Installeren en monteren (Produceren, installeren en energie vmbo), les 1: Uitleg

• newEditor
• Produceren, installeren en energie
• Middelbare school
• vmbo b, k, g

Introductie

Uitleg over installeren en monteren: werktekeningen lezen, meerlagenbuis bewerken en verbinden, pvc-afvoer met afschot, beugels en beproeven, en een elektrische huisinstallatie met schakelingen, afmonteren, schakelaars en sensoren en fouten zoeken. Voor CSPE produceren, installeren en energie, module 4. Wat alleen voor KB en GL geldt staat in de notities.

Een installateur sluit een wandcontactdoos aan

MODULE 4 · INSTALLEREN

Installeren en monteren

Examenstof produceren, installeren en energie vmbo · CSPE

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: P/PIE/4.1 en 4.2. Image credit: Santeri Viinamäki / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

MODULE 4 · INSTALLEREN

Wat ga je kunnen?

Ik kan een sanitaire installatie en een elektrische huisinstallatie voorbereiden, aanleggen, aansluiten en controleren.

Welke woorden denk je bij leidingen en stopcontacten installeren?

Verwacht: kraan, buis, afvoer, stopcontact, schakelaar, lamp, stroom. Groepeer op water (drinkwater, afvoer) en elektra; zo loopt de les. Syllabus P/PIE/4.

MODULE 4 · INSTALLEREN

Een werktekening lezen

• Werktekening: laat zien waar leidingen en toestellen komen.

• Symbolen staan voor wasbak, kraan, toilet en afvoer. Lees eerst de legenda.

• Bouwkundige tekening: de muren, deuren en ramen van de woning.

• Leidingdelen: bochten, T-stukken en sokken staan in de tekening of lijst.

Syllabus P/PIE/4.1.1.1 en 4.1.1.2: bouwkundige tekeningen met sanitair en drinkwater lezen: tekentechnische en bouwkundige symbolen, soorten tekeningen, sanitair- en drinkwatersymbolen. Veelgemaakte fout: de legenda niet lezen en een symbool raden. Vraag leerlingen om een symbool te tekenen en te laten raden.

MODULE 4 · INSTALLEREN

Voorbereiden en volgorde

• Werkvoorbereiding: bedenk eerst wat je nodig hebt en wat je gaat doen.

• Kies materiaal: soort buis, koppelingen, beugels en kranen.

• Kies gereedschap: schaar, snijder, perstang, waterpas en boormachine.

• Bepaal de werkvolgorde: eerst tekening lezen, dan afkorten, dan verbinden.

Syllabus P/PIE/4.1.1.2: werkvoorbereiding opstellen, materiaal en gereedschap kiezen, werkvolgorde bepalen. Veelgemaakte fout: beginnen met afkorten zonder de tekening gelezen te hebben. Een volgordevraag in de check hierna oefent dit.

Perstang, buizenschaar en koppelingen voor kunststof buis

MODULE 4 · INSTALLEREN

Buis kiezen en bewerken

• Meerlagenbuis: kunststof buis met een laag metaal. Hij buigt en blijft zo staan.

• Kunststof buis: licht en makkelijk te verwerken.

• Afkorten kan met een buizenschaar, handzaag of buizensnijder.

• Daarna afbramen (ruwe rand weg) en kalibreren (rond maken).

Syllabus P/PIE/4.1.2.1 tot 4.1.2.3: gangbare buismaterialen (meerlagenbuis en kunststof buis, toepassingen, eigenschappen, handelsvormen), afkorten met buizenschaar, handzaag of buizensnijder, voorbewerken door afbramen en rondmaken. Veelgemaakte fout: kalibreren overslaan; dan past de koppeling niet goed en kan hij gaan lekken. Foto: perstang, buizenschaar en koppelingen (Wikimedia Commons). Image credit: Tomwsulcer / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Zet de werkvolgorde voor een leiding op volgorde

1

Tekening lezen en materiaal kiezen

2

Buis verbinden met de koppeling

3

Buis afbramen en kalibreren

4

Buis afkorten

Syllabus P/PIE/4.1.1.2 en 4.1.2: eerst voorbereiden, dan afkorten, dan voorbewerken, dan verbinden. Verwachte fout: kalibreren vóór afkorten, of verbinden voor het afbramen.

Waarom kalibreer je meerlagenbuis na het afkorten?

A

Zodat de buis korter wordt

B

Zodat de buis harder wordt

C

Zodat de buis dikker wordt

D

Zodat de buis weer rond is voor de koppeling

Syllabus P/PIE/4.1.2.3: voorbewerken. Door het afkorten kan de buis een beetje vervormen; kalibreren maakt hem weer rond zodat de koppeling goed sluit. Verwachte fout: kalibreren is hetzelfde als afbramen.

Blauwe kunststofleiding met koperen koppelingen

MODULE 4 · INSTALLEREN

Meerlagenbuis verbinden

• Klikken: de buis in een kliksysteem duwen tot hij vastzit.

• Knellen: een knelkoppeling met moer en ring draai je vast.

• Persen: een perstang drukt de koppeling om de buis.

• Bescherm leidingen in muur of vloer tegen beschadiging, bijvoorbeeld met een mantelbuis.

Syllabus P/PIE/4.1.3.1 en 4.1.3.2: verbindingsmethoden (klikken, knellen, persen met perstang) en toepassingen; bescherming aanbrengen tegen beschadiging; drinkwaterinstallatie aanleggen met gangbare montagematerialen. Veelgemaakte fout: knellen en persen door elkaar halen. Bij persen komt er een perstang aan te pas. Foto: blauwe leiding met koperen koppelingen (Wikimedia Commons). Image credit: Tomwsulcer / Wikimedia Commons, CC0

MODULE 4 · INSTALLEREN

Appendages in de leiding

• Stopkraan: sluit een leiding of toestel af, bijvoorbeeld voor een reparatie.

• Terugslagklep: laat water maar één kant op stromen.

• Inlaatcombinatie: beveiligt het drinkwater tegen terugstromen.

• Wasmachinekraan: kraan met aansluiting voor de slang van de wasmachine.

Syllabus P/PIE/4.1.8.1: appendages aansluiten en de werking toelichten: sifon, beluchter, inlaatcombinatie, terugslagklep, stopkraan, wasmachinekraan, passief warmte-terugwinsysteem. Het warmte-terugwinsysteem is hier niet uitgewerkt. Veelgemaakte fout: terugslagklep en stopkraan verwisselen. Een stopkraan bedien je met de hand, een terugslagklep werkt vanzelf.

MODULE 4 · INSTALLEREN

Toestellen en leidingen

• Standleiding: loopt verticaal door de woning.

• Liggende leiding: loopt horizontaal, onder afschot.

• Toestelleiding: leiding van één toestel naar de verzamelleiding.

• Verzamelleiding neemt het water van meer toestellen. Ontspanningsleiding: laat lucht in het afvoersysteem.

Syllabus P/PIE/4.1.7.1: soorten leidingen noemen: verzamelleidingen, standleidingen, liggende leidingen, toestelleidingen, ontspanningsleidingen. Alleen KB en GL (4.1.7.2): sanitaire toestellen omschrijven aan de hand van richtlijnen, montage- en aansluitvoorschriften. Veelgemaakte fout: standleiding en liggende leiding verwisselen.

Welk onderdeel laat water maar één kant op stromen?

A

Stopkraan

B

Terugslagklep

C

Wasmachinekraan

D

Sifon

Syllabus P/PIE/4.1.8.1: werking appendages. Stopkraan sluit af door de hand, sifon is een waterslot in de afvoer. Verwachte fout: stopkraan kiezen.

Pvc-afvoer met een sifon onder een wasbak

MODULE 4 · INSTALLEREN

Pvc-afvoer verbinden

• Lijmen: maak buis en mof schoon, smeer lijm en schuif snel in elkaar.

• Manchet (rubber ring): schuif de buis in de mof, zonder lijm.

• Bij een materiaalovergang gebruik je een overgangsstuk of rubber manchet.

• Sifon: waterslot dat rioollucht tegenhoudt. Beluchter: laat lucht in de afvoer.

Syllabus P/PIE/4.1.4.1 tot 4.1.4.3: verbindingstechnieken (lijmen, manchetverbindingen, materiaalovergangen), aanleg met gangbare hulpstukken, afvoerinstallatie in pvc-buis. Bron: fabrikantinformatie (Wavin, DYKA) en Gamma klusadvies: buiseinden afbramen, schoonmaken en lijm op beide delen. Veelgemaakte fout: lijm gebruiken bij een manchetverbinding. Appendages: sifon is een waterslot dat rioollucht tegenhoudt; beluchter laat lucht in de afvoer zodat de sifon niet leegzuigt (syllabus 4.1.8.1). Image credit: VanBuren (aangenomen) / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

MODULE 4 · INSTALLEREN

Afschot en beugels

• Afschot: de afvoer loopt af in de richting van de standleiding.

• Een gebruikelijke richtlijn is ongeveer 1 cm per meter. Gebruik de waterpas.

• Beugel: houdt de leiding op zijn plek. Kies het materiaal bij de buis.

• Het aantal beugels hangt af van de lengte en de afstand tussen de beugels.

Syllabus P/PIE/4.1.4.2, 4.1.6.1 en 4.1.6.2: afvoer aanleggen met afschot, beugelafstanden berekenen, juiste beugelmaterialen kiezen. Bron voor afschot: Gamma klusadvies (monteren van aan- en afvoerleidingen): horizontale delen ongeveer 1 cm per meter. In een opdracht geldt altijd de waarde uit de tekening of de voorschriften. Veelgemaakte fout: te weinig of geen afschot, dan blijft er water in de leiding staan.

MODULE 4 · INSTALLEREN

Beproeven op dichtheid

• Afvoer beproeven: laat water lopen. Controleer op lekkage en op goed afschot.

• Drinkwater beproeven: zet de leiding onder druk en kijk of er ergens een lek is.

• Beproef altijd voordat de wand of vloer dicht gaat.

Syllabus P/PIE/4.1.5.1 (afvoer beproeven op dichtheid en afschot) en 4.1.5.2 (drinkwater beproeven op dichtheid). Waarden voor de beproeving staan in de opdracht of voorschriften en worden hier niet genoemd. Veelgemaakte fout: beproeven slaan leerlingen over of doen ze na het dichtmaken van de wand.

Waarom krijgt een liggende afvoerleiding afschot?

A

Zodat het water naar de standleiding loopt

B

Zodat de leiding minder beugels nodig heeft

C

Zodat de leiding sneller te lijmen is

D

Zodat de leiding niet kan bevriezen

Syllabus P/PIE/4.1.5.1 en 4.1.4.2: afschot laat het afvalwater weglopen. Verwachte fout: denken dat afschot de leiding stevig maakt.

MODULE 4 · INSTALLEREN

Elektra: net en tekeningen

• Alleen KB en GL: herken een 1-fasenet en een 3-fasennet in de woning.

• Installatietekening: waar komen stopcontacten, schakelaars en lampen?

• Bedradingstekening: laat zien welke draden je waar aansluit.

Syllabus P/PIE/4.2.1.1 en 4.2.1.2: technische gegevens opzoeken, aflezen en omschrijven met een installatietekening en bedradingstekeningen (enkelpolig, dubbelpolig, serie en wissel; 4.2.1.2: enkelpolig en wissel), keuze van elektrisch materiaal, leidingen en toebehoren. Alleen KB en GL (4.2.1.3): een 1-fasenet en 3-fasennet herkennen in een woning. Een 3-fasennet heeft drie fasedraden; dat heeft een woning voor zware toestellen. Veelgemaakte fout: installatietekening en bedradingstekening verwarren. De installatietekening laat zien waar alles komt, de bedradingstekening hoe je de draden aansluit.

MODULE 4 · INSTALLEREN

Schakelingen en kleuren

• Enkelpolig: één schakelaar bedient één lamp. Wissel: twee schakelaars, één lamp (trap).

• Kleuren van de aders: fase bruin, nul blauw, aarde geel/groen.

• Alleen KB en GL, dubbelpolig: de schakelaar schakelt fase en nul tegelijk.

• Alleen KB en GL, serie: een dubbele schakelaar bedient twee lampen, elk apart.

Syllabus P/PIE/4.2.1.1, 4.2.1.2 en 4.2.3.1: enkelpolige schakeling en wisselschakeling (BB en KB); dubbelpolige schakeling en serieschakeling alleen KB en GL (4.2.3.2). Kleurcodes van aders in een Nederlandse huisinstallatie: bruin fase, blauw nul, geel/groen aarde. Bron: Gamma klusadvies (elektra aanleggen) en WUR-document over installaties (edepot.wur.nl/162135). Veelgemaakte fout: bruin en blauw verwisselen, of aarde en nul. Serieschakeling (alleen KB en GL): de installatieschakeling met een serieschakelaar, een dubbele schakelaar voor twee lampen of lampgroepen die elk apart vanaf één plek worden bediend; dit is niet lampen in serie.

Installatiebuis naar een inbouwdoos in een muur

MODULE 4 · INSTALLEREN

Leidingnet aanleggen

• Opbouw: leidingen zichtbaar op de wand. Inbouw: in de wand of vloer.

• Systemen: buis, koker, goot, plintgoot, met koppelstukken en lasdozen.

• Aflassen: in een lasdoos verbind je draden met elkaar met lasklemmen.

• Gebruik een striptang voor het strippen en een kniptang voor het knippen.

Syllabus P/PIE/4.2.2.1: leidingsystemen monteren met gangbaar handgereedschap: functie en kenmerken, op- en inbouwleidingsystemen, bedrading en bekabeling, aflassen en afmonteren, eenvoudige verlichtingsarmaturen. Foto: installatiebuis naar een inbouwdoos in een gemetselde muur (Wikimedia Commons). Veelgemaakte fout: draden verbinden zonder lasdoos of in een niet bereikbare plek. Image credit: Korbla Johnny / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Waar bedien je één lamp met twee schakelaars?

A

Een enkelpolige schakeling

B

Een dubbelpolige schakeling

C

Een wisselschakeling

D

Een stopcontactgroep

Syllabus P/PIE/4.2.1.1 en 4.2.3.1: wisselschakeling voor bediening vanaf twee plekken, bijvoorbeeld een trap of gang. Verwachte fout: enkelpolig, omdat dat de bekendste schakeling is.

Een installateur sluit een wandcontactdoos aan

MODULE 4 · INSTALLEREN

Aansluiten en afmonteren

• Lees eerst de documentatie (handleiding) van het toestel of de lamp.

• Werk spanningsloos: schakel de groep uit en controleer dat er geen spanning is.

• Je monteert wandcontactdozen, schakelaars en eenvoudige lampen af.

Syllabus P/PIE/4.2.3.1 en 4.2.3.3: elektrische onderdelen afmonteren (wandcontactdozen, ook voor vaste verbruikstoestellen, handbediende schakelaars, enkelpolige schakeling, wisselschakeling, eenvoudige verlichtingsarmaturen) en documentatie raadplegen. Spanningsloos werken: de groep uitschakelen en controleren met een spanningstester. Bron: Gamma klusadvies. Veelgemaakte fout: aansluiten zonder eerst te controleren dat er geen spanning op staat. Image credit: Santeri Viinamäki / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

MODULE 4 · INSTALLEREN

Schakelaars en sensoren

• Handbediende schakelaar: je zet de lamp met de hand aan en uit.

• Draadloze schakelaar: bedient de lamp op afstand, zonder draad ernaartoe.

• Sensor: zet de lamp aan als die iets merkt, zoals beweging.

• Lees bij draadloze schakelaars en sensoren eerst de documentatie.

Syllabus P/PIE/4.2.3.1: handbediende schakelaars en draadloos op afstand bedienbare schakelaars en sensoren afmonteren; 4.2.3.3: documentatie van draadloos bedienbare schakelaars, sensoren en verlichtingsarmaturen raadplegen. Veelgemaakte fout: een draadloze schakelaar aansluiten zonder de documentatie te lezen.

Een digitale universeelmeter met meetsnoeren

MODULE 4 · INSTALLEREN

Fouten zoeken

• Zoek storingen altijd spanningsloos, met een digitale universeelmeter of tweepolige tester.

• Gebruik de bedradingstekening en de installatietekening.

• Doorgang meten: piept de meter, dan is de verbinding heel.

• Geen piep: er zit een onderbreking, bijvoorbeeld een losse of gebroken draad.

Syllabus P/PIE/4.2.4: fouten zoeken en verhelpen met bedradings- en installatietekeningen (spanningsloze toestand, digitale universeelmeter of tweepolige tester). Doorgang meten met de universeelmeter in de doorgangsstand: een piep of een zeer lage weerstand betekent een gesloten verbinding. Foto: een digitale universeelmeter (Wikimedia Commons, CC0). Veelgemaakte fout: meten onder spanning terwijl de opdracht spanningsloos zegt. Image credit: K.Venkataramana / Wikimedia Commons, CC0

Wat doe je eerst voordat je een lamp aansluit?

A

De draden alvast aansluiten

B

De groep uitschakelen en controleren

C

De schakelaar op aan zetten

D

De meter in de lamp steken

Syllabus P/PIE/4.2.4: in spanningsloze toestand werken. Verwachte fout: denken dat de schakelaar uit genoeg is. Schakel de groep uit en controleer met een tester.

Welke gegevens zoek je eerst in de handleiding van een lamp?

Syllabus P/PIE/4.2.3.3: documentatie van verlichtingsarmaturen raadplegen. Goede antwoorden: spanning, vermogen, aansluitschema, montage. Verwachte fout: alleen de kleur noemen.

Wat vond je het lastigst in deze les?

1

Tekeningen en schema’s lezen

2

Buizen bewerken en verbinden

3

Afvoer, afschot en beugels

4

Elektra aansluiten en testen

Gebruik de uitkomst om de volgende les te sturen.

Noem één ding dat je voortaan eerst doet bij het installeren.

Open reflectie. Goede antwoorden: tekening lezen, spanningsloos werken, afbramen, afschot controleren.

MODULE 4 · INSTALLEREN

Begrippen (1/2)

• Werkvoorbereiding: bedenken wat je nodig hebt en welke volgorde je werkt

• Meerlagenbuis: kunststof buis met een laag metaal

• Kalibreren: de buis na het afkorten weer rond maken

• Persen: een koppeling met een perstang vastzetten

• Stopkraan: kraan om een leiding of toestel af te sluiten

MODULE 4 · INSTALLEREN

Begrippen (2/2)

• Afschot: afvoer die afloopt naar de standleiding

• Beugel: houdt een leiding op zijn plek

• Fasedraad: bruine ader

• Aflassen: draden in een lasdoos verbinden

• Doorgang meten: controleren of een verbinding heel is