I N G O E D E H A N D E N
V E R Z O R G E N D E I G · N I V E A U 3
Persoonlijke zorg en eigen regie
Wassen, aankleden, eten: daar help je elke dag bij. Maar wie beslist hoe het gaat? En wanneer help je juist door even niets te doen?
Les 4 · Voert zorginterventies uit
I N G O E D E H A N D E N
V E R Z O R G E N D E I G · N I V E A U 3
Persoonlijke zorg en eigen regie
Wassen, aankleden, eten: daar help je elke dag bij. Maar wie beslist hoe het gaat? En wanneer help je juist door even niets te doen?
Les 4 · Voert zorginterventies uit
Over deze les: les 4 van de serie In goede handen, beroepslessen voor de opleiding Verzorgende IG (mbo niveau 3), ongeveer 40 minuten. Studenten leren wat zelfredzaamheid, eigen regie en zelfzorgtekorten zijn, en hoe ze persoonlijke verzorging geven zonder over te nemen wat de zorgvrager zelf kan en wil, met respect voor privacy en gewoontes.
Koppeling: kwalificatiedossier Verzorging en verpleging (crebo 23453, geldig vanaf 1 augustus 2026), kwalificatie Verzorgende IG (crebo 27144). Werkproces B1-K1-W3 Voert zorginterventies en/of begeleidingsactiviteiten uit. Resultaat: de zorginterventies en/of begeleidingsactiviteiten zijn volgens plan uitgevoerd. Gedrag: signaleert adequaat veranderingen in de behoeften, het gedrag en de gemoedstoestand van de zorgvrager en registreert deze nauwkeurig, stemt begeleiding en communicatie af op het doel, gedrag, functioneren en gezondheid van de zorgvrager, en handelt consequent binnen de grenzen van de eigen bevoegdheid en bekwaamheid. De omschrijving vraagt dat je de eigen regie van de zorgvrager stimuleert. De body of knowledge noemt autonomie, methodieken om eigen regie te versterken, zelfzorgtekorten (kennistekort, motivatietekort en vaardigheidstekort) en persoonlijke verzorging.
Foto: Direct Media (StockSnap), CC0 Image credit: Direct Media (StockSnap), CC0 Image credit: LessonUp
L E E R D O E L E N
LES 4
Na deze les:
1
Je kan uitleggen wat eigen regie en zelfredzaamheid betekenen.
2
Je kan bij de persoonlijke verzorging de zorgvrager zelf laten doen wat die kan.
3
Je kan persoonlijke verzorging geven met respect voor privacy en gewoontes.
Leerdoelen: lees ze kort voor. Aan het eind van de les kiezen studenten welk doel ze nog lastig vinden.
S T A R T V R A A G
LES 4
Mevrouw Hendriks doet tien minuten over het dichtknopen van haar blouse. Wat doe jij?
Ik help, dat gaat sneller
Ik wacht rustig af
Ik vraag wat zij wil
Ik weet het niet
Startvraag: er is nog geen goed of fout. Vraag studenten die kozen voor helpen: waarom? Vaak is het antwoord: tijdsdruk. Vraag ook: wat doet het met mevrouw Hendriks als jij het overneemt? In deze les leer je wanneer helpen juist niet helpt. Kom aan het eind van de les terug op deze vraag.
E I G E N R E G I E
LES 4
Zelf doen en zelf beslissen
Zelfredzaamheid
Zelf doen wat mensen in het gewone leven doen
Zoals wassen, aankleden en eten
Dat kan groeien of minder worden
Eigen regie
Zelf beslissen over je eigen leven
Ook als je veel hulp nodig hebt
De zorg sluit aan bij wat jij wilt
Uitleg: de twee begrippen worden vaak door elkaar gehaald. Zelfredzaamheid gaat over kunnen: wat lukt iemand zelf? Eigen regie gaat over beslissen: wie bepaalt hoe het leven eruitziet? Iemand die volledig verlamd is, is weinig zelfredzaam, maar kan wel de volledige regie hebben. Hij bepaalt wanneer hij opstaat, wat hij aantrekt en wie hem bezoekt. Er is ook samenredzaamheid: dingen samen met naasten doen, zonder professionele hulp. Het kwalificatiedossier vraagt dat je de eigen regie van de zorgvrager stimuleert.
V R A A G
LES 4
Meneer Pietersen kan zich niet zelf wassen. Hij kiest wel zelf wanneer hij doucht. Wat laat dat zien?
Hij is zelfredzaam bij het wassen
Hij heeft eigen regie over zijn zorg
Hij heeft geen hulp meer nodig
Hij is samenredzaam met zijn familie
Antwoord: B. Meneer Pietersen heeft hulp nodig bij het wassen, dus hij is daarin niet zelfredzaam. Maar hij beslist zelf wanneer het gebeurt: dat is eigen regie. Samenredzaam zou hij zijn als hij het samen met naasten doet.
K E R N B E G R I P
LES 4
K E R N B E G R I P
Zelfzorgtekort
Een zorgvrager kan een deel van de dagelijkse zorg niet zelf. Dat kan komen door een tekort aan kennis, aan vaardigheid of aan motivatie. Welk tekort het is, bepaalt hoe jij helpt.
Kernbegrip: de body of knowledge noemt drie soorten zelfzorgtekort. Kennistekort: iemand weet niet hoe het moet, bijvoorbeeld hoe je een nieuw hulpmiddel gebruikt. Dan geef je uitleg. Vaardigheidstekort: iemand weet het wel, maar het lukt niet, bijvoorbeeld door een zwakke arm. Dan help je bij dat deel of zoek je een hulpmiddel. Motivatietekort: iemand weet het en kan het, maar wil of durft het niet. Dan zoek je samen naar wat iemand wel motiveert.
Extra voor snelle studenten: bedenk bij elk tekort een voorbeeld uit je stage.
V R A A G
LES 4
Mevrouw Hendriks weet hoe haar oefeningen gaan en kan ze ook doen. Toch slaat ze ze over: 'Ik heb er geen zin in.' Welk tekort is dat?
Een tekort aan kennis
Een tekort aan vaardigheid
Een tekort aan hulpmiddelen
Een tekort aan motivatie
Antwoord: D. Mevrouw Hendriks weet hoe het moet en ze kan het. Het ontbreekt haar aan motivatie. Meer uitleg helpt hier dus weinig. Vraag wat ze belangrijk vindt: wil ze weer zelf naar de markt? Dan kun je de oefeningen daaraan koppelen. Hulpmiddelen zijn geen soort zelfzorgtekort.
Z E L F L A T E N D O E N
LES 4
Niet overnemen, wel ondersteunen
Neem niet over wat iemand zelf kan. Dat kost soms meer tijd. Maar het houdt iemand sterker, zelfstandiger en trots.
Kijk in het zorgplan wat de zorgvrager zelf doet. Moedig aan, geef tijd en help alleen waar het nodig is.
Uitleg: wie alles uit handen genomen krijgt, verleert dingen. Spieren worden zwakker en mensen gaan zich afhankelijk voelen. Laat studenten bedenken wat ze zelf zouden voelen als iemand hun jas dichtritst terwijl ze dat prima zelf kunnen. Soms is overnemen wel nodig: als iemand ziek of uitgeput is, of het zorgplan het zegt. Dat is dan een bewuste keuze, geen gewoonte.
Foto: Direct Media (StockSnap), CC0 Image credit: Direct Media (StockSnap), CC0
P E R S O O N L I J K E V E R Z O R G I N G
LES 4
W A S S E N E N A A N K L E D E N
1
Lees in het zorgplan wat de zorgvrager zelf doet.
2
Vraag hoe de zorgvrager het wil. Let op gewoontes.
3
Zorg voor privacy: deur dicht, dek af wat je niet wast.
4
Laat zelf doen wat kan. Help waar het nodig is.
5
Kijk naar de huid en rapporteer bijzonderheden.
Wassen is privé
Gewassen worden door een ander voelt voor veel mensen spannend of beschamend. Vertel wat je gaat doen, voordat je het doet.
Uitleg: deze stappen horen bij persoonlijke verzorging, een onderwerp uit de body of knowledge. Gewoontes zijn persoonlijk en cultureel verschillend: douchen of wassen aan de wastafel, ochtend of avond, eerst het gezicht of eerst de voeten, wel of geen hulp van een man of een vrouw. Vraag ernaar en leg het vast in het zorgplan. Tijdens het wassen zie je de hele huid: let op roodheid, wondjes en drukplekken. Dat rapporteer je, want het kan een risico op doorliggen betekenen.
V R A A G
LES 4
Je gaat mevrouw Hendriks helpen met wassen. Wat doe je als eerste?
Je vraagt hoe zij het wil
Je zet alles alvast klaar
Je trekt haar pyjama uit
Je zet de verwarming aan
Antwoord: A. Je begint bij mevrouw Hendriks zelf: hoe wil ze het, wat wil ze zelf doen, en waar heeft ze hulp bij nodig? Daarna zet je alles klaar en zorg je dat de kamer warm genoeg is. Zonder iets te vragen haar pyjama uittrekken, past niet bij eigen regie en privacy.
C A S U S
LES 4
Gehandicaptenzorg, woongroep, meneer Pietersen (34 jaar)
Meneer Pietersen heeft een verstandelijke beperking en woont op een woongroep. In zijn zorgplan staat: douchen om acht uur, voor de dagbesteding.
Vanochtend zegt hij tegen verzorgende IG Joyce: 'Ik wil niet nu douchen. Thuis deed ik dat altijd 's avonds.' Joyce heeft nog drie bewoners te helpen.
Wat doet Joyce?
Bespreek met je buur: wat doet Joyce nu? Wat moet er met het zorgplan gebeuren?
Opdracht: ongeveer 6 minuten, in tweetallen. Voorbeeldantwoord: de wens van meneer Pietersen is eigen regie. Joyce neemt die serieus. Vandaag vraagt ze wat hij nu wel wil, bijvoorbeeld zich wassen aan de wastafel en 's avonds douchen. Ze rapporteert zijn wens. Het zorgplan wordt samen met meneer Pietersen bijgesteld: douchen in de avond, als dat kan in de planning. Dit sluit aan bij les 3. Bespreek ook de tijdsdruk: eigen regie kost soms tijd, en dat hoort in het team besproken te worden.
Hulp voor wie vastloopt: wie heeft het zorgplan bedacht, en voor wie is het?
W A T D E N K J I J ?
LES 4
Een zorgvrager wil iets wat jij onverstandig vindt, bijvoorbeeld een paar dagen niet wassen. Wat doe je?
Open vraag: voorbeeldantwoord. Je vraagt eerst waarom. Misschien is iemand moe, heeft pijn of schaamt zich. Je legt uit wat de gevolgen kunnen zijn, zoals een geïrriteerde huid, en je zoekt samen naar iets wat wel kan, zoals een kleine wasbeurt. Eigen regie betekent dat iemand keuzes mag maken die jij anders zou maken. Wordt het een risico voor de gezondheid, dan rapporteer je het en bespreek je het met de verpleegkundige of in het team.
S T E L L I N G
LES 4
Goede zorg is zoveel mogelijk voor iemand doen.
Eens
Oneens
Ik twijfel
Stelling: laat studenten hun keuze uitleggen. Oneens: goede zorg is doen wat nodig is, en de rest aan de zorgvrager laten. Zo blijft iemand zelfstandig en houdt hij of zij de regie. Wie alles overneemt, maakt iemand afhankelijker. Sluit af met de startvraag: wat doe je nu bij mevrouw Hendriks en haar blouse?
T E R U G B L I K
LES 4
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Eigen regie
Zelf laten doen
Privacy en respect
Ik kan ze allemaal
Terugblik: kies op basis van de uitslag wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Vitale functies observeren
Tijdens de zorg zie je veel aan iemand. Volgende les leer je welke vitale functies je observeert en wanneer je aan de bel trekt.
Je kan de vitale functies noemen en uitleggen hoe je ze observeert en meet.
Je kan een meting vergelijken met de gewone waarden van de zorgvrager en het zorgplan.
Volgende les: les 5 van de serie, werkproces B1-K1-W3 Voert zorginterventies en/of begeleidingsactiviteiten uit.
Image credit: LessonUp