De Kwestie
MAATSCHAPPIJLEER · HAVO/VWO
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
PARAGRAAF 2.4
Criminaliteit en opsporing
Waarom mensen de wet overtreden, en hoe ver de politie mag gaan om ze te vinden.
Een politieauto op het 18 Septemberplein in Eindhoven, 2023.
De Kwestie
MAATSCHAPPIJLEER · HAVO/VWO
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
PARAGRAAF 2.4
Criminaliteit en opsporing
Waarom mensen de wet overtreden, en hoe ver de politie mag gaan om ze te vinden.
Een politieauto op het 18 Septemberplein in Eindhoven, 2023.
Vierde les van thema 2. De rechtsstaat beschermt burgers tegen elkaar (de politie spoort misdaad op) én tegen de overheid (ook een verdachte heeft rechten). Die spanning tussen veiligheid en vrijheid is de rode draad van deze les. Image credit: S. Perquin / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
DE KWESTIE
Hoe ver mag de politie gaan om een misdaad op te lossen?
NA DEZE LES KUN JE
soorten criminaliteit herkennen, van overtreding tot cybercrime
met theorieën uitleggen waarom mensen crimineel gedrag vertonen
de rechten van een verdachte noemen en uitleggen waarom hij die heeft
§ 2.4 Criminaliteit en opsporing
Deze slide heeft geen instructies
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
Aan welke vormen van criminaliteit denk je als eerste?
Activatie, hooguit 3 minuten. Verwacht: diefstal, drugs, geweld, moord, oplichting, hacken, fietsendiefstal. Vraag daarna: welke van deze komen het vaakst voor? Leerlingen overschatten meestal zware misdaad en onderschatten veelvoorkomende criminaliteit zoals fietsendiefstal en online oplichting.
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
SOORTEN CRIMINALITEIT
Van door rood fietsen tot drugshandel
Overtreding
Een licht strafbaar feit, zoals door rood fietsen of zonder licht rijden. Vaak volgt een boete.
Misdrijf
Een ernstig strafbaar feit, zoals diefstal, mishandeling of inbraak. Hier kan een gevangenisstraf op staan.
Cybercrime
Misdaad via internet: hacken, phishing, online oplichting of het verspreiden van naaktbeelden.
Ondermijning
Criminelen gebruiken gewone bedrijven en mensen, bijvoorbeeld om drugsgeld wit te wassen.
§ 2.4 Criminaliteit en opsporing
Criminaliteit is gedrag dat in de wet strafbaar is gesteld. Wat strafbaar is, verschilt per land en per tijd (denk aan softdrugs of abortus). Ondermijning: de onderwereld raakt vermengd met de bovenwereld, bijvoorbeeld als jongeren via sociale media worden geronseld als geldezel of drugskoerier. Een geldezel stelt zijn bankrekening beschikbaar voor crimineel geld en is zelf ook strafbaar.
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
OORZAKEN
Waarom overtreden mensen de wet?
Sociale binding
Wie sterk verbonden is met familie, school, werk en vrienden, heeft veel te verliezen en overtreedt minder snel de wet.
Gelegenheid
Een misdaad gebeurt als een dader, een makkelijk doelwit en weinig toezicht samenkomen. Een fiets zonder slot in een donkere straat.
Labeling
Wie steeds als crimineel wordt gezien, gaat zich er soms ook naar gedragen: het etiket wordt een identiteit.
§ 2.4 Criminaliteit en opsporing
De sociale bindingstheorie is van Travis Hirschi (1969): hechting, betrokkenheid, participatie en overtuiging. De gelegenheidstheorie (routine-activiteitentheorie van Cohen en Felson) verklaart waarom preventie werkt: camera's, sloten, verlichting. De labelingtheorie wijst op de rol van de omgeving en de politie. Geen enkele theorie verklaart alles; laat leerlingen voorbeelden koppelen.
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
Een gemeente zet camera's en extra verlichting in een fietsenstalling. Bij welke theorie past die aanpak?
De sociale bindingstheorie
De labelingtheorie
De gelegenheidstheorie
Het legaliteitsbeginsel
Camera's en licht vergroten het toezicht en maken het doelwit minder makkelijk: de gelegenheid wordt kleiner. De sociale bindingstheorie zou juist inzetten op school, werk of een sportclub. Het legaliteitsbeginsel is geen theorie over oorzaken van criminaliteit.
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
OPSPORING
Politie en OM: wie doet wat?
De politie houdt toezicht, helpt burgers en spoort verdachten op. Ze mag iemand staande houden, aanhouden en fouilleren, maar alleen als de wet dat toestaat.
De politie werkt onder gezag van het Openbaar Ministerie (OM). Een officier van justitie leidt het onderzoek en beslist of een verdachte vervolgd wordt.
Een bodycam op het uniform van een agent in Utrecht.
§ 2.4 Criminaliteit en opsporing
Bevoegdheden van de politie staan in het Wetboek van Strafvordering. Zwaardere middelen, zoals afluisteren of een huiszoeking, vragen toestemming van een officier van justitie of een rechter-commissaris. Een bodycam legt vast wat er gebeurt; dat beschermt de burger en de agent. De Nationale Politie bestaat sinds 2013 en is verdeeld in tien regionale eenheden. Image credit: Sanderflight / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
CASUS
Aangehouden na een vechtpartij
Na een vechtpartij bij het station wordt Jesse (17) aangehouden. Een getuige zegt dat hij de eerste klap gaf. Jesse zegt dat hij juist een vriend wilde helpen.
Op het bureau heeft Jesse rechten. Hij hoeft geen antwoord te geven op vragen: hij heeft zwijgrecht. Hij mag een advocaat spreken voor het verhoor, en omdat hij minderjarig is, worden zijn ouders ingelicht.
En zolang een rechter hem niet schuldig heeft verklaard, geldt Jesse als onschuldig.
§ 2.4 Criminaliteit en opsporing
De onschuldpresumptie staat in artikel 6 van het EVRM. Minderjarigen kunnen niet afzien van een advocaat voor het verhoor. De politie mag een verdachte na aanhouding enkele uren ophouden voor onderzoek, daarna kan de officier van justitie hem in verzekering stellen; binnen ruim drie dagen moet hij voor de rechter-commissaris verschijnen. Controleer de precieze termijnen als je ze wilt noemen.
Maak de zinnen af
Een verdachte hoeft vragen van de politie niet te beantwoorden: hij heeft zwijgrecht. Zolang de rechter hem niet schuldig heeft verklaard, geldt de onschuldpresumptie. Het onderzoek wordt geleid door de officier van justitie, en door rood fietsen is geen misdrijf maar een overtreding volgens de wet.
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
Let op het verschil tussen de officier van justitie (leidt het opsporingsonderzoek, klaagt aan) en de rechter-commissaris (een rechter die toezicht houdt op het onderzoek en zware middelen toestaat). Leerlingen halen die vaak door elkaar.
Eens
Oneens
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
Stelling: De politie moet camera's met gezichtsherkenning in winkelstraten mogen gebruiken.
Discussiemoment, ongeveer 5 minuten. Waarden die botsen: veiligheid tegen privacy en vrijheid. Voor: sneller verdachten vinden, afschrikking. Tegen: iedereen wordt gevolgd, ook wie niets doet, en de techniek maakt fouten, vaker bij mensen met een donkere huidskleur. In de EU gelden sinds de AI-verordening strenge regels voor gezichtsherkenning in de openbare ruimte; controleer de actuele stand. Doorvraag 1: zou je er anders over denken als het alleen bij zware misdrijven mag? Doorvraag 2: wie controleert de politie dan?
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
TERUG NAAR DE KWESTIE
Hoe ver mag de politie gaan om een misdaad op te lossen?
WAT JE NU WEET
Criminaliteit is gedrag dat de wet strafbaar stelt, van overtreding tot misdrijf, en steeds vaker online.
De politie mag alleen gebruiken wat de wet toestaat, onder gezag van het OM en onder toezicht van de rechter.
Ook een verdachte heeft rechten, zoals zwijgrecht en een advocaat, want hij is onschuldig tot het tegendeel bewezen is.
§ 2.4 Criminaliteit en opsporing
Deze slide heeft geen instructies
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
Waarom heeft een verdachte zwijgrecht, ook als hij het misschien echt gedaan heeft?
Exitvraag. Een goed antwoord: de overheid is veel machtiger dan de burger; zonder zwijgrecht kan iemand onder druk iets bekennen wat niet waar is; de overheid moet de schuld bewijzen, de verdachte hoeft zijn onschuld niet te bewijzen (onschuldpresumptie). Verwachte fout: "anders is het niet eerlijk", zonder de machtsverhouding tussen overheid en burger te noemen.
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
BEGRIPPEN
Woorden van deze les
Criminaliteit: gedrag dat in de wet strafbaar is gesteld
Misdrijf: ernstig strafbaar feit, zoals diefstal of mishandeling
Overtreding: licht strafbaar feit, zoals door rood fietsen
Ondermijning: vermenging van onderwereld en bovenwereld door georganiseerde misdaad
Sociale bindingstheorie: wie sterk verbonden is met de samenleving, overtreedt minder snel de wet
Openbaar Ministerie: organisatie die opsporing leidt en verdachten vervolgt
Onschuldpresumptie: een verdachte geldt als onschuldig tot een rechter anders beslist
Zwijgrecht: een verdachte hoeft niet mee te werken aan zijn eigen veroordeling
§ 2.4 Criminaliteit en opsporing
Deze slide heeft geen instructies