Steden en burgers 1302-1602 (Geschiedenis vwo), les 2: Examentraining

• newEditor
• Geschiedenis
• Middelbare school
• vwo
• Leerjaar 4-6

Introductie

Oefen examenvragen over oorzaken en gevolgen, standplaatsgebondenheid, bruikbaarheid van bronnen en continuïteit en verandering, toegepast op steden en burgers tot 1602.

STEDEN EN BURGERS · 1302-1602

Examentraining

Steden en burgers 1302-1602: zo pak je examenvragen aan

Les 2 van 3. Laat leerlingen in tweetallen overleggen bij de open vragen. Image credit: Chivista / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

STEDEN EN BURGERS · 1302-1602

Wat ga je kunnen?

Ik kan examenvragen over steden en burgers in de Nederlandse gewesten (1302-1602) beantwoorden met oorzaken, standplaats, bronnen en verandering.

STEDEN EN BURGERS · 1302-1602

Zo pak je een examenvraag aan

• 1. Lees: wat vraagt de vraag en welke situatie of bron krijg je?

• 2. Zoek: welk begrip, welke persoon of welk jaartal past erbij?

• 3. Beredeneer: onderbouw met de situatie en benoem het soort oorzaak, de standplaats of de verandering

STEDEN EN BURGERS · 1302-1602

Vraagtype 1: soorten oorzaken en gevolgen

• Onderscheid direct en indirect, aanleiding en diepere oorzaak, korte en lange termijn

• Soorten: politiek-bestuurlijk, sociaaleconomisch en cultureel-mentaal

De Opstand kwam voort uit de centralisatiepolitiek van Karel V en Filips II. Wat voor oorzaak is dat?

A

Een sociaaleconomische oorzaak op korte termijn

B

Een cultureel-mentale oorzaak op korte termijn

C

Een politiek-bestuurlijke oorzaak op lange termijn

D

Een directe aanleiding voor de Beeldenstorm

Het beleid van de vorsten is politiek-bestuurlijk en liep over decennia door. Verwachte fout: de Beeldenstorm als diepere oorzaak noemen; dat is eerder een aanleiding.

Sociaaleconomische oorzaak van Brugges bloei?

Goed: handel via de Noordzee met de Hanze, Spanje en Italië, of de wisselbrief, de bank en de koopmansbeurs. Verwachte fout: een politieke oorzaak noemen.

STEDEN EN BURGERS · 1302-1602

Vraagtype 2: standplaatsgebondenheid

• Verklaar gedrag vanuit de kennis en waarden van de mensen toen en daar

• Let op waardesystemen, oriëntatie en de positie van de groep

Een Antwerpse burger verzet zich tegen het terugdringen van het protestantisme. Welke verklaring past bij zijn tijd?

A

Hij zag zijn geloof en de vrijheid van de stad bedreigd

B

Hij vond godsdienstvrijheid een mensenrecht, zoals wij nu

C

Hij wilde zelf de plaats van de vorst innemen

D

Hij kende de leer van het protestantisme niet

Standplaats: geloof en stedelijke vrijheid hingen voor hem samen. Verwachte fout: terugredeneren vanuit onze eigen waarden, zoals mensenrechten.

Waarom zochten de hertogen grip op het bestuur?

Goed: om hun macht te versterken en hun gebieden meer als één geheel te besturen (centralisatie). Verwachte fout: alleen beschrijven wat zij deden.

De hertog van Alva, portret van Antonis Mor, 1557

STEDEN EN BURGERS · 1302-1602

Vraagtype 3: bruikbaarheid van bronnen

• Weeg de betrouwbaarheid af: wie maakte de bron, wanneer en met welk doel?

• Let ook op representativiteit: spreekt de bron voor de hele groep of periode?

Image credit: Antonis Mor / Wikimedia Commons, publiek domein

Een brief van Alva aan Filips II over de Opstand. Wat is een beperking voor de betrouwbaarheid?

A

Brieven zijn altijd onbetrouwbaar

B

Alva leefde pas lang na de Opstand

C

Een brief zegt niets over de Opstand

D

Alva schrijft vanuit zijn eigen positie en belang

Betrouwbaarheid: maker, doel en positie. Dat maakt de bron niet waardeloos, wel gekleurd. Verwachte fout: alle brieven onbruikbaar noemen.

Is een kaart van Amsterdam representatief?

Goed: Amsterdam had een eigen positie als haven voor graan uit het Oostzeegebied; andere steden hadden een andere specialisatie. Verwachte fout: alleen over de betrouwbaarheid van de kaartmaker praten.

Willem van Oranje, portret van Adriaen Thomasz. Key, 1579

STEDEN EN BURGERS · 1302-1602

Vraagtype 4: continuïteit en verandering

• Verandering heeft een tempo, een duur en een schaal

• Een keerpunt zoals 1585 of 1602 laat een omslag zien

Image credit: Adriaen Thomasz. Key / Wikimedia Commons, publiek domein

Wat is 1585 voor de positie van Antwerpen?

A

Een continuïteit: Antwerpen bleef het centrum

B

Een keerpunt: de stapelmarktfunctie ging verloren

C

Het jaar van de Beeldenstorm in de stad

D

Het jaar van de oprichting van de VOC

Door de Spaanse verovering vanaf 1585 verloor Antwerpen de stapelmarktfunctie. Verwachte fout: 1585 met 1602 verwarren.

Welke verandering markeert 1602 voor de Republiek?

Goed: de oprichting van de VOC; de Republiek groeide uit tot een handelsgrootmacht met een wereldwijd netwerk. Verwachte fout: 1602 als einde van de Opstand noemen.

Welk vraagtype vind jij het lastigst?

1

Soorten oorzaken en gevolgen

2

Standplaatsgebondenheid

3

Bruikbaarheid van bronnen

4

Continuïteit en verandering

STEDEN EN BURGERS · 1302-1602

Tips voor op het examen

• Noem bij een oorzaak altijd het soort: politiek-bestuurlijk, sociaaleconomisch of cultureel-mentaal

• Verklaar gedrag vanuit de positie van toen, zonder te oordelen vanuit nu

• Bij bronnen: koppel maker, tijd en doel aan de vraag, en denk aan representativiteit

• Jaartallen als 1302, 1585 en 1602 zijn keerpunten om je redenering aan op te hangen