Tekstverbanden en signaalwoorden
Tekstverbanden en signaalwoorden
Open met het idee dat een tekst niet uit losse zinnen bestaat, maar uit onderdelen die met elkaar samenhangen. Dat vormt de brug naar het lesdoel.
Lesdoel
Ik kan tekstverbanden herkennen en passende signaalwoorden gebruiken om een tekst beter te begrijpen.
This item has no instructions
Welke signaalwoorden ken jij al?
Gebruik de input om voorkennis te activeren. Vraag eventueel welke woorden tijd, opsomming of tegenstelling aangeven.
This item has no instructions
Wat is een tekstverband?
In een goede tekst hangen woorden, zinnen en alinea's met elkaar samen.
Die samenhang heet het tekstverband.
Als je het verband herkent, begrijp je beter:
hoe informatie bij elkaar hoort
in welke volgorde iets gebeurt
of een schrijver iets uitlegt, opsomt, tegenover elkaar zet of concludeert
Benadruk dat tekstverbanden helpen bij tekstbegrip: leerlingen zien sneller wat de functie van een zin of alinea is.
Hoe herken je een tekstverband?
Een tekstverband herken je vaak aan signaalwoorden.
Die woorden geven een aanwijzing over de relatie tussen zinnen of alinea's, zoals:
tijd
opsomming
tegenstelling
uitleg
conclusie
Leg uit dat signaalwoorden hulpmiddelen zijn: ze verraden vaak het verband, maar leerlingen moeten ook naar de betekenis van de hele zin kijken.
Waarom zijn signaalwoorden handig?
Signaalwoorden werken als wegwijzers in een tekst.
Ze laten zien:
wat de schrijver precies doet
hoe een nieuwe zin aansluit op de vorige
welke informatie belangrijk is voor het begrip van de tekst
Daardoor lees je gerichter en begrijp je de tekst sneller.
This item has no instructions
Vijf veelvoorkomende verbanden
volgorde in de tijd
een conclusie
een rij van punten
een tegenstelling
extra uitleg of een voorbeeld
Tekstverbanden
chronologisch
concluderend
opsommend
tegenstellend
toelichtend
Wat laten ze zien?
Deze slide geeft het overzicht. De volgende slides werken elk tekstverband apart uit.
This item has no instructions
Chronologisch verband
Een chronologisch verband geeft gebeurtenissen in de juiste tijdsvolgorde weer.
Je leest wat eerst gebeurt en wat daarna volgt.
Koppel chronologisch expliciet aan tijd. Leerlingen verwarren dit soms met een gewone opsomming.
Chronologisch verband
toen
uiteindelijk
vervolgens
voordat
nu
ooit
inmiddels
Nog meer voorbeelden
Veelvoorkomende signaalwoorden
daarna
then
eerst
intussen
later
nadat
terwijl
Lees de woorden hardop en laat horen dat ze bijna allemaal iets zeggen over tijd of volgorde. Let op: 'then' is niet passend in het Nederlands bronmateriaal; bedoel hier niet gebruiken in de uitleg.
Chronologisch verband herkennen
Je herkent dit verband vaak aan:
signaalwoorden van tijd
jaartallen
data
woorden die een volgorde aangeven
Voorbeeld van een tijdsvolgorde:
eerst → daarna → uiteindelijk
Noem de tip uit de bron expliciet: soms staat het verband niet alleen in signaalwoorden, maar ook in data en jaartallen.
Chronologisch verband in een tekst
Bij dit verband beweegt de tekst stap voor stap door de tijd.
Dat zie je vaak in:
verhalen
historische beschrijvingen
instructies met een vaste volgorde
Houd het bij herkenning en functie binnen Nederlands: hoe helpt dit verband bij het lezen van teksten?
Welk kenmerk past het best bij een chronologisch verband?
volgorde in de tijd
een conclusie trekken
punten naast elkaar
extra uitleg geven
Controleert of leerlingen chronologisch echt aan tijd koppelen en niet verwarren met opsommen.
Vul de juiste woorden in
Bij een chronologisch verband staan gebeurtenissen in tijdsvolgorde. Je herkent dit vaak aan woorden als eerst, daarna en uiteindelijk. Ook jaartallen en data kunnen dit verband laten zien.
De blanks richten zich op de kernwoorden uit de slides: chronologisch, tijdsvolgorde, eerst, jaartallen.
Concluderend verband
Bij een concluderend verband trekt de schrijver een conclusie uit informatie die eerder is gegeven.
De laatste zin volgt dus logisch uit wat daarvoor stond.
Benadruk dat de conclusie meestal niet aan het begin staat, maar voortkomt uit eerdere informatie.
Concluderend verband
Signaalwoorden
Ook mogelijk
al met al
concluderend
daarom
dus
dat houdt in
samenvattend als conclusie
gevolg van eerdere informatie
'Dat houdt in' komt uit de bron. De andere formulering in kolom 2 helpt de docent uitleggen wat het verband doet, zonder veel extra voorbeelden toe te voegen.
Wat doet een conclusie?
Een conclusie:
vat eerdere informatie samen
geeft aan wat je uit die informatie moet afleiden
sluit een redenering af
Signaalwoorden zoals dus en daarom laten dat duidelijk zien.
Laat het verschil zien tussen 'uitleg' en 'conclusie': bij een conclusie kijkt de schrijver terug op wat al gezegd is.
Concluderend verband lezen
Let op wat er voor het signaalwoord staat.
Pas dan begrijp je waarom de schrijver eindigt met een conclusie.
Zonder de eerdere informatie heeft dus of daarom weinig betekenis.
Nuttige leesstrategie: leerlingen moeten terugkijken naar de zinnen vóór het signaalwoord.
Wat moet je doen om een conclusie goed te begrijpen?
naar een voorbeeld zoeken
beide kanten vergelijken
teruglezen wat ervoor staat
alleen het signaalwoord markeren
Sluit aan bij de leesstrategie op slide 13: een conclusie begrijp je pas met de eerdere informatie erbij.
Maak de uitleg compleet
Bij een concluderend verband trekt de schrijver een conclusie uit eerdere informatie. Signaalwoorden zoals dus en daarom laten zien dat een redenering wordt afgesloten.
Let op het onderscheid tussen conclusie en toelichting.
Opsommend verband
Bij een opsommend verband worden zaken achter elkaar genoemd.
De schrijver geeft meerdere punten, kenmerken, argumenten of voorbeelden in een rij.
Maak duidelijk dat 'achter elkaar' niet over tijd hoeft te gaan; het gaat om een reeks onderdelen.
Opsommend verband
Nog meer voorbeelden
bovendien
daarnaast
en
ook
verder
vervolgens
niet alleen ... maar ook
om te beginnen
ten eerste
ten slotte
ook nog
Veelgebruikte signaalwoorden
Wijs erop dat sommige woorden, zoals 'vervolgens', in verschillende verbanden kunnen voorkomen. De betekenis in de zin bepaalt het verband.
Opsommend verband herkennen
Een opsommend verband zie je niet alleen aan woorden.
Het kan ook zichtbaar zijn door:
liggende streepjes
getallen zoals 1, 2, 3
bolletjes of dots
De vorm van de tekst helpt dus ook mee.
Dit is een directe tip uit de bron. Leg uit dat lay-out soms net zo veel zegt als een signaalwoord.
Wanneer gebruikt een schrijver dit?
Een opsommend verband is handig als een schrijver:
meerdere ideeën wil ordenen
informatie overzichtelijk wil maken
stap voor stap punten wil noemen
Koppel dit aan tekstsoorten als informatieve teksten, uitlegteksten en samenvattingen.
Waaraan herken je een opsommend verband ook?
aan jaartallen
aan bolletjes
aan tegenpolen
aan voorbeelden
Gebaseerd op de tip dat ook de vorm van de tekst helpt: streepjes, getallen en bolletjes.
Welk signaalwoord kan leerlingen het snelst in verwarring brengen?
vervolgens
dus
maar
zoals
This item has no instructions
Vul de kernwoorden in
Bij een opsommend verband noemt de schrijver zaken achter elkaar. Dat zie je niet alleen aan woorden, maar ook aan getallen of bolletjes in de tekst.
Controleert zowel betekenis als vormkenmerken van het opsommend verband.
Tegenstellend verband
Een tegenstellend verband laat zien dat twee zaken tegenover elkaar staan.
De schrijver vergelijkt dus geen gelijke punten, maar benadrukt juist een verschil.
Leerlingen herkennen 'maar' vaak wel, maar zien niet altijd dat ook 'echter' en 'toch' hetzelfde soort verband kunnen aangeven.
Tegenstellend verband
maar
echter
daarentegen
toch
hoewel
Signaalwoorden
ofschoon
ondanks dat
tegenover
aan de ene kant ... aan de andere kant
Ook mogelijk
Laat zien dat sommige signaalwoorden formeler zijn dan andere. Dat past bij verschillende soorten teksten.
Wat laat een tegenstelling zien?
Een tegenstellend verband kan laten zien:
dat twee meningen verschillen
dat een verwachting niet uitkomt
dat twee situaties niet hetzelfde zijn
Woorden als maar, echter en toch sturen dat verschil.
Noem eventueel dat 'toch' vaak aangeeft dat iets anders loopt dan je verwachtte.
Tegenstellingen begrijpen
Let op beide kanten van de zin of alinea.
Pas als je ziet wat er tegenover elkaar staat, begrijp je het verband goed.
Deze slide gaat om leesbegrip: het signaalwoord alleen is niet genoeg; leerlingen moeten beide delen vergelijken.
Welk signaalwoord past het best bij een tegenstellend verband?
dus
bijvoorbeeld
echter
daarna
Plausibele afleiders komen uit andere behandelde verbanden.
Wat vergelijk je bij een tegenstellend verband?
Goede antwoorden noemen dat je beide delen van de zin of alinea moet bekijken en moet benoemen wat er tegenover elkaar staat.
Toelichtend verband
Bij een toelichtend verband geeft de schrijver extra informatie.
Vaak gebeurt dat met een voorbeeld.
De nieuwe informatie maakt iets duidelijker of concreter.
Benadruk dat een toelichting meestal een eerder genoemd idee verduidelijkt.
Toelichtend verband
denk maar aan
neem nou
extra uitleg
concreet voorbeeld
Nog meer voorbeelden
Signaalwoorden
bijvoorbeeld
zoals
zo
als
De woorden in kolom 2 helpen om het effect te benoemen: de schrijver licht iets toe of maakt het concreet.
Waarom gebruikt een schrijver toelichting?
Toelichting helpt de lezer om iets beter te snappen.
Dat kan door:
een voorbeeld te geven
een vaag idee concreet te maken
extra uitleg toe te voegen
This item has no instructions
Toelichtend verband lezen
Vraag je bij dit verband af:
welk idee wordt uitgelegd?
welk voorbeeld hoort daarbij?
Zo zie je sneller hoe de schrijver verduidelijkt.
Deze leesstrategie helpt leerlingen verbanden functioneel te lezen in plaats van alleen woorden te markeren.
Wat doet een toelichtend verband meestal?
een verschil tonen
iets verduidelijken
tijd ordenen
afronden met een conclusie
Toetst of leerlingen de functie van toelichting begrijpen, niet alleen de signaalwoorden kennen.
Maak de tekst af
Bij een toelichtend verband geeft de schrijver extra informatie. Vaak gebeurt dat met een voorbeeld, ingeleid door woorden zoals bijvoorbeeld of zoals.
De formulering sluit direct aan bij slides 22-25.
Wat neem jij mee uit deze les?
Laat leerlingen in eigen woorden benoemen welk tekstverband of welk signaalwoord ze het best onthouden en waarom.
Wat hielp jou het meest om dit te begrijpen?
Mogelijke antwoorden: voorbeelden, het overzicht van vijf verbanden, de signaalwoorden, of de tips over jaartallen en opsommingstekens.
Welk tekstverband vind jij nog het lastigst?
Gebruik de antwoorden om te zien welk verband nog extra oefening nodig heeft.
Woordenlijst
tekstverband - samenhang tussen woorden, zinnen of alinea's in een tekst
signaalwoord - woord dat laat zien welk verband er in een tekst staat
chronologisch verband - verband waarbij gebeurtenissen in tijdsvolgorde staan
concluderend verband - verband waarbij een schrijver een conclusie trekt
opsommend verband - verband waarbij punten of zaken achter elkaar worden genoemd
tegenstellend verband - verband waarbij twee zaken tegenover elkaar staan
toelichtend verband - verband waarbij extra uitleg of een voorbeeld wordt gegeven
This item has no instructions