L E S 1 3
De ondergang van Troje
Tekst 13A
De waarschuwing van Laokoön
Een enorm houten paard staat voor de poort van Troje. Is het een geschenk of een val?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
L E S 1 3
De ondergang van Troje
Tekst 13A
De waarschuwing van Laokoön
Een enorm houten paard staat voor de poort van Troje. Is het een geschenk of een val?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
Les bij Pallas 1, les 13 De ondergang van Troje, tekst 13A De waarschuwing van Laokoön. Ongeveer 45 minuten, gymnasium. Image credit: Yair Haklai, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 1 3 · D E O N D E R G A N G V A N T R O J E
Pallas 1
Tekst 13A De waarschuwing van Laokoön
W A T G A J E L E R E N ?
1
Je kunt vertellen hoe de Grieken met het houten paard Troje binnenkomen.
2
Je kunt een accusativus cum infinitivo herkennen na woorden van zeggen en denken.
3
Je kunt een accusativus cum infinitivo vertalen met een dat-zin.
Het oefenboek opent elke les met 'Wat ga je leren?'. Aan het eind van de les komen deze leerdoelen terug in de checklist. Image credit: LessonUp
L E S 1 3 · D E O N D E R G A N G V A N T R O J E
Pallas 1
S T A R T V R A A G
Een vreemd geschenk
Na tien jaar oorlog laten de Grieken een groot houten paard achter op het strand. Wie van de Grieken bedenkt die list?
Odysseus
Agamemnon
Menelaos
Nestor
Startvraag: Odysseus bedenkt de list, de bouwmeester Epeios bouwt het paard met hulp van Athena (Apollodoros, Epitome 5, 14). Agamemnon is de opperbevelhebber, Menelaos de man van Helena, Nestor de oude wijze raadgever: allemaal geloofwaardig, maar niet de bedenker. Wie de startvraag van 12B nog weet, heeft een voorsprong.
Op de foto: de beroemde beeldengroep van Laokoön en zijn zonen (Vaticaanse Musea). Laat de klas raden wat er aan de hand is; aan het eind van de tekst weten ze het.
Foto: Yair Haklai, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons. Image credit: Yair Haklai, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
L E S 1 3 · D E O N D E R G A N G V A N T R O J E
Pallas 1
Het houten paard
Na de dood van Achilles en Ajax lukt het de Grieken nog steeds niet om Troje in te nemen. Dan bedenkt Odysseus een list.
De Grieken bouwen een enorm houten paard. In de buik verstoppen zich de beste strijders. De rest van het leger vaart weg en verstopt zich achter het eiland Tenedos.
De Trojanen denken dat de oorlog voorbij is.
Achtergrond: Apollodoros (Epitome 5, 14-16) noemt Odysseus als bedenker en Epeios als bouwer; het paard draagt een opschrift als geschenk aan Athena. De bekendste uitgebreide versie staat in boek 2 van de Aeneis van Vergilius, verteld door Aeneas. Het oudste beeld van het paard staat op een grote voorraadkruik uit Mykonos (ca. 670 v.Chr.), met strijders die door luikjes naar buiten kijken.
Doorvraag: wat bedoelen we vandaag met een Trojaans paard op de computer?
Foto: Giovanni Domenico Tiepolo, publiek domein, Wikimedia Commons. Image credit: Giovanni Domenico Tiepolo, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 1 3 · D E O N D E R G A N G V A N T R O J E
Pallas 1
Tekst 13A Woorden
Grieks
betekenis
ὁ ἵππος
paard
ξύλινος
houten
ὁ δόλος
list, valstrik
τὸ δῶρον
geschenk
ὁ ἱερεύς
priester
Grieks
betekenis
νομίζω
denken, menen
ὁ δράκων
slang
ἀποπλέω
wegvaren
εὑρίσκω, εὗρον
vinden
ἀδικέω
onrecht doen
Leerwoorden tekst 13A. νομίζω is een woord van denken: daarna komt vaak een accusativus cum infinitivo, de grammatica van vandaag. εὗρον is de thematische aoristus van εὑρίσκω; in Attische teksten staat ook ηὗρον. ὁ δράκων is een grote slang; ons woord draak komt ervan. Image credit: LessonUp
L E S 1 3 · D E O N D E R G A N G V A N T R O J E
Pallas 1
Tekst 13A De waarschuwing van Laokoön (1)
De Grieken hebben een plan. De Trojanen worden op een ochtend wakker.
1
Οἱ Ἕλληνες ἵππον ξύλινον ἐποίησαν.
Ἐν τῷ ἵππῳ ἦσαν οἱ ἄριστοι.
Οἱ δὲ ἄλλοι πρὸς τὴν Τένεδον ἀπέπλευσαν.
Οἱ Τρῶες τὸν ἵππον εὗρον
5
καὶ ἐθαύμαζον.
Πολλοὶ ἔλεγον τὸν ἵππον
δῶρον τῇ Ἀθηνᾷ εἶναι.
ἐποίησαν aor. van ποιέω
ἐν + dat. in
οἱ ἄλλοι de anderen
ἡ Τένεδος Tenedos (eiland)
θαυμάζω zich verbazen
πολλοί velen
εἶναι inf. van εἰμί
Vertaling regel 1-7: De Grieken maakten een houten paard. In het paard waren de besten. Maar de anderen voeren weg naar Tenedos. De Trojanen vonden het paard en verbaasden zich. Velen zeiden dat het paard een geschenk voor Athena was.
Tip: in regel 6-7 staat de eerste accusativus cum infinitivo. Laat leerlingen eerst letterlijk vertalen ('velen zeiden het paard een geschenk te zijn') en dan de dat-zin maken. δῶρον staat ook in de accusativus: het hoort bij τὸν ἵππον als naamwoordelijk deel. Bron: Apollodoros, Epitome 5, 14-16. Image credit: LessonUp
L E S 1 3 · D E O N D E R G A N G V A N T R O J E
Pallas 1
Tekst 13A De waarschuwing van Laokoön (2)
Ὁ δὲ Λαοκόων ὁ ἱερεὺς ἐβόα·
«Νομίζω τὸν ἵππον δόλον εἶναι.»
10
Ἔπειτα τὸ δόρυ εἰς τὸν ἵππον ἔβαλεν.
Τότε δύο δράκοντες ἐκ τῆς θαλάττης ἦλθον
καὶ τὸν ἱερέα καὶ τοὺς υἱοὺς ἀπέκτειναν.
Οἱ οὖν Τρῶες ἐνόμιζον τὸν ἱερέα ἀδικεῖν
καὶ τὸν ἵππον εἰς τὴν πόλιν εἷλκον.
ὁ Λαοκόων Laokoön
ἐβόα riep (imperf.)
τὸ δόρυ speer
ἔβαλεν aor. van βάλλω
δύο twee
ἐκ + gen. uit
καί ... καί zowel ... als
ὁ υἱός zoon
ἕλκω trekken, slepen
Vertaling regel 8-14: Maar Laokoön, de priester, riep: 'Ik denk dat het paard een list is.' Daarna wierp hij zijn speer in het paard. Toen kwamen er twee slangen uit de zee en doodden zowel de priester als zijn zonen. De Trojanen dachten dus dat de priester onrecht deed en trokken het paard de stad in.
Let op: regel 9 en regel 13 zijn een accusativus cum infinitivo. Bij Vergilius (Aeneis 2, 49) zegt Laokoön de beroemde woorden 'timeo Danaos et dona ferentes': ik vrees de Grieken, ook als ze geschenken brengen. Bij Vergilius is hij priester van Neptunus, bij andere schrijvers van Apollo. De dood van Laokoön en zijn zonen: kort en zakelijk houden. Image credit: LessonUp
L E S 1 3 · D E O N D E R G A N G V A N T R O J E
Pallas 1
K E N N I S
1
Welk woord is in deze zin het onderwerp van de dat-zin?
Πολλοὶ ἔλεγον τὸν ἵππον δῶρον εἶναι.
Πολλοὶ ἔλεγον
δῶρον
τὸν ἵππον
εἶναι
Antwoord C: velen zeiden dat het paard een geschenk was; τὸν ἵππον wordt het onderwerp van de dat-zin. Πολλοὶ ἔλεγον is de hoofdzin: wie dat kiest, zoekt het onderwerp van de hele zin. δῶρον staat ook in de accusativus, maar is het naamwoordelijk deel: wie dat kiest, kijkt alleen naar de naamval. εἶναι wordt de persoonsvorm 'was'. Doorvraag: waarom staat δῶρον ook in de accusativus?
L E S 1 3 · D E O N D E R G A N G V A N T R O J E
Pallas 1
A C C U S A T I V U S C U M I N F I N I T I V O
Na woorden van zeggen en denken (λέγω, νομίζω) staat vaak een accusativus met een infinitivus. Dat heet een accusativus cum infinitivo (AcI).
Je vertaalt hem met een dat-zin:
de accusativus wordt het onderwerp van de dat-zin
de infinitivus wordt de persoonsvorm
Grieks
Nederlands
νομίζω τὸν ἵππον δόλον εἶναι
ik denk dat het paard een list is
λέγει τοὺς Ἕλληνας ἀποπλεῖν
hij zegt dat de Grieken wegvaren
ἐνόμιζον τὸν ἱερέα ἀδικεῖν
zij dachten dat de priester onrecht deed
O N T H O U D
Woord van zeggen of denken + accusativus + infinitivus? Vertaal met 'dat': de accusativus wordt het onderwerp.
Grammatica: in het Nederlands kennen we iets vergelijkbaars bij 'ik hoor hem zingen' (hem = wie zingt). Laat leerlingen per rij drie kleuren gebruiken: woord van zeggen of denken, accusativus, infinitivus. Let op de tijd: na ἐνόμιζον (verleden tijd) vertaal je de infinitivus ook in de verleden tijd. ἀποπλεῖν is de samengetrokken infinitivus van ἀποπλέω. Doorvraag: wat is het verschil tussen 'hij zegt dat de Grieken wegvaren' en 'hij zegt tegen de Grieken dat ze moeten wegvaren'? Image credit: LessonUp
Maak de vertaling af.
L E S 1 3 · D E O N D E R G A N G V A N T R O J E
K E N N I S
2
Νομίζω τὸν ἵππον δόλον εἶναι: ik denk dat het paard een list is.
Οἱ Τρῶες νομίζουσι τοὺς Ἕλληνας ἀποπλεῖν: de Trojanen denken dat de Grieken wegvaren.
Antwoord: dat, is, de Grieken. 'Te zijn' is de letterlijke vertaling van εἶναι, maar in een dat-zin wordt de infinitivus een persoonsvorm. Wie 'de Trojanen' kiest, neemt het onderwerp van de hoofdzin in plaats van de accusativus τοὺς Ἕλληνας. Doorvraag: wat dachten de Trojanen echt?
L E S 1 3 · D E O N D E R G A N G V A N T R O J E
Pallas 1
T O E P A S S I N G
3
Wat betekent deze zin?
Ὁ ἱερεὺς λέγει τοὺς Ἕλληνας ἐν τῷ ἵππῳ εἶναι.
De Grieken zeggen dat de priester in het paard is.
De priester zegt dat de Grieken in het paard zijn.
De priester zegt tegen de Grieken: ik ben in het paard.
De priester is met de Grieken in het paard.
Antwoord B. A draait onderwerp en accusativus om: ὁ ἱερεύς is nominativus, τοὺς Ἕλληνας accusativus. C ziet τοὺς Ἕλληνας als 'tegen de Grieken'. D slaat λέγει over. Doorvraag: verandert de betekenis als je zegt Τοὺς Ἕλληνας ὁ ἱερεὺς λέγει ἐν τῷ ἵππῳ εἶναι? (Nee.)
L E S 1 3 · D E O N D E R G A N G V A N T R O J E
V E R T A L E N
4
Vertaal in goed Nederlands.
Οἱ Τρῶες νομίζουσι τὸν ἵππον δῶρον εἶναι.
Vertaling: de Trojanen denken dat het paard een geschenk is. Wie 'het paard denkt' vertaalt, ziet τὸν ἵππον aan voor het onderwerp. Doorvraag: zet de zin in de verleden tijd (ἐνόμιζον) en vertaal opnieuw.
L E S 1 3 · D E O N D E R G A N G V A N T R O J E
T O E P A S S I N G
★ 5
Vertaal in goed Nederlands.
Οἱ Τρῶες οὐκ ἐνόμιζον τὸν ἵππον δόλον εἶναι· τὸν οὖν ἵππον εἰς τὴν πόλιν εἷλκον.
Vertaling: de Trojanen dachten niet dat het paard een list was; zij trokken het paard dus de stad in. Let op de verleden tijd van de dat-zin na ἐνόμιζον. De hoge punt (·) is een puntkomma of dubbele punt. Extra voor snelle leerlingen: wat zou Laokoön hierop zeggen? Schrijf zijn zin in het Grieks met νομίζω.
L E S 1 3 · D E O N D E R G A N G V A N T R O J E
Pallas 1
Grieks in het Nederlands
Veel Nederlandse woorden komen uit woorden die je vandaag leerde.
ὁ ἵππος
paard
hippisch, hippodroom
τὸ ξύλον
hout
xylofoon
ἡ πόλις
stad
politiek, metropool
Grieks in het Nederlands: een hippodroom was een renbaan (δρόμος) voor paarden. Een xylofoon is een instrument met houten staafjes die klinken (φωνή). Politiek gaat over de zaken van de stad; een metropool is een moederstad (μήτηρ), een wereldstad. ξύλινος (houten) komt van ξύλον. Doorvraag: wat betekent hippopotamus? (rivierpaard, ποταμός = rivier) Image credit: LessonUp
L E S 1 3 · D E O N D E R G A N G V A N T R O J E
T O E P A S S I N G
6
Laokoön waarschuwt, maar de Trojanen luisteren niet. Waarom geloven mensen soms liever wat ze graag willen geloven?
Reflectie: er is geen goed of fout antwoord. Mogelijke punten: de Trojanen zijn moe van tien jaar oorlog en willen dat het voorbij is; de dood van Laokoön lijkt een teken van de goden; een groep volgt vaak de meerderheid. Verbinding met vandaag: nepnieuws, phishingmails (een Trojaans paard op je computer).
L E S 1 3 · D E O N D E R G A N G V A N T R O J E
Pallas 1
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
De list van het paard vertellen
Een AcI herkennen
Een AcI vertalen met 'dat'
Ik kan ze allemaal
Gebruik de uitslag om te kiezen wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Tekst 13B
Menelaos en Helena
Troje valt. Menelaos zoekt Helena, de vrouw om wie de hele oorlog begon. Wat doet hij als hij haar vindt?
G R A M M A T I C A
Aanwijzende voornaamwoorden
Vooruitblik: 13B Menelaos en Helena. Laat de klas raden wat er gaat gebeuren. Image credit: Menelaus Painter (name vase), publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
Image credit: LessonUp