2)
EN- en OF-poort: EN: beide ingangen aan. OF: minstens één ingang aan.
Open regelsysteem: Systeem zonder terugmelding. Gesloten (GL) heeft wel terugmelding.
DIN-rail: Metalen rail in een kast waarop je onderdelen klikt.
Adereindhuls: Hulsje om de draadjes van een soepele ader.
Doormeten: Testen of een verbinding doorgang heeft, spanningsloos.
Deze slide heeft geen instructies