Hoofdstuk 2_V3
Straling
Natuurkunde
Dhr. M. Koningverander
Hoofdstuk 2_V3
Straling
Natuurkunde
Dhr. M. Koningverander
Voeg hier je vraag toe
Answer A
Answer B
Answer C
Answer D
2.1
Elektromagnetische straling
2.1 Elektromagnetische straling
Wat is de definitie van straling?
Een chemische reactie in een stof.
Overdracht van energie in de vorm van golven.
Wat is een voorbeeld van niet-ioniserende straling?
Radiogolven
Röntgenstraling
Wat is een voorbeeld van niet-ioniserende straling?
Radiogolven
Röntgenstraling
Wat is de definitie van straling?
Een chemische reactie in een stof.
Overdracht van energie in de vorm van golven.
Welk deel van het elektromagnetisch spectrum wordt gebruikt voor mobiele communicatie?
Radiostraling
Ultraviolet
Microgolven
Gammastraling
Wat is de snelheid van elektromagnetische golven?
100 meter per seconde
299,792 kilometer per seconde
1 kilometer per seconde
343 meter per seconde
Wat is de volgorde van het elektromagnetisch spectrum van laag naar hoog energieniveau?
X-stralen, ultraviolet, gammastralen, röntgenstralen
Radiostraling, microgolven, infrarood, zichtbaar licht
Wat is de volgorde van het elektromagnetisch spectrum van laag naar hoog energieniveau?
X-stralen, ultraviolet, gammastralen, röntgenstralen
Radiostraling, microgolven, infrarood, zichtbaar licht
Wat is de snelheid van elektromagnetische golven?
100 meter per seconde
299,792 kilometer per seconde
1 kilometer per seconde
343 meter per seconde
Welk deel van het elektromagnetisch spectrum wordt gebruikt voor mobiele communicatie?
Radiostraling
Ultraviolet
Microgolven
Gammastraling
Maak opgave 1 en 3
2.1 Elektromagnetische straling
Stralingsbronnen:
Plaats/object waar straling vanaf of vandaan komt
Natuurlijke stralingsbronnen
Komen van nature voor:
Zon
Sterren
Vuur
Natuurlijke radioactieve stoffen
Kunstmatige stralingsbronnen
Door de mens gecreëerd
Radiozender
Verrijkt uranium (radioactief)
Microgolven
WiFi
2.1 Elektromagnetische straling
Alle objecten (dus ook wij) zenden straling uit
Hoe hoger de temperatuur van het object → Hoe groter de energiepakketjes zijn die worden uitgezonden
Bij een mens is dit vooral IR-Straling (infrarood)
2.1 Elektromagnetische straling
Alle objecten zenden straling uit
Hoe hoger de temperatuur→ hoe roder het wordt
Zelfs tot witheet !
2.1 Elektromagnetische straling
Nu maken/Huiswerk
4, 6 en 7
Wil je extra uitdaging?
opgave 9
Inleveren voor de volgende les via classroom
Maak foto van je werk en upload die bij de opdracht
Te laat of niet ingeleverd is ‘huiswerk vergeten’ !
2.2
Het atoom
Inhoud
Terugblik Hoofdstuk 2.1
Planning
Hoofdstuk 2.2
Leerdoelen
2.2 instructie atoommodel(15 min)
Oefenopgave (10 min)
Video
Opgaven boek/Huiswerk
Planning
Week van 30 september
2.2 en 2.3/Toets bespreken
Week van 7 oktober
2.4 en 2.5
Week van 14 oktober
herhalen - D-toets - practicum?
Week van 21 oktober
herhalen + vragenuur + TOETS HS 2
Werken naar toets over hoofdstuk 2
Leerdoelen
Het elektromagnetisch spectrum
Röntgenfoto
Infraroodstraling
Kosmische straling of Gammastraling
Leerdoelen
2.2 Het atoom
Molecuul: Kleinste deeltje van een stof met alle stofeigenschappen
Atoom: Bouwstenen van moleculen (elementen)
Waar zijn materialen en stoffen uit opgebouw
2.2 Het atoom
Elke stof of materiaal heeft een unieke samenstelling
2.2 Het atoom
Wanneer moleculen met elkaar reageren en dit niet omkeerbaar is, noemen we dat een chemische reactie
Voorbeelden:
Verbranding
2.2 Het atoom
Wanneer moleculen met elkaar reageren en dit niet omkeerbaar is, noemen we dat een chemische reactie
Voorbeelden:
Verbranding
2-componentenlijm
2.2 Het atoom
Chemische reactie: Bij een chemische reactie veranderen de moleculen maar het aantal atomen blijft gelijk
Voor de reactie:
4 x H
4 x O
1 x C
Na de reactie:
4 x H
4 x O
1 x C
2.2 Het atoom
Opdracht: Zeg van de volgende reacties of het chemische reacties (C) of fysische reacties zijn (F)
Verbranden van hout
Smelten van ijs
Roesten van ijzer
Explosie van gas
Het onder druk vloeibaar maken van stikstof
Bakken van een ei
2.2 Het atoom
Opdracht: Zeg van de volgende reacties of het chemische reacties (C) of fysische reacties zijn (F)
Verbranden van hout (C)
Smelten van ijs (F)
Roesten van ijzer (C)
Explosie van gas (C)
Het onder druk vloeibaar maken van stikstof (F)
Bakken van een ei (C)
2.2 Het atoom
Op aarde komen 94 atomen van nature voor. Dit worden ook wel Elementen genoemd
Waterstof (H)→ Lichtste atoom/element
IJzer (Fe)→ ca. 56 x zo zwaar als Waterstof
Plutonium (Pl) → zwaarste atoom/element, 244 x zo zwaar als waterstof
2.2 Het atoom
2.2 Het atoom
Kunstmatige atomen zijn vaak instabiel: Ze vallen na een tijdje uit elkaar.
Dit uit elkaar vallen noemen we vervallen .
Bij verval verandert het element en komt er straling vrij
2.2 Het atoom
Alfastraling: Zware deeltjes uit de kern
Betastraling: Lichte deeltjes uit de kern
Gammastraling: elektromagnetische straling (energiepakketjes)
Maak opgave 12 en 13
2.2 Het atoom
Chemische reactie vs vervalreactie
Bij een Chemische reactie (zoals verbranding) vallen moleculen uit elkaar en vormen ze nieuwe moleculen. Energie die hierbij vrijkomt kan worden gebruikt om bv. huizen te verwarmen
Bij Vervalreacties (radioactief verval) vallen atomen uit elkaar en ontstaan andere atomen. De energie die hierbij vrijkomt is vele malen groter dan bij een chemische reactie en wordt bv gebruikt in kerncentrales
2.2 Het atoom
Een radioactieve stof verliest na verloop van tijd activiteit
Er zijn steeds minder atomen die kunnen vervallen
De tijd die het duurt voordat de helft van de atomen is vervallen, heet de Halveringstijd.
Deze is afhankelijk van de stof (stof eigenschap)
2.2 Het atoom
De tijd die het duurt voordat de helft van de atomen is vervallen, heet de Halveringstijd.
Halveringstijd van Jood-131 → 8 dagen
na 8 dagen → 50 % van nog niet vervallen kernen over
na 16 dagen → 25 % van de nog niet vervallen kernen over
na 24 dagen → 12,5 % van de nog niet vervallen kernen over
etc.
2.2 Het atoom
Halveringstijden verschillende stoffen:
Jood-131 → 8 jaar (bekend van jodium)
Koolstof-14 → 5740 jaar (gebruikt voor bepalen van oudheid van archeologische vondsten
Uranium-235 → 704 miljoen jaar (gebruikt in kerncentrales)
2.2 Het atoom
Opdracht:
Een archeoloog vindt een vaas in de grond bij Rotterdam. Na onderzoek blijkt dat de vaas nog slechts 6,25 % straling uitzendt van koolstof-14. Koolstof-14 heeft een halfwaardetijd van 5740 jaar. Hoe oud is de vaas?
2.2 Het atoom
Opdracht:
Een archeoloog vindt een vaas in de grond bij Rotterdam. Na onderzoek blijkt dat de vaas nog slechts 6,25 % straling uitzendt van koolstof-14. Koolstof-14 heeft een halfwaardetijd van 5740 jaar. Hoe oud is de vaas?
Hoeveel keer is de halveringstijd verstreken?
1 x → 50 %
2 x → 25 %
3 x → 12,5 %
4 x → 6,25 % → Dus er is 4 x de halveringstijd verstreken → 4 x 5740 = 22960 jaar
2.2 Het atoom
Maak opgave 14, 15, 16 en 17
Werktijd in stilte !!
Niet af → huiswerk (inleveren via classroom)
2.3
Gevaren van straling
Op tafel: Boek, schrift, pen, potlood
Inhoud
Inzage toets
Terugblik Hoofdstuk 2.1 / 2.2
Planning
Hoofdstuk 2.3
Leerdoelen
2.3 schadelijke effecten(5 min)
Oefenopgave (5 min)
2.3 doordringend vermogen (5 min)
Video
Opgaven boek (10 min)
2.3 beschermen tegen straling (10 min)
Opgave/huiswerk
Toets hs 1
Cijfers
Planning
Week van 30 september
2.3/Toets bespreken
Week van 7 oktober
2.4 en 2.5
Week van 14 oktober
herhalen - D-toets - practicum?
Week van 21 oktober
herhalen + vragenuur + TOETS HS 2
Werken naar toets over hoofdstuk 2
Terugblik
Wat is de halfwaardetijd of halveringstijd?
De tijd waarna de straling gehalveerd is (50% → 25% → 12,5% etc…)
Welke 3 soorten kernstraling zijn er?
Alfa, Beta en Gamma straling
Wat is de overeenkomst tussen alfa en bèta-straling?
Beide deeltjes
Wat is het verschil tussen een chemische reactie en een vervalreactie?
Bij een chemische reactie veranderen de moleculen
Bij een vervalreactie vervallen de atomen
Leerdoelen 2.3 Gevaren van straling
2,3 gevaren van straling
2,3 gevaren van straling
Radioactieve straling bevat veel energie, veel stralingsenergie.
Ontvang je veel stralingsenergie in korte tijd, dan veroorzaakt dit schade. Lichaamscellen gaan dood
Lichte schade:
Rode huid
Blaarvorming
Zware schade:
Stralingsziekte
Dood
2,3 gevaren van straling
Korte termijn symptomen van stralingsziekte:
Vermoeidheid
Misselijkheid
Braken
Haaruitval als gevolg van schade aan haarzakjes
Uiteindelijk overlijden als gevolg van schade
2,3 gevaren van straling
Lange termijn symptomen van stralingsziekte:
Schade aan DNA
Tumorvorming als gevolg van beschadigd DNA
Misvormde kinderen als gevolg van veranderd DNA ouders
2,3 gevaren van straling
Hoe ver straling ergens doorheen gaat noemen we het doordringend vermogen
2,3 gevaren van straling
Doordringend vermogen Alfastraling
‘Groot deeltje’ → Botst snel ergens tegenaan
Wordt al tegengehouden door een papiertje
2,3 gevaren van straling
Doordringend vermogen Betastraling
‘klein deeltje’ → Botst minder snel ergens tegenaan
Gaat door papiertje heen
Wordt tegengehouden door bijv aluminium plaatje
2,3 gevaren van straling
Doordringend vermogen Gammastraling
‘geen deeltje’ → makkelijk ergens doorheen
Gaat door papiertje door aluminium heen
Wordt tegengehouden door beton van 5 cm → Helft van de straling
2,3 gevaren van straling
Doordringend vermogen
Hoe ‘kleiner’ de straling hoe verder het komt (groter doordringend vermogen)
Hoe hoger de dichtheid van het materiaal, hoe meer straling het tegenhoudt (kleiner doordringend vermogen)
2,3 gevaren van straling
Halveringstijd vs Halveringsdikte
Halveringstijd → Tijd die verstrijkt tot de hoeveelheid radioactieve straling is gehalveerd. Dit gaat in stappen van 50% → 25% → 12,5% etc…
Halveringsdikte → Dikte van een materiaal waarbij de helft van de (gamma)straling wordt tegengehouden.
Afhankelijk van het materiaal (dichtheid)
2.3 gevaren straling
Halveringsdikte van verschillende materialen:
Lucht → 91 m
Water → 98 cm
Hout → 29 cm
Beton → 4,6 cm
Staal → 2,5 cm
Lood → 0,89 cm
2.3 gevaren straling
Formule voor het uitrekenen doorgelaten straling:
Rekenvoorbeeld
Een nieuw ziekenhuis wil ervoor zorgen dat de verpleegkundigen in de bestralingskamers aan niet te veel straling worden blootgesteld. Daarom willen ze lood in de muren en schermen verwerken. In de schermen plaatsen ze lood met een dikte van 3,56 cm. Hoeveel procent van de straling komt door deze schermen heen?
Halveringsdikte van Lood is 0,89 cm
Dikte lood is 3,56 cm → dat is 3,56/0,89 = 4 x de halveringsdikte
dus n = 4
Formule:
(½)4 x 100% = 6,25 %
2,3 gevaren van straling
Besmetting vs. bestraling
Radioactieve deeltjes IN het lichaam
Bijvoorbeeld door het eten van besmette groente
Straling van binnenuit
Geen bescherming door huid
dicht bij vitale organen
Radioactieve straling van buitenaf
staan in de buurt van stralingsbron
Huid beschermt (deels)
Uit situatie, weg van straling
2,3 gevaren van straling
Huiswerk voor maandag 7 oktober
(inleveren via classroom)
Opgave 21, 22, 23, 26 en 32
Uitdaging? 34 (ipv een van de andere)
2.3
Gevaren van straling
Inhoud
Afronden 2.3 gevaren van straling (5 min)
Opgave maken (5 min)
Hoofdstuk 2.4 Straling gebruiken
Leerdoelen
2.4 Straling en communicatie (10 min)
opgave (10 min)
2.4 Straling en onderzoek(5 min)
Video
Opgaven boek (10 min)
2.4 Straling als behandeling (5 min)
Opgave/huiswerk
Terugblik
Wat is de halveringsdikte?
De dikte van een materiaal waarna de straling gehalveerd is (50% → 25% → 12,5% etc…)
Waar komen alfa, beta en gammastraling vandaan
uit de atoomkern
Wat is het verschil tussen alfa/bèta-straling en gamma straling?
Alfa en beta straling zijn deeltjes, gammastraling niet (golven)
Leerdoelen 2.3 Gevaren van straling
2,3 gevaren van straling
Besmetting vs. bestraling
Radioactieve deeltjes IN het lichaam
Bijvoorbeeld door het eten van besmette groente
Straling van binnenuit
Geen bescherming door huid
dicht bij vitale organen
Radioactieve straling van buitenaf
staan in de buurt van stralingsbron
Huid beschermt (deels)
Uit situatie, weg van straling
2,3 gevaren van straling
Zijn de volgende voorbeelden, een voorbeeld van bestraling of besmetting?
Bestraling → Hand omhoog Besmetting → hand omlaag
Maken van een röntgenfoto
Bestraling
Innemen van een pil met jood-131
Besmetting
Eten van groente, geteeld in nabijheid van kernramp
Besmetting
Langs een gecrashte tankwagen rijden met radioactief afval
Bestraling
2,3 gevaren van straling
Het gevaar van straling zit in de hoeveelheid straling die je ontvangt en in de intensiteit van de straling
Werknemers die werken met straling proberen dit zo veel mogelijk te beperken door:
Zo kort mogelijk in een stralingsgebied te zijn
Afstand tot bronnen zo groot mogelijk te houden
De bron af te schermen
De hoeveelheid straling die een lichaam ontvangt heet de stralingsdosis
De stralingsdosis wordt weergegeven in de eenheid milli-Sievert (mSv)
2,3 gevaren van straling
De hoeveelheid straling die een lichaam ontvangt heet de stralingsdosis
De stralingsdosis wordt weergegeven in de eenheid milli-Sievert (mSv)
De dosislimiet is de maximale dosis straling die een persoon veilig kan ontvangen.
Voor een volwassene is dit 1,0 mSv per jaar
(maken van een foto bij de tandarts is ongeveer 0,05 mSv)
Voor een persoon die met straling werkt is de dosislimiet 20 mSv per jaar
Maken
Maak opgave 26 en 27 (8 min)
In stilte
Klaar?
Lees 2.4
Antwoorden
Antwoorden
2.4
Straling gebruiken
2.4 Straling gebruiken - Leerdoelen
→ Hoe wordt straling in communicatie, onderzoek en medische behandeling gebruikt?
→ Waar hangt het bereik van straling vanaf?
→ Hoe wordt straling in bepaalde medische apparaten gebruikt?
2.4 Straling gebruiken - Straling en communicatie
De straling die voor communicatie wordt gebruikt vallen in het linkerdeel van het elektromagnetisch spectrum
2.4 Straling gebruiken
Radio- en microgolven:
TV, Radio en GPS maken gebruik van radio- en/of microgolven
Radiogolven komen hierbij verder dan microgolven
Radio’s werken dan ook met LW (low wave) voor nationale zenders en MW (mid wave) voor regionale zenders
2.4 Straling gebruiken
Infrarode straling:
Wordt voornamelijk gebruikt in afstandsbedieningen en in glasvezelkabels (internet)
afstandsbediening stuurt knipperend IR-signaal naar bijv TV, deze weet dan wat dit betekend en doet wat wordt gevraagd
IR- straling gaat heel makkelijk door glasvezel waardoor veel informatie snel kan worden getransporteerd
2.4 Straling gebruiken
Zichtbaar licht:
Enige vorm van straling die voor mens waarneembaar is en daarom goed bruikbaar als communicatiemiddel
Denk hierbij aan:
Vuurtoren
Morsecode tussen schepen
Schrift
Gebarentaal
Maken
Opgave 40 en 43
In stilte
Antwoorden
Antwoorden
2.4 Straling en onderzoek
Straling kan ook worden gebruikt voor onderzoek:
Hierbij wordt wel straling gebruikt die schadelijker is voor de mens, het rechter deel van het elektromagnetisch spectrum
2.4 Straling en onderzoek
Rontgenstraling:
Wordt gebruikt voor het maken van foto’s van de binnenkant het menselijk lichaam
Rontgenstraling kan ook worden gebruikt bij onderzoek en conservering van kunstvoorwerpen zoals schilderijen
3D rontgenfoto’s kunnen worden gemaakt met een CT-scanner
2.4 Straling en onderzoek
Gammastraling:
In ziekenhuis wordt niet alleen van röntgenstraling gebruik gemaakt maar ook van radioactieve gammastraling
Voorbeeld:
Patient met tumor krijgt vloeistof binnen die gammastraling uitzend.
radioactieve deeltjes gaan sneller naar tumorcellen dan normale cellen
Speciale scanner/camera kan zien/meten waar radioactieve deeltjes heen gaan en zo de tumor localiseren
2.4 Straling en onderzoek
Infraroodstraling:
Infraroodstraling kan worden gebruikt om temperaturen te meten
→ Koorts meten met IR-thermometer
→ Globale temperaturen meten met Satelliet voor klimaatonderzoek
2.4 Straling gebruiken
Maken:
38, 39 en 41
In stilte
Antwoorden
Antwoorden
2.4 Straling als behandeling
Straling kan je zowel ziek maken als beter maken
Door de straling alleen op ‘ziek’ weefsel te richten kunnen deze worden vernietigd zonder dat gezond weefsel wordt beschadigd.
Dit kan door uitwendige bestraling: bestraling van buitenaf, gericht op de ‘zieke’ cellen. Zo min mogelijk schade aan ‘gezond’ weefsel
2.4 Straling als behandeling
Straling kan je zowel ziek maken als beter maken
Inwendige bestraling is soms ook een optie
Bij Inwendige bestraling word er van binnenuit het lichaam bestraalt. Een patiënt krijgt een radioactief staafje geplaatst dicht bij de tumor. De alfastraling die deze uitzend pakt de tumor aan, maar door het lage doordringende vermogen komt het niet bij ‘gezond’ weefsel terecht
2.4 Straling gebruiken - Leerdoelen
→ Hoe wordt straling in communicatie, onderzoek en medische behandeling gebruikt?
→ Waar hangt het bereik van straling vanaf?
→ Hoe wordt straling in bepaalde medische apparaten gebruikt?
Maken/Huiswerk
38, 39, 40, 41, en 43 (al gedaan in de les)
Nu en/of huiswerk:
42, 47
Uitdaging?
Maak 48 en 49 (ipv. 42 en 47)
Inleveren via classroom!!!!!! (3 x niet gemaakt → SWT uur)
2.5
De kerncentrale
Planning
Week van 7 oktober
2.4 en 2.5
Week van 14 oktober
herhalen - D-toets - practicum?
Week van 21 oktober
herhalen + vragenuur + TOETS HS 2
Werken naar toets over hoofdstuk 2
Terugblik
Welke vormen van straling kunnen worden gebruikt voor communicatie?
Radiogolven → Radio
Microgolven → gsm/navigatie
Infrarood → afstandsbediening en glasvezel internet
Waar hangt het vanaf hoe ver straling komt?
Golflengte → hoe groter de golflengte, hoe groter het bereik
Leerdoelen
2.5 De kerncentrale
Wanneer atomen overgaan in andere atomen noemen we dit kernreacties.
Hierbij komt enorm veel energie vrij
Deze energie komt vrij in de vorm van warmte
De reactie in een kernreactor is een vorm van kernsplijting
Door een neutron af te schieten op een kern, zal deze in twee andere atomen uiteen gaan en veel energie vrijgeven
Hierbij komen ook nieuwe neutronen vrij die weer tegen andere atomen aanbotsen
2.5 De kerncentrale
Hierbij komen ook nieuwe neutronen vrij die weer tegen andere atomen aanbotsen
Dit proces noemen we een kettingreactie
2.5 de kerncentrale
In een kernreactor wordt deze kettingreactie gecontroleerd door regelstaven
De regelstaven nemen de neutronen op, zodat deze geen andere kernsplijting reacties kunnen veroorzaken
2.5 de kerncentrale
Hoe werkt een kerncentrale (in basis)
2.5 de kerncentrale
De kernreactor
Staven radioactief materiaal
Regelstaven
Mechaniek voor regelstaven
Warm water leiding
Turbine
Water koel systeem
Generator/Dynamo
Elektriciteit afvoer
Koelwaterleiding
Koelwaterpomp
Reactor water pomp
2.5 de kerncentrale
Behalve kernsplijting kun je ook energie uit kernfusie krijgen
Bij kernfusie smelten kleine atomen samen waarbij nog meer energie vrijkomt als bij kernsplijting
Dit is het belangrijkste proces in sterren (zoals de zon)
2.5 de kerncentrale
Maak opgave 50, 52 en 55
In stilte
2.5 de kerncentrale
Een van de problemen van een kerncentrale is het radioactieve afval
De gebruikte stoffen hebben een hele grote halveringstijd en blijven dus heel lang radioactieve straling uitzenden
Radioactief materiaal moet daarom heel zorgvuldig worden opgeborgen en verwerkt
Dit gebeurt over het algemeen in een speciaal vat
2.5 de kerncentrale
2.5 de kerncentrale
Al deze vaten worden dan weer opgeslagen in speciale gebouwen zoals in Vlissingen
2.5 de kerncentrale
Maak opgave 53, 58 en 59
In stilte
2.5 de kerncentrale
Kernenergie is een relatief schone manier van elektriciteitsproductie met als grootste nadeel, het afval.
Er gebeuren niet veel ongelukken met kerncentrales
Maar als ze gebeuren zijn de gevolgen zeer groot.
Bekendste voorbeelden:
Tsjernobyl (Oekraïne)
Fukushima (Japan)
Maken / Huiswerk
Maak opgave 50, 52, 53, 55, 58 en 59 ( in de les al gedaan)
Nu maken/huiswerk: 61, 62, 63