Les 14 Goden en mythen in de kunst (Pallas 1)

L E S 1 4

Goden en mythen in de kunst

Goden en mythen in de kunst

Griekse mythen zijn 2500 jaar oud. Waarom kom je ze nog steeds overal tegen, van vazen tot films?

Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)

1 / 18
volgende
Slide 1: Slide
newEditorGrieksMiddelbare schoolvwo

In deze les zitten 18 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

Dit is niet oké

Introductie

Leerlingen ontdekken hoe Griekse mythen in de kunst leven: op zwartfigurige en roodfigurige vazen, in de Europese schilderkunst en in Herakles als symbool van goedheid. Ze leren vaasvormen en technieken herkennen en een mythologische voorstelling uitleggen. Les bij Pallas 1 (Griekse taal en cultuur, Lesboek 5e druk), les 14 Goden en mythen in de kunst.

Onderdelen in deze les

L E S 1 4

Goden en mythen in de kunst

Goden en mythen in de kunst

Griekse mythen zijn 2500 jaar oud. Waarom kom je ze nog steeds overal tegen, van vazen tot films?

Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)

Les bij Pallas 1, les 14 Goden en mythen in de kunst. Ongeveer 45 minuten, gymnasium. Image credit: Daderot, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp

L E S 1 4   ·   G O D E N E N M Y T H E N I N D E K U N S T

Pallas 1

Goden en mythen in de kunst

W A T G A J E L E R E N ?

1

Je kunt zwartfigurige en roodfigurige vazen herkennen en drie vaasvormen noemen.

2

Je kunt een held of god op een kunstwerk herkennen aan zijn attributen.

3

Je kunt uitleggen waarom Herakles een symbool van goedheid werd.

Het oefenboek opent elke les met 'Wat ga je leren?'. Aan het eind van de les komen deze leerdoelen terug in de checklist. Image credit: LessonUp

L E S 1 4   ·   G O D E N E N M Y T H E N I N D E K U N S T

Pallas 1

S T A R T V R A A G

Wie is dat?

Op een schilderij zie je een gespierde man met een leeuwenhuid over zijn schouders en een zware knots in zijn hand. Welke held is dat?

A

Achilles

B

Odysseus

C

Herakles

D

Theseus

Startvraag: Herakles, met de huid van de Nemeïsche leeuw (les 3) en zijn knots. Theseus is een slimme afleider: ook hij heeft een knots in sommige verhalen, maar geen leeuwenhuid. Achilles en Odysseus herken je aan hun wapenrusting en (bij Odysseus) een puntmuts. Doorvraag: aan welke voorwerpen herken je Zeus, Athena en Poseidon? (les 2: bliksem, helm en speer, drietand)

L E S 1 4   ·   G O D E N E N M Y T H E N I N D E K U N S T

Pallas 1

Mythen overal

De Grieken vertelden hun mythen niet alleen. Ze schilderden ze op vazen en hakten ze uit in marmer.

De Romeinen namen de verhalen over en maakten kopieën van Griekse beelden. In de Renaissance ontdekten kunstenaars ze opnieuw. In 1506 werd in Rome het beeld van Laokoön opgegraven; Michelangelo kwam meteen kijken.

Nu vind je mythen in schilderijen, boeken, games, films en zelfs in merknamen.

Inleiding: de Laokoöngroep uit tekst 13A is daar een mooi voorbeeld van. Het beeld werd op 14 januari 1506 gevonden in een wijngaard in Rome; paus Julius II kocht het en zette het in het Vaticaan. Merknamen: Nike (godin van de overwinning), Pandora, Hermes, Ajax (schoonmaakmiddel en voetbalclub). Doorvraag: welke mythe ken jij uit een film, game of boek? Image credit: LessonUp

L E S 1 4   ·   G O D E N E N M Y T H E N I N D E K U N S T

Pallas 1

Drie Griekse vazen

Elke vorm had een eigen taak. Aan de vorm zie je waarvoor de Grieken de vaas gebruikten.

Amfora

Grote kruik met twee oren. Voor opslag en vervoer van wijn, olijfolie of graan.

Krater

Wijde mengkom. De Grieken dronken hun wijn nooit puur, maar mengden die met water.

Kylix

Platte drinkschaal op een voet. Vaak met een schildering aan de binnenkant.

Vaasvormen: amfora komt van ἀμφί (aan twee kanten) en φέρω (dragen): je draagt hem aan twee oren. Krater komt van κεράννυμι (mengen). Een kylix is een drinkschaal voor het symposion, het drinkfeest; als je hem leegdrinkt, zie je de schildering binnenin. De vaas van Exekias op de omslag is een amfora. Andere vormen: de lekythos (oliekruikje, vaak bij graven) en de hydria (waterkruik). Image credit: LessonUp

L E S 1 4   ·   G O D E N E N M Y T H E N I N D E K U N S T

Pallas 1

K E N N I S

1

Waarvoor gebruikten de Grieken een krater?

A

om wijn met water te mengen

B

om olijfolie te bewaren

C

om uit te drinken

D

om water te halen

Antwoord A. Olijfolie bewaarde je in een amfora, drinken deed je uit een kylix en water haalde je met een hydria. Wie B kiest, verwart krater en amfora. Doorvraag: waarom vonden de Grieken het onbeschaafd om wijn puur te drinken?

L E S 1 4   ·   G O D E N E N M Y T H E N I N D E K U N S T

Pallas 1

Zwart en rood

Vanaf ca. 620 v.Chr. maakten pottenbakkers in Athene zwartfigurige vazen. De figuren zijn zwart op de rode klei. Details kraste de schilder erin.

Rond 530 v.Chr. kwam de omkering: roodfigurig. Nu werd de achtergrond zwart en bleven de figuren rood. Details kon de schilder met een penseel tekenen. Zo werden de figuren levendiger.

Achtergrond: de zwarte kleur is geen verf, maar een fijne kleislib die bij het bakken zwart wordt (in drie fasen met en zonder zuurstof). Exekias (ca. 540-530 v.Chr.) is de beroemdste zwartfigurige schilder; deze amfora met Achilles en Ajax die een bordspel spelen ken je uit les 12. Doorvraag: waarom zou een schilder liever met een penseel werken dan krassen?

Foto: Daderot, publiek domein, Wikimedia Commons. Image credit: Daderot, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp

L E S 1 4   ·   G O D E N E N M Y T H E N I N D E K U N S T

Pallas 1

T O E P A S S I N G

2

Met welke techniek is deze drinkschaal beschilderd?

A

zwartfigurig

B

geometrisch

C

fresco

D

roodfigurig

Antwoord D: de achtergrond is zwart, de figuren hebben de kleur van de klei. Wie zwartfigurig kiest, kijkt naar de vele zwarte vlakken in plaats van naar de figuren. Geometrisch is de oudere stijl met lijnen en kleine figuurtjes; een fresco is een muurschildering. De schaal is van de Penthesileia-schilder (ca. 460 v.Chr.) en toont Achilles en de Amazone Penthesileia (les 5).

Foto: Penthesilea Painter, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons. Image credit: Penthesilea Painter, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

L E S 1 4   ·   G O D E N E N M Y T H E N I N D E K U N S T

K E N N I S

3

Zet in de goede volgorde: van oud naar nieuw.

1

zwartfigurige vazen

2

het beeld van Laokoön wordt in Rome opgegraven

3

geometrische vazen met lijnen

4

Annibale Carracci schildert Herakles op de tweesprong

5

roodfigurige vazen

Antwoord: geometrisch (ca. 900-700 v.Chr.), zwartfigurig (vanaf ca. 620 v.Chr. in Athene), roodfigurig (vanaf ca. 530 v.Chr.), Laokoön gevonden (1506), Carracci (ca. 1596). Laat leerlingen bij elke stap een eeuw schatten.

L E S 1 4   ·   G O D E N E N M Y T H E N I N D E K U N S T

Pallas 1

Mythen in de Europese kunst

Vanaf de Renaissance kozen schilders graag Griekse mythen. Zo konden ze iets laten zien over liefde, macht, moed of straf.

Kijkers moesten de mythen kennen om een schilderij te begrijpen. Daarom herkende iedereen de figuren aan hun attributen: vaste voorwerpen of dieren.

Wie de mythen kent, kan dus een museum lezen als een boek.

Mythen in de Europese kunst: bekende voorbeelden zijn Titiaan (Bacchus en Ariadne, les 7), Rubens (veel goden en helden), Rembrandt (De ontvoering van Ganymedes) en Canova (Theseus en de Minotauros). Het Rijksmuseum en het Mauritshuis hebben veel werken met mythen. Doorvraag: wat zou een kunstenaar willen zeggen met een schilderij van Ikaros? Image credit: LessonUp

L E S 1 4   ·   G O D E N E N M Y T H E N I N D E K U N S T

Pallas 1

Herken de figuur

Aan deze attributen herken je drie figuren uit Pallas 1.

Herakles

Leeuwenhuid, knots en soms pijl en boog. Vaak gespierd en met baard.

Athena

Helm, speer en schild, vaak met het hoofd van Medusa op haar borst. Soms een uil.

Hermes

Gevleugelde sandalen of hoed en een staf met twee slangen. De bode van de goden.

Attributen: deze drie kwamen in les 2 en in de verhalen over Herakles al voorbij. Het hoofd van Medusa op Athena's borst heet het gorgoneion; het schild of de mantel met dat hoofd heet de aegis. De staf van Hermes heet caduceus (κηρύκειον). Doorvraag: welk attribuut zou je Odysseus geven? Image credit: LessonUp

L E S 1 4   ·   G O D E N E N M Y T H E N I N D E K U N S T

Pallas 1

V E R D I E P I N G

Herakles op de tweesprong

Een oud verhaal vertelt: de jonge Herakles komt bij een splitsing van twee wegen. Daar staan twee vrouwen.

De een belooft een makkelijk leven vol plezier. De ander, de Deugd, belooft een zware weg vol werk, maar ook echte eer.

Herakles kiest de zware weg. Zo werd hij een symbool van goedheid: iemand die zijn kracht gebruikt om anderen te helpen.

Achtergrond: het verhaal is van de sofist Prodikos en staat bij Xenophon (Memorabilia 2, 1, 21-34). De twee vrouwen heten Ἀρετή (deugd) en Κακία (ondeugd). Herakles werd zo een voorbeeld voor vorsten en steden: hij doodt monsters en helpt mensen, en wordt na zijn dood een god (les 5). Annibale Carracci schilderde de keuze rond 1596.

Doorvraag: wanneer koos jij eens voor de moeilijke weg?

Foto: Annibale Carracci, publiek domein, Wikimedia Commons. Image credit: Annibale Carracci, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp

L E S 1 4   ·   G O D E N E N M Y T H E N I N D E K U N S T

Pallas 1

T O E P A S S I N G

4

Wat laat Carracci zien met de keuze van Herakles?

A

Herakles kiest welke god hij wil vereren.

B

Herakles kiest de zware weg van de deugd.

C

Herakles kiest tussen oorlog en vrede.

D

Herakles kiest welke opdracht hij eerst doet.

Antwoord B. Wie A kiest, denkt dat de twee vrouwen godinnen zijn; het zijn verpersoonlijkingen van deugd en ondeugd. C en D klinken logisch bij een held, maar passen niet bij het verhaal van Prodikos. Doorvraag: hoe zie je op het schilderij welke vrouw de Deugd is? (zij wijst naar een steile bergweg)

L E S 1 4   ·   G O D E N E N M Y T H E N I N D E K U N S T

Pallas 1

Grieks in het Nederlands

Ook in de kunst gebruiken we veel Griekse woorden.

ὁ μῦθος

verhaal

mythe, mythologie

ὁ κέραμος

pottenbakkersklei

keramiek

ἡ τέχνη

kunst, vaardigheid

techniek, technologie

Grieks in het Nederlands: mythologie is de leer van (of de verzameling) verhalen. Keramiek is alles van gebakken klei; in Athene heette de wijk van de pottenbakkers de Kerameikos. Τέχνη is voor de Grieken zowel kunst als vakmanschap; een kunstenaar en een timmerman hebben allebei τέχνη. Doorvraag: wat is het verschil tussen techniek en kunst, volgens jou? Image credit: LessonUp

Vul de goede woorden in.

L E S 1 4   ·   G O D E N E N M Y T H E N I N D E K U N S T

K E N N I S

5

Bij een zwartfigurige vaas zijn de figuren zwart op een rode achtergrond.

Bij een roodfigurige vaas is de achtergrond zwart.

Uit een kylix dronken de Grieken hun wijn.

zwartfigurige
roodfigurige
kylix
amfora
geometrische

Antwoord: zwartfigurige, roodfigurige, kylix. Wie 'amfora' kiest, verwart de voorraadkruik met de drinkschaal. Wie 'geometrische' kiest, kent de oudste stijl, maar die heeft vooral lijnen en kleine figuurtjes.

L E S 1 4   ·   G O D E N E N M Y T H E N I N D E K U N S T

T O E P A S S I N G

6

Kies een mythe uit Pallas 1 die jij zou schilderen of verfilmen. Welke scène kies je en waarom?

Reflectie: er is geen goed of fout antwoord. Laat leerlingen terugbladeren door het jaar: Herakles, Theseus en de Minotauros, Ifigeneia in Aulis, Achilles en Hektor, het houten paard. Goede antwoorden noemen de scène, het moment (begin, hoogtepunt, einde) en wat de kijker moet voelen. Eventueel als creatieve opdracht: maak een schets in de stijl van een zwartfigurige vaas.

L E S 1 4   ·   G O D E N E N M Y T H E N I N D E K U N S T

Pallas 1

Welk leerdoel vind je nog het lastigst?

1

Vazen en technieken herkennen

2

Figuren herkennen aan attributen

3

Herakles als symbool uitleggen

4

Ik kan ze allemaal

Gebruik de uitslag om te kiezen wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.

Α

Klik hier

Image credit: LessonUp