Nog LUIDER 52 · Bella ciao (Italiaanse partizanen)
LUIDER
PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
52
BELLA CIAO
ITALIAANSE PARTIZANEN · 1945
Een afscheidslied uit het Italiaanse verzet dat nu de hele wereld meezingt, ook via Netflix.
Lesduur is: 40 minIntroductie
Instructies
Onderdelen in deze les
LUIDER
PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
52
BELLA CIAO
ITALIAANSE PARTIZANEN · 1945
Een afscheidslied uit het Italiaanse verzet dat nu de hele wereld meezingt, ook via Netflix.
Les over Bella ciao, het bekendste lied van het Italiaanse verzet tegen fascisme en de Duitse bezetting in de Tweede Wereldoorlog. Veel leerlingen kennen het alleen uit de Netflixserie La Casa de Papel; de les laat zien waar het vandaan komt en waarom de herkomst een raadsel is. De video is een fragment uit de serie: overvallers in rode overalls vieren feest in een kluis. Er is geen geweld te zien; in de Engelse ondertiteling staat één keer een lichte krachtterm. Het lied zelf bevat geen grof taalgebruik. Image credit: Tanner (Capt), War Office official photographer / Wikimedia Commons (Public domain)
LUIDER
52 · BELLA CIAO · ITALIAANSE PARTIZANEN
DE VRAAG VAN DEZE LES
Hoe wordt een afscheidslied uit Italië een verzetslied voor de hele wereld?
NA DEZE LES KUN JE
vertellen tegen wie de Italiaanse partizanen vochten
uitleggen waarom de herkomst van Bella ciao een raadsel is
beschrijven hoe het lied steeds nieuwe betekenissen krijgt
Vraag eerst met handen: wie kent dit lied? Waarvan? Grote kans dat de meeste leerlingen La Casa de Papel noemen, of een dancevariant van TikTok of een feest. Weinigen weten dat het een verzetslied uit de Tweede Wereldoorlog is. Dat verschil is het vertrekpunt. De vraag van de les komt aan het eind terug.
LUIDER
52 · BELLA CIAO · ITALIAANSE PARTIZANEN
EERSTE KEER KIJKEN
La Casa de Papel, Bella ciao (Netflix, 2017)
Wat vieren de overvallers in deze scène? Waarom kiest de serie juist dit lied voor hun feest, denk je?
Officieel fragment van het kanaal van Netflix India uit de Spaanse serie La Casa de Papel (Money Heist), die in 2017 begon. De overvallers breken door naar de kluis, zetten de geldpersen aan en dansen en zingen Bella ciao. In de serie leerde de Professor, het brein achter de overval, het lied van zijn opa, die in Italië met de partizanen tegen de fascisten vocht. Makers van de serie zeiden dat zijn leven draaide om één idee: verzet. Laat leerlingen na afloop het contrast benoemen: een verzetslied bij een bankoverval. Verder luisteren: de ingetogen versie van de Franse zanger Yves Montand (https://www.youtube.com/watch?v=J7PKQdCp9-0) en de versie over de rijstvelden van Giovanna Daffini (https://www.youtube.com/watch?v=BWUScKyZ4x4).
LUIDER
52 · BELLA CIAO · ITALIAANSE PARTIZANEN
DE TIJD
Italië in de Tweede Wereldoorlog
In 1922 komt Benito Mussolini aan de macht. Italië wordt een fascistische dictatuur en vecht in de oorlog mee aan de kant van Hitler.
In september 1943 geeft Italië zich over. Duitse troepen bezetten dan het noorden en midden van het land. Duizenden Italianen gaan de bergen in als partizanen: gewapende verzetsstrijders.
25 april
1945: NOORD-ITALIË IS BEVRIJD. NU EEN NATIONALE FEESTDAG.
Fascisme: een beweging met één sterke leider, geen vrije verkiezingen, geen vrije pers en geweld tegen tegenstanders. De partizanen waren een bonte groep: communisten, socialisten, liberalen, katholieken en ook monarchisten en oud-soldaten. De bekendste partizanenbrigades, de Garibaldi-brigades, hadden een eigen lied: Fischia il vento, op de melodie van het Russische Katjoesja. Op 25 april 1945 riep het verzet de opstand uit in de grote steden van het noorden. Sinds 1946 is 25 april in Italië de Festa della Liberazione, het bevrijdingsfeest; op die dag klinkt Bella ciao overal.
LUIDER
52 · BELLA CIAO · ITALIAANSE PARTIZANEN
HET ONTSTAAN
Een lied zonder maker
Niemand weet wie Bella ciao schreef. Een bekende versie hoort bij de mondine: vrouwen die in de rijstvelden van Noord-Italië onkruid wiedden, gebukt in het water, voor weinig loon. Hun lied gaat over zwaar werk.
Welke versie er eerst was, het werklied of het verzetslied? Daarover zijn historici het nog altijd oneens.
Mondine, vrouwen die onkruid wieden in de rijstvelden bij Novara, 1955.
De mondine (van mondare, schoonmaken) waren seizoenarbeidsters in de Povlakte, vooral rond Vercelli en Novara. Ze werkten lange dagen met hun voeten in het water, tussen de muggen, en voerden acties voor kortere werkdagen. Een Italiaanse onderzoeker vond ook een melodie die er sterk op lijkt op een Jiddische opname uit New York uit 1919, van de accordeonist Mishka Ziganoff. Volksliederen reizen zo: een melodie gaat van mond tot mond en krijgt onderweg nieuwe woorden. Doorvraag: wat betekent het voor een lied als niemand de maker is? Van wie is het dan? Image credit: Unknown authorUnknown author / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
LUIDER
52 · BELLA CIAO · ITALIAANSE PARTIZANEN
NA DE OORLOG
Beroemd geworden toen de oorlog voorbij was
Verrassend: uit de oorlog zelf is over Bella ciao bijna niets op papier te vinden. De meeste partizanen zongen andere liederen.
In 1963 zingt de Franse ster Yves Montand het. In 1964 brengt een Italiaanse folkgroep het op een groot festival in Spoleto. Vanaf dan is Bella ciao hét lied van het verzet.
1953
DE TEKST VAN DE PARTIZANEN VERSCHIJNT VOOR HET EERST IN DRUK
De partizanentekst verscheen in 1953 in het tijdschrift La Lapa en in 1957 in de krant l'Unità. Oud-partizaan en journalist Giorgio Bocca noemde het lied daarom een uitvinding van het festival van Spoleto. Andere historici, zoals Cesare Bermani, wijzen op brigades die het wel zongen, maar daar is weinig op papier over bewaard. In 1964 bracht de groep Nuovo Canzoniere Italiano, met de oud-mondina Giovanna Daffini, zowel het werklied als het verzetslied op het Festival dei Due Mondi. Juist omdat het lied geen partij noemt, konden Italianen van links tot midden het na de oorlog samen zingen. Wie dat wil, kan dit gebruiken als les over bronnen: wat is een herinnering, wat is een document?
LUIDER
52 · BELLA CIAO · ITALIAANSE PARTIZANEN
DE TEKST
Waar gaat het over?
Volledige tekst: genius.com
HET BEGIN
Op een ochtend wordt de ik-figuur wakker en merkt dat de vijand het land is binnengevallen. Hij neemt afscheid van zijn geliefde. Ciao is dat afscheid, keer op keer.
HET BESLUIT
Hij vraagt een partizaan om hem mee te nemen. Hij weet dat hij kan sterven. Als dat gebeurt, wil hij begraven worden hoog in de bergen.
HET EINDE
Op zijn graf groeit een bloem. Wie voorbijkomt, zal zeggen dat het de bloem is van een partizaan die voor de vrijheid is gestorven.
Lees de tekst samen via de link: dit is de partizanenversie zoals Yves Montand die zong (auteursrechtelijk beschermd, daarom niet op de dia). Bella betekent mooie of liefste: de titel is een afscheidsgroet aan een geliefde. Wijs op wat er niet in staat: geen Duitsers, geen fascisten, geen partij, geen land. De vijand is alleen de indringer. Wijs ook op het perspectief: een gewone jongen, geen held. Het lied eindigt niet met een overwinning maar met een bloem op een graf. De versie van de mondine gaat over iets heel anders: over het zware werk in de rijstvelden en de baas die toekijkt.
LUIDER
52 · BELLA CIAO · ITALIAANSE PARTIZANEN
VRAAG
Mensen over de hele wereld zingen Bella ciao bij hun eigen protest. Wat in de tekst maakt dat mogelijk?
Het noemt geen land of partij, alleen de vijand en vrijheid
Het is een Engelse tekst die iedereen meteen verstaat
Het werd in de oorlog door alle legers gezongen
Het gaat over rijstvelden, en die zijn er overal
Het goede antwoord: het noemt geen land of partij, alleen de vijand en vrijheid. Daardoor kan iedereen zijn eigen tegenstander invullen: een dictator, een bezetter, of in La Casa de Papel de bank. De verwachte misvatting is dat het lied in de oorlog overal gezongen werd; juist dat is omstreden. Doorvraag: is het een voordeel of een nadeel dat een verzetslied zo open is?
LUIDER
52 · BELLA CIAO · ITALIAANSE PARTIZANEN
DE MUZIEK
Een lied dat iedereen kan dragen
Meezingen
Het refrein is bijna alleen het woord ciao, steeds herhaald, met klappen erbij. Na één keer zingt iedereen mee, ook wie geen Italiaans spreekt.
Twee teksten
Dezelfde melodie draagt een werklied over de rijstvelden en een afscheid van een strijder. Een bekende melodie maakt een nieuwe tekst snel van iedereen.
Zacht of luid
Bij Yves Montand een ingetogen chanson, in La Casa de Papel een feestlied, op 25 april een massaal koor. Het lied past zich aan elke plek aan.
Verdieping voor muziekleerlingen en conservatoriumstudenten. Laat twee versies na elkaar horen, bijvoorbeeld Giovanna Daffini (een zangeres alleen, als werklied) en de scène uit La Casa de Papel. Laat benoemen: wie zingt, alleen of samen? Klinkt het als rouw, als strijd of als feest? Wat verandert er aan de boodschap als hetzelfde lied een dancehit wordt? Vergelijk met This Land Is Your Land van Woody Guthrie, ook een lied op een geleende melodie dat steeds opnieuw gebruikt wordt. De volksliedtraditie werkt zo: niet één vaste versie, maar een lied dat elke groep zich eigen maakt.
LUIDER
52 · BELLA CIAO · ITALIAANSE PARTIZANEN
DE NAWERKING
Een lied met vele levens
1919
In New York verschijnt een Jiddische plaat met een melodie die erop lijkt.
1945
Italië is bevrijd. Het verzet heeft gewonnen.
1953
De tekst van de partizanen staat voor het eerst in druk.
1964
Op het festival van Spoleto wordt het hét verzetslied.
2017
La Casa de Papel maakt het lied bekend bij een nieuwe generatie.
Na La Casa de Papel verschenen in 2018 dancevarianten die in heel Europa in de hitlijsten kwamen. Het lied klinkt tegenwoordig bij heel verschillende protesten: bij Koerdische strijders, bij klimaatacties, en in 2022 in een Oekraïense versie over de Russische inval. In Italië zelf blijft het lied soms omstreden: sommige rechtse politici vinden het een links lied, anderen wijzen erop dat de partizanen uit alle richtingen kwamen. Doorvraag: wie mag een verzetslied gebruiken, en wie niet?
Eens
Oneens
LUIDER
52 · BELLA CIAO · ITALIAANSE PARTIZANEN
STELLING
Het maakt niet uit of partizanen Bella ciao in de oorlog echt zongen.
Discussiemoment, ongeveer 5 minuten. Laat eerst stemmen. Doorvraag 1: wat is belangrijker, wat er echt gebeurd is, of wat mensen er later mee doen? Voor eens: het lied staat nu voor verzet en vrijheid, dat maakt het waar genoeg. Voor oneens: geschiedenis moet kloppen, anders maak je een mythe. Doorvraag 2: kun je een ander voorbeeld bedenken van een verhaal of symbool dat later een grotere betekenis kreeg dan het eerst had?
LUIDER
52 · BELLA CIAO · ITALIAANSE PARTIZANEN
TERUG NAAR DE VRAAG
Hoe wordt een afscheidslied uit Italië een verzetslied voor de hele wereld?
WAT BLIJFT
Bella ciao is een afscheid van een gewone strijder, zonder land of partij te noemen: daardoor kan iedereen er zijn eigen strijd in horen.
Waar het lied vandaan komt, is een raadsel: rijstvelden, een Jiddische plaat, de bergen. Beroemd werd het pas na de oorlog.
Het refrein is zo simpel dat iedereen meezingt, en zo kreeg het steeds nieuwe levens: van partizanen tot Netflix.
Deze slide heeft geen instructies
LUIDER
52 · BELLA CIAO · ITALIAANSE PARTIZANEN
Iemand kent Bella ciao alleen van La Casa de Papel. Leg in drie zinnen uit waarom het een verzetslied is.
Exitvraag. Een goed antwoord noemt het Italiaanse verzet tegen fascisme en de Duitse bezetting in de Tweede Wereldoorlog, zegt waar het lied over gaat (afscheid, strijd voor vrijheid) en legt uit waarom het ook nu nog bij protest past. Sterke leerlingen noemen ook de omstreden herkomst. De verwachte fout: alleen de serie navertellen, of zeggen dat het een Spaans lied is.
LUIDER
52 · BELLA CIAO · ITALIAANSE PARTIZANEN
LUISTER VERDER
ALLE SONGS IN ÉÉN PLAYLIST
Van This Land Is Your Land tot Europapa, in de volgorde van de lessen. Scan de code met je telefoon of zoek in Spotify op Nog LUIDER.
Slotdia: de playlist Nog LUIDER op Spotify (https://open.spotify.com/playlist/1MKkOy8x2kUy2eBNNylHfG), met de songs van de reeks in lesvolgorde. Leerlingen kunnen thuis verder luisteren. Un violador en tu camino van Las Tesis staat niet op Spotify.
