Product maken en verbeteren (Dienstverlening en producten vmbo), les 1: Uitleg
Een 3D-printer bouwt een vaas laagje voor laagje op
PRODUCT MAKEN · 3.1 EN 3.2
Product maken en verbeteren
Examenstof dienstverlening en producten vmbo · CSPE
Lesduur is: 45 minIntroductie
Onderdelen in deze les
Een 3D-printer bouwt een vaas laagje voor laagje op
PRODUCT MAKEN · 3.1 EN 3.2
Product maken en verbeteren
Examenstof dienstverlening en producten vmbo · CSPE
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: P/DP/3 (3.1 en 3.2). Image credit: MukhtaromST / Wikimedia Commons, CC0
PRODUCT MAKEN · 3.1 EN 3.2
Wat ga je kunnen?
Ik kan een ontwerp beoordelen en tekenen, een werktekening lezen en een product veilig maken en controleren.
Deze slide heeft geen instructies
Wat komt er kijken bij het maken van een product?
Verwachte woorden: ontwerp, schets, tekening, maten, materiaal, gereedschap, zagen, boren, lijmen, schroeven, veilig werken. Groepeer ze in de vijf delen van de les: ontwerp beoordelen, 3D tekenen en printen, werktekening lezen, verbindingen en controleren, gereedschap en veilig werken. Dit is de module Een product maken en verbeteren van het CSPE Dienstverlening en producten. BB, KB en GL doen deze les samen; KB-stof staat op een eigen dia of in de notes (3D-printen is alleen KB en GL, verbeteren van een ontwerp ook).
PRODUCT MAKEN · 3.1 EN 3.2
Ontwerpen vergelijken
Functionaliteit: doet het product wat het moet doen?
Gebruiksvriendelijkheid: kan iedereen het makkelijk gebruiken?
Kijk ook naar duurzaamheid, veiligheid en maatvoering.
Noem bij elke keuze een voordeel en een nadeel.
Syllabus P/DP/3.1.1.1 (BB, KB en GL): uit meerdere ontwerpen kiezen en de keuze beargumenteren met aandacht voor functionaliteit, gebruiksvriendelijkheid, duurzaamheid, veiligheid, maatvoering en voor- en nadelen. Duurzaamheid: gaat het product lang mee en kun je het hergebruiken? Veiligheid: geen scherpe hoeken, het staat stabiel. Maatvoering: passen de maten bij het gebruik en bij de wens. Veelgemaakte fout: kiezen op uiterlijk zonder een criterium te noemen.
PRODUCT MAKEN · 3.1 EN 3.2
Ruwe ontwerpschets
Een ruwe schets maak je snel met potlood, zonder liniaal.
Zet erbij: de vorm, de grote maten en het materiaal.
Volg de richtlijnen uit de opdracht, bijvoorbeeld het aantal aanzichten.
Syllabus P/DP/3.1.2.1 (BB, KB en GL): aan de hand van richtlijnen een ruwe ontwerpschets maken. Een schets is bedoeld om ideeën snel te laten zien en te vergelijken, niet om exact te zijn. De exacte maten staan later op de werktekening. Veelgemaakte fout: een schets zonder maten of zonder aanduiding van het materiaal.
PRODUCT MAKEN · 3.1 EN 3.2
Verbeteren (KB en GL)
Alleen KB en GL: je legt uit waarom een aanpassing nodig is.
Een product valt om, breekt of past niet? Dan is aanpassen nodig.
Verbetering: bedenk een oplossing, bijvoorbeeld een bredere voet.
Laat je idee zien in een ruwe schets.
Alleen KB en GL: syllabus P/DP/3.1.1.2 (aangeven waarom een aanpassing noodzakelijk is) en P/DP/3.1.1.3 (voorstellen doen voor verbetering). BB: een ontwerp en een product beoordelen kan wel (3.1.1.1). Een goed voorstel noemt het probleem, de oplossing en het effect: "De bak valt om, daarom maak ik de voet breder, dan staat hij stabiel."
Welk criterium gaat over het gemak waarmee je een product gebruikt?
Functionaliteit
Duurzaamheid
Gebruiksvriendelijkheid
Maatvoering
Syllabus P/DP/3.1.1.1. Goed: gebruiksvriendelijkheid. Functionaliteit gaat over wat het product moet kunnen, niet over hoe makkelijk het is. Verwachte fout: functionaliteit.
Zes ruimtelijke vormen met hun naam
PRODUCT MAKEN · 3.1 EN 3.2
Ruimtelijke vormen
Balk, kubus, cilinder en piramide zijn basisvormen.
Prisma: twee gelijke zijkanten, zoals een dakje of een trapezium.
Een product bestaat vaak uit meer vormen samen.
Syllabus P/DP/3.1.2.2 (BB, KB en GL): ruimtelijke vormen herkennen en tekenen (balk, blok, cilinder, kubus, piramide, prisma, trapezium) en een samenstelling maken van ruimtelijke vormen. Een kubus heeft zes gelijke vierkante vlakken, een balk heeft rechthoekige vlakken. De figuur laat een prisma met een driehoek als zijkant (dakje) en een prisma met een trapezium als zijkant zien. Veelgemaakte fout: prisma en piramide door elkaar halen; een piramide loopt naar één punt toe. Image credit: Eigen figuur
Een 3D-tekening van een mand met uitsparingen
PRODUCT MAKEN · 3.1 EN 3.2
3D-tekening maken
Schets eerst, teken dan de vormen en zet ze samen.
Uitsparing: je haalt een vorm uit een andere, zoals een gat.
Sla je tekening op met een duidelijke naam.
Syllabus P/DP/3.1.2.2 (BB, KB en GL): een 3D-tekening maken in een technisch tekenprogramma: vormen tekenen, een samenstelling maken, uitsparingen maken en de tekening opslaan. Hoe je een uitsparing maakt verschilt per programma (vaak een vorm "aftrekken" van een andere vorm); de leerling gebruikt het programma van de school. De foto is een schermafbeelding van een gratis tekenprogramma en toont een product met uitsparingen. Veelgemaakte fout: vergeten op te slaan. Image credit: C.Nilsson / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Een 3D-printer bouwt een vaas laagje voor laagje op
PRODUCT MAKEN · 3.1 EN 3.2
3D-printen (KB en GL)
Alleen KB en GL. Een 3D-printer bouwt laagje voor laagje op.
FDM: kunststofdraad smelt. SLA: vloeibare hars hardt uit met licht.
Een uitstekend deel in de lucht krijgt support. Die haal je weg.
Alleen KB en GL: syllabus P/DP/3.1.3.1 (op basis van 3D-printprincipes de juiste printtechniek en printmaterialen kiezen). Principe: laagsgewijs opbouwen. FDM (ook FFF genoemd): een kunststofdraad (filament) wordt in een verwarmde printkop gesmolten en laag voor laag neergelegd. Materialen voor filament zijn bijvoorbeeld PLA, ABS, PETG en TPU (flexibel); ze verschillen in onder meer warmtebestendigheid en sterkte. SLA: een laser of lichtbron hardt vloeibare hars laag voor laag uit; het oppervlak is meestal glad, na het printen moet het model gewassen en uitgehard worden. Overhangende delen hebben support nodig, die verwijder je na het printen. Bronnen: Wikipedia (Fused filament fabrication, Stereolithography), nagekeken november 2026. Image credit: MukhtaromST / Wikimedia Commons, CC0
Zet de stappen van een 3D-tekening op volgorde.
Syllabus P/DP/3.1.2.1 en 3.1.2.2. Eerst schetsen, dan de vorm, dan de uitsparing, dan opslaan. Verwachte fout: opslaan te vroeg zetten of de uitsparing voor de basisvorm.
Werktekening van een sleutelrek met stuklijst
PRODUCT MAKEN · 3.1 EN 3.2
Een werktekening lezen
Aanzichten: de voorkant en de zijkant van het product.
Maataanduiding: maten in mm. Ø is de diameter van een rond gat.
De stuklijst noemt de onderdelen, de maat en het aantal.
Syllabus P/DP/3.2.1.1 (BB, KB en GL): tekentechnische symbolen en informatie op de werktekening herkennen en begrijpen: maataanduiding, diameter, doorsnede, stuklijst, aanzichten, exploded view. Op een werktekening staan maten meestal in millimeter; kijk dat altijd na in het tekenhoofd of de legenda van de tekening. 2x Ø6 betekent twee gaten met een doorsnede van 6 mm. De diameter is de afstand dwars door het midden van de cirkel, dus twee keer de straal. Rekenvoorbeeld: de gaten zitten 20 mm van de rand, dus de afstand tussen de middens is 240 min 20 min 20 is 200 mm. Veelgemaakte fout: de diameter voor de straal aanzien en maten van de rand en van het midden door elkaar halen. Image credit: Eigen figuur
Exploded view van het sleutelrek
PRODUCT MAKEN · 3.1 EN 3.2
Exploded view en doorsnede
Exploded view: alle onderdelen staan los uit elkaar getekend.
Je ziet zo welk onderdeel waar hoort en in welke volgorde.
Doorsnede: de tekening laat de binnenkant van het product zien.
Syllabus P/DP/3.2.1.1 (exploded view en doorsnede). De cijfers 1, 2 en 3 horen bij de positienummers in de stuklijst van het sleutelrek. Een doorsnede maak je door het product denkbeeldig door te zagen; je ziet dan bijvoorbeeld de dikte van een wand of een gat dat in het product zit. Veelgemaakte fout: exploded view en doorsnede door elkaar halen. Image credit: Eigen figuur
PRODUCT MAKEN · 3.1 EN 3.2
Werkvoorbereiding
Lees de opdracht en de werktekening goed door.
Maak een lijst met materiaal, gereedschap en machines.
Halffabricaat: een onderdeel dat al op maat is, zoals een gezaagde plank.
Bepaal de werkvolgorde: eerst maken, dan verbinden, dan controleren.
Syllabus P/DP/3.2.1.2 (BB, KB en GL): aan de hand van een opdracht en een werktekening de werkzaamheden voor het maken van het halffabricaat en het product voorbereiden. Reken vooraf na hoeveel materiaal je nodig hebt (aantal maal de lengte uit de stuklijst) en of het gereedschap en de machine er zijn. Veelgemaakte fout: beginnen met zagen voordat de maten uit de tekening zijn gecontroleerd.
Welke tekening laat de binnenkant van een product zien?
Een exploded view
Een doorsnede
Een zijaanzicht
Een stuklijst
Syllabus P/DP/3.2.1.1. Goed: doorsnede. Een exploded view toont de onderdelen los van elkaar, een aanzicht de buitenkant, een stuklijst is een lijst. Verwachte fout: exploded view.
Tang en onderdelen voor een knelverbinding in leidingwerk
PRODUCT MAKEN · 3.1 EN 3.2
Verbindingen kiezen
Losneembaar: je kunt hem losmaken, zoals een bout met moer.
Vast: je krijgt hem niet los zonder schade, zoals lijm.
Knellen: een ring klemt de buis vast, zoals bij leidingwerk.
Syllabus P/DP/3.2.2.1 en 3.2.2.2 (BB, KB en GL): verbindingen van hout, kunststof en metaal benoemen, zoals blindklinkverbindingen, flensverbindingen, knelverbindingen, soldeerverbindingen en verbindingsmethoden bij materiaalovergangen (bijvoorbeeld hout op metaal), en met bevestigingsmiddelen losneembare en vaste verbindingen maken. Flensverbinding: twee leidingen met een rand (flens) die je met bouten tegen elkaar trekt, vaak met een pakking ertussen. Bij een materiaalovergang kies je een verbinding die bij beide materialen past, bijvoorbeeld schroeven of bouten voor hout op metaal. De foto toont onderdelen voor een knelverbinding bij kunststof leidingen. Veelgemaakte fout: lijm kiezen voor iets dat je later wilt demonteren. Image credit: Tomwsulcer / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Blindklinknagels, boven voor en onder na het klinken
PRODUCT MAKEN · 3.1 EN 3.2
Klinken, lijmen, solderen
Blindklinken: de tang trekt de pen af en de nagel klemt vast.
Lijmen: klem de delen vast tot de lijm hard is.
Solderen: tin smelt tussen de delen en stolt weer.
Syllabus P/DP/3.2.2.3 (BB, KB en GL): enkelvoudige onderdelen uit plaat-, staaf-, pijp- en buismateriaal samenstellen met klinken, knellen, lijmen, schroefdraad en solderen. Blindklinken: boor een gat door beide platen, haal de bramen weg, steek de nagel erin en knijp met de klinktang tot de pen afbreekt (zichtbaar op de foto: onderste nagel is klaar). Lijmen: de delen schoon en vetvrij en daarna klemmen zolang de lijm uithardt; volg de gebruiksaanwijzing van de lijm. Solderen: verwarm de verbinding met de soldeerbout, laat het tin vloeien en houd de delen stil tot het tin gestold is. Schroefdraad: een bout of schroef met moer of in tapgat. Image credit: Cjp24 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
PRODUCT MAKEN · 3.1 EN 3.2
Verbinding controleren
Passing: sluiten de delen netjes op elkaar aan, zonder spleet?
Maatvoering: kloppen de maten met de tekening? Meet het na.
(Water)dichtheid: lekt de verbinding niet? Afwerking: geen bramen.
Afwijking: het verschil met de tekening. Schrijf het op.
Syllabus P/DP/3.2.3.1 (BB, KB en GL): een verbinding op basis van criteria beoordelen: passing, maatvoering, (water)dichtheid, afwerking en afwijkingen. Een afwijking reken je uit door de gemeten maat van de maat op de tekening af te trekken. Waterdichtheid test je bijvoorbeeld door de verbinding met water te vullen of door te kijken of er na gebruik vocht staat. Afwerking: bramen weg, randen glad, lijmresten verwijderd. Veelgemaakte fout: alleen naar het uiterlijk kijken en niet nameten.
Je wilt een beugel later kunnen losmaken. Welke verbinding kies je?
Een lijmverbinding
Een soldeerverbinding
Een blindklinkverbinding
Een bout met moer
Syllabus P/DP/3.2.2.2. Een bout met moer is losneembaar. Lijm, solderen en blindklinken zijn vaste verbindingen. Verwachte fout: blindklinken (die lijkt op een bout).
Bij welke verbinding klemt een ring een buis vast?
Een flensverbinding
Een soldeerverbinding
Een blindklinkverbinding
Een knelverbinding
Syllabus P/DP/3.2.2.1. Bij knellen klemt een ring (knelring of knelkoppeling) de buis vast. Een flensverbinding gebruikt twee randen met bouten. Verwachte fout: flensverbinding.
Een schuifmaat meet de diepte van een uitsparing
PRODUCT MAKEN · 3.1 EN 3.2
Meten en aftekenen
Meten doe je met rolmaat, liniaal of schuifmaat.
Aftekenen: lijnen op het werkstuk zetten voordat je gaat zagen.
Meet twee keer en zaag één keer.
Syllabus P/DP/3.2.4.1 en 3.2.4.2 (BB, KB en GL): technische vaardigheden zoals afschrijven, aftekenen, boren, buigen, knippen, schroeven, snijden, timmeren, vijlen, zagen, lijmen, koppelen en solderen, met diverse meet- en aftekenmiddelen. Een schuifmaat meet nauwkeuriger dan een rolmaat en kan buiten- en binnenmaten en de diepte van een uitsparing meten (zie foto). Aftekenen kan met potlood op hout en met een krasnaald op metaal. Veelgemaakte fout: aftekenen met een stomp potlood, waardoor de maat afwijkt. Image credit: IIVQ / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Een soldeerbout met houder, spons en soldeertin
PRODUCT MAKEN · 3.1 EN 3.2
Gereedschap en machines
Handgereedschap: scharen, tangen, sleutels, zagen en vijlen.
Machines: boormachine, figuurzaagmachine en zetbank (buigen).
Een soldeerbout is heet. Zet hem altijd in de houder.
Syllabus P/DP/3.2.4.2 en 3.2.5.1 (BB, KB en GL): diverse scharen, sleutels, tangen, zagen, boormachines, meet- en aftekenmiddelen, accu- en handgereedschap, figuurzaagmachine, soldeerbout en zetbank, met hun toepassingsmogelijkheden. Figuurzaagmachine: voor kromme lijnen en uitsparingen in plaat en hout. Zetbank: voor het buigen van plaatmateriaal. Boormachine: voor gaten. Soldeerbout in de houder: een hete bout leg je nooit los neer.. Image credit: oomlout / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0
Drie soorten veiligheidsbrillen
PRODUCT MAKEN · 3.1 EN 3.2
Veilig werken
Draag een veiligheidsbril. Lang haar vast, geen losse kleding.
Boren: werkstuk vastklemmen, geen handschoenen aan.
Soldeer met afzuiging. Volg de regels van je werkplaats.
Syllabus P/DP/3.2.5.2 (BB, KB en GL): de veiligheidsvoorschriften voor het gebruik van gereedschappen en machines toepassen. Bron veiligheid: DEKRA Toolbox kolomboormachine en technischwerken.nl (veiligheidsrichtlijnen kolomboormachine); de eigen werkplaatsregels van de school gaan voor. Bij solderen zuig je de dampen af, zodat je ze niet inademt. Een gewone bril is geen veiligheidsbril. Handschoenen kunnen door een draaiende machine worden gegrepen, daarom niet bij de boormachine. Veelgemaakte fout: het werkstuk met de hand vasthouden bij het boren. Image credit: DJSparky / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Je zaagt een ronde vorm uit een plank. Welke machine gebruik je?
De zetbank
De figuurzaagmachine
De soldeerbout
De tafelboormachine
Syllabus P/DP/3.2.4.2. De figuurzaagmachine zaagt kromme lijnen. De zetbank buigt plaat, de boormachine maakt gaten. Verwachte fout: tafelboormachine (met een rond gat verward).
Wat doe je voordat je met de boormachine gaat boren?
Het werkstuk met je hand vasthouden
De afscherming weghalen
Het werkstuk vastklemmen
De boor op hoogste snelheid zetten
Syllabus P/DP/3.2.5.2. Een boor kan het werkstuk laten meedraaien; klem het daarom vast. Bron veiligheid: DEKRA Toolbox kolomboormachine en technischwerken.nl (veiligheidsrichtlijnen kolomboormachine); de eigen werkplaatsregels van de school gaan voor. Verwachte fout: het werkstuk met de hand vasthouden.
Welk deel vond je het lastigst?
Ontwerp en 3D-tekenen
Werktekening lezen
Verbindingen en controleren
Gereedschap en veiligheid
Gebruik de uitkomst om te kiezen welk deel je nog een keer oefent met de examentraining.
Wat ga jij nog herhalen voor het examen?
Verwacht: een onderdeel plus een reden. Vraag door naar hoe de leerling dat gaat doen.
PRODUCT MAKEN · 3.1 EN 3.2
Begrippen (1/2)
Functionaliteit: Wat een product moet kunnen.
Uitsparing: Een stuk dat je uit een vorm haalt, zoals een gat.
Werktekening: Tekening met maten waarmee je een product maakt.
Aanzicht: Een tekening van een kant, zoals de voorkant.
Stuklijst: Lijst met onderdelen, maten en aantallen.
Deze slide heeft geen instructies
PRODUCT MAKEN · 3.1 EN 3.2
Begrippen (2/2)
Exploded view: Tekening met de onderdelen los uit elkaar.
Halffabricaat: Een onderdeel dat al op maat is.
Losneembaar: Je kunt de verbinding weer losmaken.
Passing: Hoe goed delen op elkaar aansluiten.
Afwijking: Het verschil met de maat op de tekening.
Deze slide heeft geen instructies
