Afweer (Biologie vwo), les 2: Examentraining

• New lesson editor
• Biologie
• Middelbare school
• vwo
• Leerjaar 4-6

Introduction

Examentraining met vier vraagtypen en acht vragen: een afweerschema met letters lezen, een antistofgrafiek lezen en erin rekenen, bloedgroepen en transfusie, en een medische situatie verklaren. Handig om eerst de uitleg te doen.

ORGANISME · AFWEER

Examentraining

Afweer: zo pak je examenvragen aan

Les 2 van 3. Laat leerlingen in tweetallen overleggen bij de open vragen. Image credit: NIAID / Wikimedia Commons, CC BY 2.0

ORGANISME · AFWEER

Wat ga je kunnen?

Ik kan examenvragen over de afweer beantwoorden: een schema en een grafiek lezen, bloedgroepen toepassen en een medische situatie verklaren.

ORGANISME · AFWEER

Zo pak je een examenvraag aan

• 1. Lees: wat is gegeven: een situatie, een schema, een grafiek of een bloedgroep?

• 2. Zoek: welke cel, welk antigeen of welke antistof speelt de hoofdrol?

• 3. Verbind: leg het verband met een omdat: de cel herkent het antigeen, dus ...

• 4. Schrijf: een kort antwoord met de juiste begrippen, met eenheid als je rekent.

ORGANISME · AFWEER

Vraagtype 1: een afweerschema lezen

• Volg de pijlen: wie toont het antigeen, wie activeert, wie deelt zich, wie doodt?

• Plasmacellen maken antistoffen; cytotoxische T-cellen doden geïnfecteerde cellen.

• Een T-helpercel activeert zowel B-cellen als cytotoxische T-cellen.

Welke letter is de plasmacel?

A

Letter C

B

Letter E

C

Letter F

D

Letter D

D maakt antistoffen, dus D is de plasmacel. C is de B-cel, E de geheugencel en F de cytotoxische T-cel. Verwachte fout: C kiezen omdat de B-cel bij de humorale respons hoort; die maakt zelf nog geen antistoffen. Image credit: Eigen schema, LessonUp

Welke letter is de cytotoxische T-cel?

A

Letter B

B

Letter C

C

Letter G

D

Letter F

F wordt door B geactiveerd en doodt de geïnfecteerde cel G. B is de T-helpercel, C de B-cel en G de geïnfecteerde cel. Verwachte fout: B kiezen omdat ook die een T-cel is; de T-helpercel doodt niets. Image credit: Eigen schema, LessonUp

ORGANISME · AFWEER

Vraagtype 2: een antistofgrafiek lezen

• Lees eerst de assen: de eenheid van de antistoffen en de tijd in dagen.

• Zoek de momenten waarop een antigeen is toegediend (de rode streepjes).

• Lees een top of een waarde af en reken het verschil of de verhouding uit.

• Bij hetzelfde antigeen is de tweede respons sneller en hoger; bij een nieuw antigeen is de respons weer als de eerste.

Hoeveel eenheden stijgt lijn P na dag 28 tot de top?

A

100 eenheden

B

80 eenheden

C

60 eenheden

D

20 eenheden

Op dag 28 is P 20 eenheden en de top is 100 eenheden: 100 - 20 = 80. Verwachte fout: de topwaarde (100) noemen, of het verschil tussen de twee toppen (100 - 40 = 60). Image credit: Eigen grafiek, LessonUp

Hoeveel keer zo hoog is de hoogste top van P als de top van Q?

A

4 keer zo hoog

B

6 keer zo hoog

C

5 keer zo hoog

D

2,5 keer zo hoog

De hoogste top van P is 100 eenheden, de top van Q is 20 eenheden: 100 : 20 = 5. Verwachte fout: de eerste top van P (40) gebruiken, dat geeft 2 keer zo hoog (40 : 20), of het verschil (80) met de verhouding verwarren. Image credit: Eigen grafiek, LessonUp

Antigenen en antistoffen bij de bloedgroepen A, B, AB en O (schema)

ORGANISME · AFWEER

Vraagtype 3: bloedgroepen en transfusie

• Zoek eerst de antistoffen van de acceptor en kijk dan welke antigenen de donorcellen hebben.

• Binden antistoffen aan antigenen, dan klonteren de rode bloedcellen samen.

• Gebruik het schema: antigenen op de donorcellen, antistoffen in het plasma van de acceptor.

Image credit: Eigen schema, LessonUp

Maria heeft bloedgroep B en heeft rode bloedcellen nodig. Welke donoren passen?

A

Bloedgroep B en bloedgroep O

B

Bloedgroep A en bloedgroep O

C

Bloedgroep B en bloedgroep AB

D

Bloedgroep A en bloedgroep AB

Bloedgroep B heeft anti-A. Rode cellen van B en van O hebben geen antigeen A, dus die passen. A en AB hebben antigeen A en klonteren. Verwachte fout: AB kiezen omdat AB een B-antigeen heeft; AB heeft ook antigeen A.

Een Rh- acceptor krijgt voor het eerst Rh+ bloed. Wat volgt daarna?

A

De donorcellen klonteren direct samen door anti-Rh

B

De acceptor maakt antistoffen tegen de resusfactor

C

De acceptor krijgt direct een allergische reactie

D

De acceptor is door het donorbloed passief immuun

Een Rh- persoon heeft nog geen antistoffen tegen de resusfactor; die ontstaan pas na dit eerste contact (met geheugencellen). Verwachte fout: denken dat de donorcellen direct klonteren.

ORGANISME · AFWEER

Vraagtype 4: een medische situatie verklaren

• Bepaal eerst welk begrip de situatie beschrijft: actief of passief, antigeen of antistof, humoraal of cellulair.

• Leg het verband met een omdat: de cel herkent het antigeen, dus ...

• Noem het doel van de behandeling én de biologische reden.

Een Rh- moeder bevalt van een Rh+ kind en krijgt een injectie. Wat is het doel?

A

Het eerste kind wordt zo beschermd tegen afbraak

B

De moeder wordt hierdoor actief immuun tegen Rh+

C

De moeder maakt hierdoor meer geheugencellen aan

D

De moeder maakt zelf geen geheugencellen tegen Rh+

De injectie met anti-resusantistoffen ruimt de Rh+ cellen van het kind op, voordat de afweer van de moeder ze herkent. Verwachte fout: denken dat de injectie het eerste kind beschermt; dat loopt meestal geen gevaar.

Waarom is elk jaar een nieuw griepvaccin nodig?

A

Het griepvirus muteert, dus het antigeen verandert

B

Geheugencellen leven maximaal een jaar

C

Het griepvirus wordt resistent tegen antibiotica

D

Een vaccin geeft alleen passieve immuniteit

Het antigeen van het griepvirus verandert door mutaties, dus geheugencellen van vorig jaar herkennen het niet meer. Verwachte fout: antibiotica noemen; die werken niet tegen virussen.

Welk vraagtype vind jij het lastigst?

1

Een afweerschema lezen

2

Een antistofgrafiek lezen

3

Bloedgroepen en transfusie

4

Een medische situatie verklaren

Bespreek het vraagtype met de meeste stemmen kort na met een voorbeeld uit de uitleg.

ORGANISME · AFWEER

Tips voor op het examen

• Het antigeen zit op de ziekteverwekker of op een lichaamscel, de antistof maakt het lichaam zelf.

• MHC-I toont wat in de cel zelf zit aan cytotoxische T-cellen; MHC-II toont opgenomen antigeen aan T-helpercellen.

• Actief betekent: je maakt zelf antistoffen en geheugencellen. Passief: antistoffen van buiten, tijdelijk.

• Bij een grafiek: noem de waarde met eenheid, en vergelijk de tweede respons met de eerste.