WELVAART · ONGELIJKHEID
Ongelijkheid en herverdeling
Examenstof economie havo
WELVAART · ONGELIJKHEID
Ongelijkheid en herverdeling
Examenstof economie havo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: H3. Image credit: Erik Wannee / Wikimedia Commons, CC0
WELVAART · ONGELIJKHEID
Wat ga je kunnen?
Ik kan berekenen hoeveel belasting iemand betaalt, het effect op de inkomensverdeling uitleggen en een Lorenzcurve lezen.
This item has no instructions
Wat betekent een eerlijke verdeling van inkomen?
Verwacht: gelijk, rijk en arm, belasting, uitkering, loon, verschil. Groepeer in een woordweb: wat betaal je (belasting) en wat krijg je (uitkering, toeslag). Dat is de kern van deze les.
WELVAART · ONGELIJKHEID
Een verzonnen schijventarief met drie schijven
Belastbaar inkomen en schijven
Over je belastbaar inkomen (inkomen min aftrekposten) betaal je inkomstenbelasting.
Een schijventarief heeft schijven met elk een eigen tarief: alleen het deel in die schijf telt.
Voorbeeld: belastbaar inkomen 60.000 euro, dus 20.000 euro in elke schijf.
Belasting = 2.000 + 6.000 + 10.000 = 18.000 euro (10%, 30% en 50% van 20.000).
Het tarief is verzonnen en geen actueel tarief. Controle: 10% x 20.000 = 2.000, 30% x 20.000 = 6.000, 50% x 20.000 = 10.000, samen 18.000. Veelgemaakte fout: het hoogste tarief over het hele inkomen rekenen (50% x 60.000 = 30.000). Image credit: LessonUp Studio (eigen afbeelding), CC0
WELVAART · ONGELIJKHEID
Kantoortorens op de Zuidas, Amsterdam 2021
Gemiddeld en marginaal tarief
Gemiddeld tarief = totale belasting / inkomen x 100%. Voorbeeld: 18.000 / 60.000 x 100% = 30%.
Marginaal tarief = extra belasting / extra inkomen x 100%: het tarief over een extra euro.
Bij een belastbaar inkomen van 60.000 valt een extra euro in schijf 3: marginaal tarief 50%.
In een vraag staat welk inkomen je gebruikt: het bruto-inkomen of het belastbaar inkomen.
Controle: 18.000 / 60.000 = 0,30. Het marginaal tarief is het tarief van de schijf waarin je extra euro valt. Veelgemaakte fout: gemiddeld en marginaal tarief verwarren. Bruto-inkomen is het inkomen voor aftrek van de aftrekposten. Image credit: Choinowski / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Zelfde schijven als in de les. Wat is de belasting over 50.000 euro?
25.000 euro
15.000 euro
13.000 euro
5.000 euro
Schijf 1: 10% x 20.000 = 2.000. Schijf 2: 30% x 20.000 = 6.000. Schijf 3: 50% x 10.000 = 5.000. Samen 13.000. Verwachte fouten: 50% over alles (25.000), 30% over alles (15.000) of alleen schijf 3 (5.000).
Vul in
Over het belastbaar inkomen betaal je belasting. Het marginaal tarief geldt voor een extra euro, het gemiddeld tarief is de belasting gedeeld door het inkomen.
Let op het verschil tussen het tarief over een extra euro en de gemiddelde belastingdruk.
WELVAART · ONGELIJKHEID
Gemiddeld tarief bij een progressief, proportioneel en degressief stelsel
Progressief, proportioneel, degressief
Progressief: het gemiddeld tarief stijgt als het inkomen stijgt (marginaal hoger dan gemiddeld).
Proportioneel: het gemiddeld tarief blijft gelijk (marginaal = gemiddeld), hier 25% over elk inkomen.
Degressief: het gemiddeld tarief daalt (marginaal lager dan gemiddeld), hier door 4.000 euro per persoon.
Bij een inkomen van 80.000 is het gemiddeld tarief 35%, 25% of 5%.
Controle progressief (schijven van de vorige dia's): 80.000 geeft 2.000 + 6.000 + 20.000 = 28.000, dat is 35%. Proportioneel: 25% van 80.000 = 20.000. Degressief: 4.000 / 80.000 = 5%. Veelgemaakte fout: denken dat het stelsel progressief is als de belasting in euro stijgt; het gaat om het gemiddeld tarief. Image credit: LessonUp Studio (eigen afbeelding), CC0
WELVAART · ONGELIJKHEID
Netto-inkomens bij drie belastingstelsels
Nivelleren en denivelleren
Nivelleren: de belasting maakt de inkomensverschillen kleiner. Denivelleren: groter.
Progressief nivelleert: bruto 80.000 tegen 20.000 (4 : 1), netto ongeveer 2,9 : 1.
Degressief denivelleert: netto 76.000 tegen 16.000, dat is 4,75 : 1.
Proportioneel verandert de verhoudingen niet: iedereen houdt 75% over, 4 : 1 blijft 4 : 1.
Controle: progressief netto 52.000 / 18.000 = 2,89. Degressief 76.000 / 16.000 = 4,75. Proportioneel 60.000 / 15.000 = 4. Netto = bruto min belasting (20.000 min 2.000 = 18.000, 80.000 min 28.000 = 52.000, 20.000 min 4.000 = 16.000, 80.000 min 4.000 = 76.000). Image credit: LessonUp Studio (eigen afbeelding), CC0
WELVAART · ONGELIJKHEID
Woningen aan de Herengracht, Amsterdam
Aftrekposten en heffingskortingen
Een aftrekpost verlaagt het belastbaar inkomen, dus vóór de belastingheffing (bijvoorbeeld hypotheekrente).
Een heffingskorting verlaagt de belasting zelf, ná de heffing: een vast bedrag minder belasting.
Te betalen belasting = belasting over (bruto-inkomen min aftrekposten) min heffingskortingen.
Aftrekpost van 4.000: voordeel 2.000 bij marginaal tarief 50%, maar 1.200 bij 30%.
Voordeel van een aftrekpost = aftrekpost x marginaal tarief: 4.000 x 50% = 2.000 en 4.000 x 30% = 1.200. In een progressief stelsel hebben hoge inkomens dus meer voordeel van een aftrekpost, terwijl een vast bedrag aan heffingskorting iedereen evenveel scheelt. Veelgemaakte fout: aftrekpost en heffingskorting door elkaar halen. Image credit: Michielverbeek / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Wat gebeurt er met de inkomensverschillen bij een progressief stelsel?
Ze worden groter: het stelsel denivelleert
Ze worden kleiner: het stelsel nivelleert
Ze blijven gelijk: het stelsel is proportioneel
Ze worden alleen kleiner bij hoge aftrekposten
Bij progressief stijgt het gemiddeld tarief met het inkomen, dus de netto-inkomens liggen dichter bij elkaar. Verwachte fout: nivelleren en denivelleren omdraaien.
Zet de berekening op volgorde
Eerst het inkomen, dan de aftrekposten (vóór de heffing), dan de belasting berekenen en als laatste de heffingskorting (ná de heffing).
WELVAART · ONGELIJKHEID
Inkomensaandeel per deciel in Zuidland, met cumulatieve kolommen
Cumuleren met decielen
Een deciel is een groep van 10% van de huishoudens, gerangschikt van arm naar rijk.
Cumuleren is optellen: tel de aandelen van de armste decielen steeds op.
Primair, deciel 1 t/m 3: 1 + 2 + 3 = 6% van het inkomen voor de armste 30%.
Tekenen: 1. cumuleren, 2. punten uitzetten, 3. verbinden tot een curve, 4. diagonaal erbij.
Controle cumulatief primair: 1, 3, 6, 10, 15, 22, 31, 44, 64, 100. Secundair: 3, 7, 12, 18, 25, 33, 43, 56, 74, 100. De laatste waarde is altijd 100. Veelgemaakte fout: een deciel-aandeel aflezen in plaats van optellen. Image credit: LessonUp Studio (eigen afbeelding), CC0
WELVAART · ONGELIJKHEID
Lorenzcurve van Zuidland, primair en secundair
De Lorenzcurve
De Lorenzcurve laat zien welk deel van het inkomen de armste groepen ontvangen.
Assen: cumulatief % huishoudens (arm naar rijk) en cumulatief % inkomen. De diagonaal is gelijke verdeling.
Zuidland: de armste 50% heeft 15% van het inkomen (primair) en 25% (secundair).
Herverdeling brengt de curve dichter bij de diagonaal: minder ongelijkheid.
De afstand tussen curve en diagonaal laat de mate van ongelijkheid zien. De rode curve (primair) ligt onder de blauwe (secundair). Veelgemaakte fout: denken dat een curve die lager ligt een gelijkere verdeling toont. Image credit: LessonUp Studio (eigen afbeelding), CC0
WELVAART · ONGELIJKHEID
Herverdelen door de overheid
De primaire inkomensverdeling is de verdeling voor herverdeling door de overheid.
De secundaire inkomensverdeling is de verdeling na belastingen, aftrekposten, heffingskortingen en uitkeringen.
Via het belastingstelsel: progressieve tarieven, aftrekposten en heffingskortingen.
Via sociale zekerheid: een sociale uitkering (zoals bijstand) en een toeslag (zoals huurtoeslag).
Ook een subsidie of een persoonsgebonden overdracht: een betaling van de overheid aan een persoon of huishouden.
De overheid herverdeelt via twee routes: het belastingstelsel en het sociale zekerheidsstelsel. Beide veranderen de vorm van de Lorenzcurve: de secundaire curve ligt dichter bij de diagonaal. Veelgemaakte fout: primair en secundair omdraaien.
WELVAART · ONGELIJKHEID
Eerste schooldag op een basisschool in Amsterdam
Ongelijkheid en economische ontwikkeling
De relatie met economische ontwikkeling is niet eenduidig: economen verschillen van mening.
Wat meer ongelijkheid kan een prikkel geven om hard te werken, te ondernemen en te investeren.
Te veel ongelijkheid kan remmen: kinderen uit arme gezinnen volgen minder onderwijs, talent blijft onbenut.
Sterke herverdeling kan de prikkel om te werken verkleinen, maar steunt de bestedingen van lage inkomens.
Er is geen enkel goed antwoord: leerlingen moeten argumenten kunnen noemen voor beide kanten. Lage inkomens besteden een groter deel van hun inkomen, dus herverdeling kan de vraag ondersteunen. Veelgemaakte fout: stellen dat ongelijkheid altijd goed of altijd slecht is voor de groei. Image credit: Bart Molendijk / Anefo / Nationaal Archief, Wikimedia Commons, CC0
De curve van land X ligt verder van de diagonaal dan die van land Y.
Land X heeft minder inkomensongelijkheid
Land X heeft hogere belastingen
In land X is iedereen even rijk
Land X heeft meer inkomensongelijkheid
Hoe verder de Lorenzcurve van de diagonaal, hoe ongelijker de verdeling. Verwachte fout: denken dat een lagere curve gelijker is.
Hoe verandert herverdeling de Lorenzcurve?
Goed antwoord: de curve komt dichter bij de diagonaal te liggen, want de armste groepen krijgen een groter aandeel. Verwachte fout: zeggen dat de curve verder van de diagonaal komt.
Wat vond je het lastigst in deze les?
Belasting berekenen met schijven
Stelsels en nivelleren
Aftrekposten en heffingskortingen
Lorenzcurve en cumuleren
Gebruik de uitkomst om de examentraining te sturen.
Vind je progressief belasten eerlijk?
Standpunt met een argument. Goede antwoorden noemen nivelleren en minder ongelijkheid (voor) of een lagere prikkel om te werken (tegen). Beoordeel de onderbouwing, niet het standpunt.
WELVAART · ONGELIJKHEID
Begrippen (1/2)
nivelleren en denivelleren: Nivelleren: de belasting maakt inkomensverschillen kleiner. Denivelleren: groter.
progressief, proportioneel, degressief: Het gemiddeld tarief stijgt, blijft gelijk of daalt als het inkomen stijgt.
gemiddeld tarief: Totale belasting gedeeld door het inkomen, maal 100%.
marginaal tarief: Extra belasting gedeeld door extra inkomen: het tarief over een extra euro.
belastbaar inkomen: Het inkomen waarover je belasting betaalt: bruto-inkomen min aftrekposten.
This item has no instructions
WELVAART · ONGELIJKHEID
Begrippen (2/2)
aftrekpost: Bedrag dat vóór de heffing van het inkomen af gaat.
heffingskorting: Bedrag dat ná de heffing van de belasting af gaat.
Lorenzcurve: Grafiek met het cumulatieve inkomen tegen de cumulatieve huishoudens, van arm naar rijk.
primaire en secundaire inkomensverdeling: Primair: voor herverdeling. Secundair: na belastingen en uitkeringen.
sociale uitkering, toeslag, persoonsgebonden overdracht: Betalingen van de overheid aan personen of huishoudens, zoals bijstand en huurtoeslag.
This item has no instructions