Beleving, betekenis, functie (Muziek havo), les 1: Uitleg

• New lesson editor
• Muziek
• Middelbare school
• havo
• Leerjaar 4,5

Introduction

Uitleg over muzikale beleving, betekenis en functie voor havo: van beleving naar muzikaal aspect, tekst en muziek, spanning en ontspanning, met 3 luisterfragmenten (Barber, Händel, Mendelssohn).

VAKTHEORIE · BELEVING EN BETEKENIS

BELEVING, BETEKENIS, FUNCTIE

Examenstof muziek havo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: A2 (eindterm 2). Image credit: Bruce Mars / Wikimedia Commons, CC0

♪ VAKTHEORIE · BELEVING EN BETEKENIS

WAT GA JE KUNNEN?

Ik kan mijn beleving van een fragment onderbouwen met muzikale aspecten en de betekenis en functie van de muziek uitleggen.

Welk nummer zet jij op als je je rot voelt, en waarom?

Verwachte woorden: rustig, langzaam, zacht, tekst, herinnering, bas, stem, troost. Zet de woorden op het bord en sorteer ze: wat je voelt (beleving) en wat je hoort (tempo, dynamiek, klank). Dat onderscheid is de rode draad van blok 1. Syllabus A2 eindterm 2: de leerling brengt zijn muzikale beleving in verband met de muzikale aspecten, betekenissen en functies van muziek.

Een meisje luistert met een koptelefoon naar muziek

♪ VAKTHEORIE · BELEVING EN BETEKENIS

BELEVING: WAT DE MUZIEK MET JOU DOET

• Je beleving is wat je voelt en denkt tijdens het luisteren, bijvoorbeeld rust, spanning of verdriet.

• Beleving is persoonlijk: twee mensen kunnen hetzelfde fragment anders ervaren.

• Op het examen mag je je beleving noemen, maar je moet haar onderbouwen met wat je hoort.

Syllabus A2: de kandidaat kan zijn muzikale beleving in verband brengen met de muzikale aspecten, betekenissen en functies van muziek. Veelgemaakte fout: alleen schrijven dat je iets mooi of fijn vindt. Dat is een smaakoordeel en geen onderbouwing met een aspect. Image credit: Bruce Mars / Wikimedia Commons, CC0

Een symfonieorkest tijdens een concert

♪ VAKTHEORIE · BELEVING EN BETEKENIS

MUZIKALE ASPECTEN: WAT JE HOORT

• Een muzikaal aspect is iets wat je hoort en kunt benoemen.

• Denk aan ritme, maat, tempo, toonhoogte, toonsoort, dynamiek, samenklank, klankkleur en vorm.

• Bij analyseren benoem je de aspecten die je hoort, bij interpreteren leg je uit wat ze doen.

De aspecten volgen de onderdelen van de syllabusbijlage (ritme, maat, tempo, toonhoogte, toonsoort, dynamiek, samenklank, klankkleur, vorm en andere). Veelgemaakte fout: een gevoel (zoals 'treurig') als aspect noemen. Een aspect is hoorbaar en meetbaar: langzaam, zacht, mineur. Image credit: Hossein Razaqnejad / Wikimedia Commons, CC BY 4.0

♪ VAKTHEORIE · BELEVING EN BETEKENIS

VOORBEELD: BARBER, ADAGIO FOR STRINGS

• Luister naar het fragment en noteer eerst je beleving in één woord.

• Zoek daarna drie muzikale aspecten die daarbij horen.

• Analyseren: het tempo is langzaam, de dynamiek zacht en de tonen zijn lang.

• Interpreteren: daardoor klinkt het fragment plechtig en droevig.

Dit voorbeeld laat de volledige route zien: beleving, aspecten (analyseren) en uitleg (interpreteren). Laat leerlingen eerst hun eigen woord noteren voordat je de aspecten bespreekt. Veelgemaakte fout: de beleving als bewijs gebruiken ('het is droevig omdat het droevig klinkt').

Video: Barber: Adagio for Strings, Wiener Philharmoniker, Dudamel (kanaal: ViennaPhilVEVO). Wat hoor je? Een langzaam tempo, een zachte dynamiek, strijkers en lange gebonden tonen. De melodie stijgt langzaam. Veel luisteraars ervaren dit als droevig en plechtig. Het goede antwoord bij een vraag naar de aspecten: langzaam, zacht, lange tonen in de strijkers.

Een leerling noemt een fragment spannend. Wat maakt dat een goed antwoord?

A

Dat je het nummer al eerder gehoord hebt

B

Dat dit nummer in de hitlijsten heeft gestaan

C

Een hoorbaar aspect erbij, zoals een crescendo

D

Dat je zelf veel naar deze muziek luistert

Goed: een aspect dat je hoort. De andere opties zijn smaak, bekendheid of voorkennis en onderbouwen de beleving niet.

♪ VAKTHEORIE · BELEVING EN BETEKENIS

BETEKENIS: WAT DE MUZIEK UITDRUKT

• De betekenis van muziek is wat ze uitdrukt: een sfeer, een gevoel of een verhaal.

• Betekenis ontstaat uit aspecten die je hoort, zoals tempo, mineur of majeur, en uit de tekst als die er is.

• Bij het interpreteren van een muzikaal proces let je op spanning en ontspanning.

• Spanning loopt op bij een crescendo en een stijgende melodie, ontspanning komt bij een decrescendo.

Syllabus: muzikale processen interpreteren (spanning en ontspanning bij ritme, melodie, samenklank en dynamiek; veranderingen en contrasten). Veelgemaakte fout: betekenis en beleving door elkaar halen. Beleving is van de luisteraar, betekenis zit in de muziek zelf.

The Beatles bij televisieopnames in Hillegom, 1964

♪ VAKTHEORIE · BELEVING EN BETEKENIS

TEKST EN MUZIEK

• In een lied kan de muziek de sfeer van de tekst versterken of er juist tegenin gaan.

• Bij tekstuitbeelding maakt de muziek de betekenis van een woord hoorbaar.

• Een stijgende melodie bij het woord 'omhoog' is een voorbeeld.

• Let op veranderingen en contrasten, zoals plotseling van fortissimo naar pianissimo.

Syllabus A1/A2 p: interpreteren van de relatie tussen tekst en lied en van tekstuitbeelding in aria's, songs en koren. Een contrast kan zitten in tempo, dynamiek, klankkleur of toonhoogte. Veelgemaakte fout: denken dat de muziek altijd de sfeer van de tekst volgt. Image credit: Eric Koch voor Anefo / Nationaal Archief, CC BY-SA 3.0 nl

Georg Friedrich Händel, schilderij toegeschreven aan Balthasar Denner

♪ VAKTHEORIE · BELEVING EN BETEKENIS

VOORBEELD: HÄNDEL, EV'RY VALLEY

• Een tenor zingt de tekst 'Ev'ry valley shall be exalted'.

• Luister bij welk woord de muziek iets bijzonders doet.

• Zo maakt de componist de betekenis van een woord hoorbaar.

Bij 'exalted' (verheven) hoor je een lange, bewegelijke reeks noten op één lettergreep. Dit is tekstuitbeelding. Laat leerlingen eerst zelf aanwijzen bij welk woord ze iets opmerkelijks horen. Veelgemaakte fout: denken dat elk woord evenveel noten krijgt. Image credit: Balthasar Denner (toegeschreven) / Wikimedia Commons, publiek domein

Video: Händel: Ev'ry valley shall be exalted uit Messiah, Mark Padmore en London Symphony Orchestra (kanaal: London Symphony Orchestra). Wat hoor je? Na een korte orkestinleiding zingt een tenor 'Ev'ry valley shall be exalted'. Het woord 'exalted' (verheven) krijgt een lange, bewegelijke reeks noten op één lettergreep, de rest van de tekst gaat vooral één noot per lettergreep. De muziek beeldt de betekenis van het woord uit: tekstuitbeelding.

Welk woord uit de tekst krijgt in het Händel-fragment de langste reeks noten?

A

Valley

B

Exalted

C

Ev'ry

D

Shall

Goed: 'exalted' krijgt een lange reeks noten op één lettergreep. Wie 'valley' kiest, denkt aan het dal, maar dat woord is kort en syllabisch gezet.

Een lied over verdriet is langzaam en in mineur. Wat doet de muziek met de tekst?

A

De muziek spreekt de tekst tegen

B

De muziek is neutraal ten opzichte van de tekst

C

De muziek vervangt de betekenis van de tekst

D

De muziek versterkt de sfeer van de tekst

Goed: versterken. Wie 'tegenspreken' kiest, denkt aan een contrast, maar langzaam en mineur passen juist bij verdriet.

Een dirigent neemt met een orkest de muziek voor een film op

♪ VAKTHEORIE · BELEVING EN BETEKENIS

FUNCTIE: WAARVOOR DE MUZIEK DIENT

• De functie van muziek is waarvoor ze in een situatie gebruikt wordt.

• Voorbeelden: dansen, vieren, rouwen, ontspannen, een film begeleiden of een product verkopen.

• De betekenis is wat de muziek uitdrukt, de functie is waarvoor je haar inzet.

• Eén stuk kan in verschillende situaties een andere functie hebben.

Syllabus A2: muzikale beleving in verband brengen met betekenissen en functies. Veelgemaakte fout: betekenis en functie door elkaar halen. Betekenis: wat drukt de muziek uit? Functie: waarvoor wordt ze gebruikt? Image credit: Kaveh Mirhoseini / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Een Weense wals, gedanst in een zaal (2009)

♪ VAKTHEORIE · BELEVING EN BETEKENIS

KENMERKEN BIJ EEN FUNCTIE

• Muziek om op te dansen heeft een regelmatige maat en een duidelijke pols.

• Een wals heeft een driedelige maat: de nadruk valt op de eerste tel.

• Filmmuziek bouwt vaak spanning op met dynamiek en tempo.

• Plechtige muziek is vaak langzaam of marcherend en klinkt vol.

Koppel steeds een functie aan hoorbare aspecten: dansen aan maat en pols, spanning aan dynamiek en tempo. Veelgemaakte fout: een functie noemen zonder aspect. Op het examen vraagt men bij een functie bijna altijd om de aspecten die erbij passen. Image credit: Sandra Cohen-Rose en Colin Rose / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0

Een bruiloft bij de kerk van Hatfield Broad Oak, Essex, 1906

♪ VAKTHEORIE · BELEVING EN BETEKENIS

VOORBEELD: MENDELSSOHN, WEDDING MARCH

• Dit stuk klinkt bij de intocht of uittocht van een bruidspaar.

• Luister naar de aspecten: de trompetten, het volume en de regelmatige pols.

• De functie is een ceremonie begeleiden, de betekenis is feest en plechtigheid.

Functie: processiemuziek bij een trouwceremonie. Betekenis: feestelijk en plechtig. Aspecten: trompetfanfare, luide dynamiek, regelmatige pols. Laat leerlingen de drie lagen (aspect, betekenis, functie) apart benoemen. Image credit: F. H. Beaulah / Wikimedia Commons, publiek domein

Video: Mendelssohn: Wedding March uit A Midsummer Night's Dream, London Symphony Orchestra, Gardiner (kanaal: London Symphony Orchestra). Wat hoor je? Een fanfare van trompetten en daarna een luid, feestelijk orkest met een regelmatige, marcherende pols. Het stuk heeft de functie van processiemuziek bij een trouwceremonie, de betekenis is feest en plechtigheid.

Zet de stappen op volgorde, van luisteren tot uitleggen

1

Luister naar het fragment

2

Benoem je beleving

3

Zoek de muzikale aspecten erbij

4

Leg betekenis of functie uit

Dit is de route uit de uitleg: eerst luisteren, dan je beleving, dan het aspect, dan betekenis of functie. Fout: de functie noemen voordat je de aspecten hebt gevonden.

Verschil tussen betekenis en functie?

Goed: betekenis is wat de muziek uitdrukt (sfeer, gevoel, verhaal), functie is waarvoor ze gebruikt wordt (dansen, ontspannen, een film begeleiden). Verwachte fout: twee keer hetzelfde antwoord geven.

Wat vond je het lastigst?

1

Beleving en aspect uit elkaar houden

2

Betekenis en functie uit elkaar houden

3

Tekstuitbeelding herkennen

4

Spanning en ontspanning interpreteren

Gebruik de uitslag om in de examentraining extra aandacht te geven aan het lastigste onderdeel.

Welke functie heeft muziek in jouw week?

Goed: een concreet antwoord met een situatie en een functie, bijvoorbeeld 'ontspannen na school' of 'sporten'. Vraag door: welk aspect maakt dat de muziek daarvoor werkt?

♪ VAKTHEORIE · BELEVING EN BETEKENIS

BEGRIPPEN (1/2)

• muzikaal aspect: iets wat je hoort en kunt benoemen, zoals tempo, dynamiek of klankkleur

• beleving: wat jij voelt en denkt tijdens het luisteren

• betekenis: wat de muziek uitdrukt: een sfeer, gevoel of verhaal

• functie: waarvoor de muziek in een situatie gebruikt wordt

• analyseren: benoemen welke aspecten je hoort

♪ VAKTHEORIE · BELEVING EN BETEKENIS

BEGRIPPEN (2/2)

• interpreteren: uitleggen wat de aspecten betekenen of doen

• tekstuitbeelding: de muziek maakt de betekenis van een woord hoorbaar

• spanning en ontspanning: opbouw naar een hoogtepunt en het afnemen daarna

• veranderingen en contrasten: wat in de muziek verandert of afsteekt