E I G E N K O E R S
P E R S O O N L I J K B E G E L E I D E R M A A T S C H A P P E L I J K E Z O R G · N I V E A U 4
Eigen regie en empowerment
Wie bepaalt hoe jouw dag eruitziet? Voor veel cliënten beslissen anderen mee. Hoe help je iemand om zelf de koers te bepalen, ook als hij of zij hulp nodig heeft?
Les 4 · Begeleidt de cliënt bij eigen regie
E I G E N K O E R S
P E R S O O N L I J K B E G E L E I D E R M A A T S C H A P P E L I J K E Z O R G · N I V E A U 4
Eigen regie en empowerment
Wie bepaalt hoe jouw dag eruitziet? Voor veel cliënten beslissen anderen mee. Hoe help je iemand om zelf de koers te bepalen, ook als hij of zij hulp nodig heeft?
Les 4 · Begeleidt de cliënt bij eigen regie
Over deze les: les 4 van de serie Eigen koers, beroepslessen voor de opleiding Persoonlijk begeleider maatschappelijke zorg (mbo niveau 4), ongeveer 40 minuten. Studenten leren het verschil tussen eigen regie en zelfredzaamheid, wat empowerment is, hoe je herkent of een cliënt een kennistekort, vaardigheidstekort of motivatietekort heeft, hoe je met motiverende gespreksvoering iemands eigen redenen naar boven haalt en hoe je afspraken maakt over wie wat doet. Aan het eind komt kort aan bod wat je doet als een cliënt de regie niet zelf kan voeren.
Let op: de laatste uitlegdia raakt aan het overnemen van regie. Houd het hier bij de hoofdlijn; vrijheidsbeperking en de Wet zorg en dwang komen in les 10 aan bod.
Koppeling: kwalificatiedossier Maatschappelijke Zorg (crebo 23312, gewijzigd 2022), profiel Persoonlijk begeleider maatschappelijke zorg (crebo 25779). Werkproces P2-K1-W3 Begeleidt de cliënt bij het voeren van eigen regie. Resultaat: de cliënt heeft passende begeleiding ontvangen bij het maken van eigen keuzes en het behouden of vergroten van de eigen regie in het kader van kwaliteit van bestaan, autonomie en empowerment. Gedrag: maakt concrete afspraken met de cliënt, collega's, deskundigen en naastbetrokkenen; schept doelbewust kansen om ander gedrag en andere vaardigheden te oefenen en uitdagingen aan te gaan; stimuleert de cliënt en andere betrokkenen om in actie te komen; besteedt proactief aandacht aan de balans tussen draagkracht en draaglast van de cliënt en naastbetrokkenen. De body of knowledge noemt bij dit werkproces onder meer empowerment, zelfzorgtekorten en motivatietechnieken.
Bronnen: Movisie over zelfregie en zelfredzaamheid; de body of knowledge over empowerment, zelfzorgtekorten en motivatietechnieken; Nederlands Centrum Jeugdgezondheid, bijlage gesprekstechnieken, over motiverende gespreksvoering.
Foto: Austin Ban (StockSnap), CC0 Image credit: Austin Ban (StockSnap), CC0 Image credit: LessonUp
L E E R D O E L E N
LES 4
Na deze les:
1
Je kan het verschil uitleggen tussen eigen regie en zelfredzaamheid.
2
Je kan uitleggen wat empowerment is en herkennen welk zelfzorgtekort een cliënt heeft.
3
Je kan samen met een cliënt afspraken maken over wat hij of zij zelf doet en waarbij anderen helpen.
Leerdoelen: lees ze kort voor. Aan het eind van de les kiezen studenten welk doel ze nog lastig vinden.
S T A R T V R A A G
LES 4
Iemand anders beslist voortaan wat jij 's avonds eet. Hoe voelt dat?
Prima, scheelt denkwerk
Een beetje vervelend
Heel vervelend
Hangt ervan af wie het is
Startvraag: de antwoorden zijn anoniem, er is geen goed of fout. Vraag daarna: en als iemand ook beslist hoe laat je opstaat, wie er op bezoek komt en wat je met je geld doet? Voor veel cliënten in een instelling of met veel hulp is dat de werkelijkheid, vaak met de beste bedoelingen. Deze les gaat over hoe je dat voorkomt.
T W E E B E G R I P P E N
LES 4
Eigen regie of zelfredzaamheid
Eigen regie
Zelf keuzes maken over je leven
Bepalen wat er gebeurt en hoe
Kan ook als je veel hulp nodig hebt
Zelfredzaamheid
Jezelf kunnen redden
Met zo min mogelijk professionele hulp
Gaat over doen, niet over kiezen
Uitleg: de definities komen uit het kwalificatiedossier. Eigen regie betekent eigen keuzes maken; zelfredzaamheid betekent jezelf kunnen redden met zo min mogelijk professionele ondersteuning. Movisie maakt hetzelfde onderscheid: iemand die niet zelfredzaam is, kan toch zo veel mogelijk zelf de regie over het eigen leven voeren, met steun van professionals, vrijwilligers en de omgeving. Eigen regie gaat dus ook over het sturen van je eigen leven wanneer je een beroep op anderen moet doen.
Extra voor snelle studenten: bedenk iemand die heel zelfredzaam is, maar weinig eigen regie heeft.
V R A A G
LES 4
Ayla is 24 en heeft een spierziekte. Ze krijgt hulp bij het aankleden, maar kiest zelf wat ze aantrekt en wanneer. Wat klopt?
Ze heeft eigen regie, maar is niet volledig zelfredzaam
Ze is zelfredzaam, maar heeft zelf geen eigen regie
Ze heeft geen eigen regie en is ook niet zelfredzaam
Ze is volledig zelfredzaam en heeft ook eigen regie
Antwoord: A. Ayla beslist zelf: dat is eigen regie. Ze heeft hulp nodig bij het uitvoeren, dus ze is op dit punt niet volledig zelfredzaam. Dit voorbeeld laat zien dat hulp nodig hebben niet betekent dat een ander mag beslissen. Jij voert uit wat Ayla kiest; je kiest niet voor haar.
K E R N B E G R I P
LES 4
Empowerment
Het proces waarin iemand de eigen kracht en de regie over het eigen leven hervindt of versterkt. Zo kan iemand vanuit eigen keuzes meedoen in de samenleving.
Kernbegrip: bij empowerment gaat het om het hervinden of versterken van de eigen kracht en de regie over het eigen leven, zodat iemand vanuit eigen keuzes kan meedoen. Het gaat over de eigenwaarde en autonomie van de persoon, maar ook over de positie van mensen in een kwetsbare situatie: zij krijgen meer invloed op hun eigen leven en hun omgeving. Empowerment is dus meer dan zelfredzaamheid. Het kwalificatiedossier noemt kwaliteit van bestaan, autonomie en empowerment samen als kader voor dit werkproces.
Z E L F Z O R G T E K O R T E N
LES 4
Waarom lukt het niet?
Als iets niet lukt, zoek je eerst uit waarom:
Kennistekort: de cliënt weet niet hoe het moet. Jij geeft uitleg.
Vaardigheidstekort: de cliënt weet het, maar kan het nog niet. Jullie oefenen.
Motivatietekort: de cliënt weet en kan het, maar wil of doet het niet. Jij zoekt naar eigen redenen.
Uitleg: de body of knowledge noemt deze drie zelfzorgtekorten bij het begeleiden van eigen regie. De juiste aanpak hangt af van het tekort: uitleg helpt niet bij iemand die het al weet, en motiveren helpt niet bij iemand die het nog niet kan. Vaak spelen er meer tegelijk. De body of knowledge noemt ook eenvoudige interventietechnieken: een praatje maken, benoemen wat je ziet, het goede voorbeeld geven, meehelpen met een huishoudelijke klus en mensen het woord geven.
Foto: Direct Media (StockSnap), CC0 Image credit: Direct Media (StockSnap), CC0
V R A A G
LES 4
Tim is 17 en woont in een woongroep. Hij weet hoe de wasmachine werkt en heeft het vaak gedaan. Toch doet hij geen was: 'Waarom zou ik?' Welk tekort is dit?
Kennistekort
Vaardigheidstekort
Tekort aan hulpmiddelen
Motivatietekort
Antwoord: D. Tim weet hoe het moet en kan het ook: er is geen kennistekort of vaardigheidstekort. Het ontbreekt aan motivatie. Nog een keer uitleggen hoe de wasmachine werkt helpt dus niet, en het voor hem doen ook niet. Wat wel helpt, zie je op de volgende dia.
M O T I V E R E N
LES 4
Motiverende gespreksvoering
Twijfel over veranderen is normaal: je wilt het wel en ook niet. Dat heet ambivalentie.
Jij geeft geen preek, maar helpt de cliënt eigen redenen te vinden. Dat doe je met open vragen, reflectief luisteren, bekrachtigen en samenvatten.
Uitleg: motiverende gespreksvoering is ontwikkeld door Miller en Rollnick, oorspronkelijk voor mensen met alcohol- en drugsproblemen, en wordt nu breed gebruikt. Het uitgangspunt: de bereidheid om te veranderen is niet vanzelfsprekend. Professional en cliënt verkennen samen de ambivalentie. Uitspraken van de cliënt in de richting van verandering heten verandertaal; die probeer je uit te lokken, omdat ze een goede voorspeller zijn van echt veranderen. Reflectief luisteren: je zegt terug wat je hoort, ook wat tussen de regels door gezegd wordt. Bekrachtigen: je benoemt een sterke kant. Geef informatie of advies pas als de cliënt daar toestemming voor geeft.
O E F E N
LES 4
Tim zegt: 'Ik weet heus wel dat ik mijn was moet doen, maar het boeit me niet.' Geef een reflectie en een open vraag.
Open vraag, voorbeeldantwoord. Reflectie: 'Je weet precies hoe het moet, alleen zie je er nu het nut niet van.' Open vraag: 'Wat zou er voor jou veranderen als je je eigen was doet?' of 'Wanneer vind je het wel belangrijk hoe je kleren eruitzien?' Misschien komt Tim met verandertaal: 'Nou ja, als ik op kamers ga moet het toch.' Daar haak je op in. Laat studenten in tweetallen kort oefenen: één is Tim, één de persoonlijk begeleider. Let op: geen waarom-vragen als 'Waarom doe je het niet?', die klinken als een verwijt.
A F S P R A K E N
LES 4
Wie doet wat?
1
Wat wil en kan de cliënt zelf?
2
Wat kunnen naastbetrokkenen doen?
3
Wat doe jij als persoonlijk begeleider?
4
Welke deskundige is nodig?
5
Leg de afspraken vast en volg ze.
Zo veel mogelijk bij de cliënt, zo nodig bij anderen.
Uitleg: het dossier vraagt dat je afspraken maakt met de cliënt over wat hij of zij zelf doet en waarvoor naastbetrokkenen of interne of externe deskundigen worden ingezet. Jij coördineert die afspraken en informeert iedereen. Let daarbij op de balans tussen draagkracht en draaglast, van de cliënt en van de naastbetrokkenen. Draagkracht is wat iemand aankan; draaglast is wat er op iemand afkomt. Een ouder die al veel zorgt, kan niet zomaar meer op zich nemen.
C A S U S
LES 4
Gehandicaptenzorg, wonen met ondersteuning, Ayla (24 jaar)
Ayla wil met een vriendin een weekend naar Antwerpen, met de trein. Ze heeft hulp nodig bij het aankleden en in de badkamer, en ze rijdt in een elektrische rolstoel.
Haar ouders bellen jou: 'Dat is veel te gevaarlijk. Kun jij het haar uit het hoofd praten?'
Maak de afspraken
Werk in tweetallen met de route. Wat regelt Ayla zelf, wat doet haar vriendin, wat de ouders, wat jij? Wat zeg je tegen de ouders?
Opdracht: ongeveer 8 minuten, in tweetallen. Voorbeeldantwoord. Ayla zelf: kiest de reis, boekt, regelt hulp bij het in- en uitstappen, zoekt een toegankelijk hotel. Vriendin: reist mee; Ayla bespreekt met haar wat ze wel en niet wil doen bij de verzorging. Ouders: kunnen helpen met plannen of een noodnummer zijn, als Ayla dat wil. Jij: helpt met voorbereiden, bespreekt risico's en hoe ze die opvangt, zoekt samen met haar uit welke hulp ze onderweg nodig heeft. Tegen de ouders: je neemt hun zorg serieus, maar het is niet aan jou om Ayla iets uit het hoofd te praten. Je vertelt hen niets zonder toestemming van Ayla, en je kunt voorstellen dat Ayla zelf met hen praat, eventueel met jou erbij.
Hulp voor wie vastloopt: neem de vijf haltes van de route en schrijf bij elke halte één zin.
G R E N Z E N
LES 4
Als de cliënt de regie niet kan voeren
Soms kan een cliënt even of blijvend niet zelf de regie voeren. Dan schakel je, met toestemming, naastbetrokkenen in.
In uitzonderlijke situaties neem je zelf de regie over: tijdelijk of blijvend, gedeeltelijk of helemaal. Nooit alleen, altijd met je leidinggevende en het multidisciplinair team.
Uitleg: dit staat zo in de omschrijving van werkproces P2-K1-W3. Voorbeelden: een cliënt in een psychose, iemand met gevorderde dementie, een cliënt na een ernstig ongeluk. Ook dan zoek je naar wat de cliënt nog wel zelf kan kiezen, al is het de kleur van een trui. Regie overnemen gebeurt onder eindverantwoordelijkheid van je leidinggevende en in samenwerking met het multidisciplinair team. Over onvrijwillige zorg en de Wet zorg en dwang gaat les 10.
S T E L L I N G
LES 4
Als een cliënt een keuze maakt die jij onverstandig vindt, moet je ingrijpen.
Eens
Oneens
Ik twijfel
Stelling: laat studenten hun keuze uitleggen. Ieder mens mag keuzes maken die anderen onverstandig vinden; dat hoort bij eigen regie. Jouw taak is informeren, de risico's bespreken en helpen nadenken over gevolgen, niet beslissen. Ingrijpen is pas aan de orde als er ernstig gevaar is of als iemand de gevolgen echt niet kan overzien, en dan nooit alleen, maar met leidinggevende en team. Sluit af met de startvraag: hoe zou jij willen dat een begeleider met jouw keuzes omgaat?
T E R U G B L I K
LES 4
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Het verschil uitleggen tussen eigen regie en zelfredzaamheid
Uitleggen wat empowerment is en herkennen welk zelfzorgtekort een cliënt heeft
Samen met een cliënt afspraken maken over wat hij of zij zelf doet en waarbij anderen helpen
Geen, alle drie lukken me
Terugblik: kies op basis van de uitslag wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Het sociale netwerk versterken
Eigen regie voer je niet alleen: mensen om je heen helpen daarbij. Volgende les ontdek je hoe je samen met een cliënt het sociale netwerk in kaart brengt en versterkt.
Je kan uitleggen wat een sociaal netwerk is en waarom het belangrijk is voor de kwaliteit van bestaan van een cliënt.
Je kan samen met een cliënt het sociale netwerk in kaart brengen met een ecogram.
Volgende les: les 5 van de serie, werkproces P2-K1-W4 Ondersteunt de cliënt bij het behouden, opbouwen en versterken van het sociale netwerk.
Image credit: LessonUp