Examen economie 2024 tijdvak 1

• Economie
• Middelbare school
• vmbo g, t, mavo
• Leerjaar 4

Examen economie 2024 tijdvak 1

Woon-wereldhandel

Vraag 1 t/m 6

Afspraken binnen de EU

• Vrij verkeer van goederen en diensten -->

• Vrij verkeer van personen -->

• Vrij verkeer van kapitaal ---> 

Verdrag van Schengen: Vrij Verkeer

• Vrij verkeer van goederen en diensten
  

 Geen invoerrechten, contingentering en exportsubsidies.

•  Vrij verkeer van personen 

 In ander EU-land wonen / werken / studeren

• 
  Vrij verkeer van kapitaal 

 Geld overmaken naar een ander EU-land

Voordelen vrij verkeer 

Door het vrij verkeer ontstaat er meer concurrentie en dit heeft een aantal voordelen:

• de consumenten betalen lagere prijzen
• er is meer werk in de landen met een goede concurrentiepositie

EMU

EMU: 

• Europese Monetaire Unie.
• Economische samenwerking van landen die Euro gebruiken.

EMU-schuld: totale schuld van de collectieve sector vd EMU landen.

EMU-tekort: Het begrotingstekort van de collectieve sector. vd EMU landen.

 EU                                              EMU

Europese monetaire unie (EMU)

Let op!

Niet alle EU landen horen bij de EMU!

Bijvoorbeeld Zweden hoort wel bij de EU, maar niet bij de EMU.

Wisselkoersen

Betalingsbalans

import

export

Betalingsbalans

De betalingsbalans (of goederenbalans) geeft een overzicht van de exportwaarde en de importwaarde van goederen. 

Het verschil tussen de export- en importwaarde noem je het saldo van de betalingsbalans.

Betalingsbalans

Als onze totale uitvoerwaarde groter is dan de invoerwaarde, heeft Nederland een overschot op de betalingsbalans. Het saldo is positief.

Als een land meer importeert dan exporteert, dan is er een tekort op de betalingsbalans. Het saldo is dan negatief.

Betalingsbalans en valutamarkten

Export 

Het verkopen van goederen en diensten aan het buitenland

Waarom is export belangrijk?

• We (extra) geld willen verdienen.
  
• De Nederlandse afzetmarkt (= het gebied waar een bedrijf haar producten verkoopt) te klein is.
  
• Omdat we ergens heel goed in zijn (bv. dijken bouwen, dance muziek)

Internationale handel

Export: alles wat we verkopen aan het buitenland

- meer verdienen (grotere afzetmarkt)

- meer werkgelegenheid (omdat je meer produceert)

- niet zo afhankelijk NL economie (vb. NL crisis 2008)

- omdat je ergens goed in bent (kaas, tulpen, kennis)

Vrijhandel en protectiemaatregelen

Maak nu zelf een vicieuze cirkel (op papier) over onderontwikkeling. 

: zoek zelf naar kenmerken/oorzaken van onderontwikkeling. 

Verschijnsel:  ..........

Heeft als gevolg: ...........

Heeft als gevolg: ...........

Heeft als gevolg: ...........

Heeft als gevolg: ...........

leidt tot: (1e verschijnsel)

Tv-generatiekloof

vraag 7 t/m 12

Marktvormen

Homogeen/Heterogeen

Homogeen =

Consument ziet geen verschil tussen producten van verschillende aanbieders

Heterogeen =

Consument ziet wel verschil tussen producten van verschillende aanbieders

Heterogeen product

Volgens consument is er verschil tussen de producten van de verschillende aanbieders.

Homogeen product

Voor de consument maakt het niet zo veel uit wie het product aanbied.

Heffingen en subsidies

• Heffingen en subsidies zijn onderdeel van de collectieve sector
• Subsidies: geld dat mensen en bedrijven ontvangen zodat zij er meer van gaan gebruiken
• Accijnzen/heffingen: geld dat mensen en bedrijven moeten betalen zodat ze er minder van gaan gebruiken.

Sectoren 

Collectieve sector

Particuliere sector

Aanmoedigen

Subsidie

Ontmoedigen 

Accijns

Procentuele verandering

(nieuw - oud) : oud = procentuele verandering

Percentage berekenen (deel van geheel)

Moet je een deel van een groter geheel bereken. JA--> gebruik  deel ÷ geheel x 100.

Voorbeeld:  Je krijgt € 50 korting op een broek van € 120. Hoeveel % bedraagt de korting?

stap 1: Wat is de som? Hoeveel procent is 50 van 120 is, dus een deel van een geheel.

stap 2: Wat is het geheel? Geheel staat achter het woord van = 120

stap 3: Wat is het deel? 50

stap 4: Vul de formule in: 50 ÷120 x 100 = 41,7%

Formule:

deel ÷ geheel x 100

Diagram aflezen

Grafiek aflezen

Vraag en aanbod

- Als de vraag kleiner is dan het aanbod, dan daalt de prijs.

- Als de vraag groter is dan het aanbod, dan stijgt de prijs.

Helikoptergeld

vraag 13 t/m 18

Kleine en grote inkomensverschillen

Inkomensverschillen

Inkomensverschillen ontstaan o.a. door:

• Opleiding
• Ervaring
  
• Verantwoordelijkheid
  
• Aantrekkelijkheid beroep
  
• Vraag en aanbod
  

Inkomensverschillen

Nivelleren =  Het verkleinen van de inkomensverschillen in een land door de overheid.

Denivelleren = De relatieve inkomensverschillen tussen hoge en lage inkomensgroepen groter laten worden door overheidsbeleid. 

Bijvoorbeeld: vrouwen hadden stemrecht vanaf 1919 en daardoor was het mogelijk dat er in 1956 de wet handelingsonbekwaamheid werd afgeschaft.

Arbeidsproductiviteit

• De arbeidsproductiviteit is de productie per werknemer in een bepaalde tijd.
•  Bedrijven willen dat de 'arbeidsproductiviteit' zo hoog mogelijk is.
  
• Waarom?

Met een hogere arbeidsproductiviteit kun je met evenveel mensen meer produceren in dezelfde tijd. Of evenveel produceren, maar dan met minder mensen. De kostprijs per product wordt dan lager.

Arbeidsproductiviteit

Investeren en innovatie

Innovatie: 

• een vorm van investeren.
• Vernieuwing van producten, productieprocessen of kapitaalgoederen.
• Gebeurt op de afdeling research & development (R&D)

Productinnovatie: de ontwikkeling van nieuwe en/of verbeterde producten.

Procesinnovatie: het vernieuwen van de productiemethoden

Basisinnovatie: belangrijke innovatie die ook andere innovaties mogelijk maakt.

Arbeidsbesparende innovatie: goedkopere productiemethode waar minder arbeid voor nodig is.

Kapitaalbesparende innovatie: tv vervangen door dunne lcd tv

Lorenzcurve

De Lorenzcurve geeft inkomensongelijkheid aan.

Lorenzcurve

Lorenzcurve 

De conjunctuur

Conjunctuur

Over- & onderbesteding

hoog conjunctuur: overbesteding

De prijzen gaan stijgen (inflatie), lage conjuncturele werkloosheid. 

laag conjunctuur: onderbesteding

De prijzen dalen (deflatie) en hoge conjuncturele werkloosheid. 

evenwicht

Geen conjuncturele werkloosheid. Geen inflatie. 

Nivelleren/denivelleren 

Nivelleren - verschil tussen rijken en armen wordt kleiner .

Denivelleren - verschil tussen rijk en arm wordt groter (rijken worden rijker en armen nog armer )

Aftrekposten en heffingskorting

- Aftrekposten: daarmee wordt het belastbaar inkomen lager.

belastbaar inkomen = bruto inkomen - aftrekposten

- Heffingskorting:  daarmee wordt de te betalen inkomstenbelasting lager.

te betalen belasting = totaal aan belasting - heffingskorting 

• aftrekposten zorgen voor denivellering. 
• progressieve belastingen zorgen voor nivellering.

Progressieve belasting

Hoe hoger het inkomen hoe meer je procentueel moet betalen

Dit zorgt voor nivellering

Waar zet ik mijn strandtent?

Vraag 19 t/m 23

Omzet berekenen

Wat is omzet eigenlijk en waarom wil een bedrijf dit weten?

Omzet = afzet x verkoopprijs

Omzet is geen winst

Afzet en Omzet 

Afzet= aantal producten dat je verkoopt.     

Omzet= afzet x verkoopprijs

Omzet

De omzet van een bedrijf is het totaalbedrag dat het bedrijf ontvangt door de verkoop van producten. De omzet berekenen we door:

Omzet = verkoopprijs x afzet

Formule

brutowinst berekenen

omzet

-        inkoopwaarde

brutowinst

Marktaandeel

• De omzet of afzet van een bedrijf uitgedrukt als percentage van de totale omzet of afzet van de productproep.
• Formule = eigen afzet : totale afzet x 100%
• Autoverzekeringen:  Afzet, aantal verkochte autoverzekeringen.

Wet- en regelgeving

De overheid maakt wetten die ingrijpen in de vrije markt.

• Voorbeeld: wetten tegen kartelvorming => bedrijven mogen met elkaar geen prijsafspraken maken om de prijs hoog te houden.
• Mededingingswet.

Wat doet de overheid?

De overheid kan ongewenst gedrag ook gewoon verbieden.

Een voorbeeld hiervan is Kartelvorming.

Hieronder verstaan wij dat het maken van prijsafspraken met andere bedrijven. Hierdoor vervalt de concurrentie. De consumenten kunnen hier nadeel van hebben.

De Autoriteit Consument en Markt houdt daar toezicht op. (ACM)

Er zijn prijsafspraken tussen bedrijven gemaakt en dat is een kartel. Een kartel is verboden

Kartel

Verboden prijsafspraken = kartel

Reden → onderlinge concurrentie beperken

Instructie

Nettoresultaat             Als je van de brutowinst ook nog eens de                                                  bedrijfskosten afhaalt dan hou je het                                                          nettoresultaat over

Nettoresultaat = brutowinst - bedrijfskosten

Nettowinst / nettoresultaat

Nettoresultaat =

Brutowinst -  overige /bedrijfskosten

• Omzet
  
• Inkoopwaarde -
• Brutowinst
• Overige / bedrijfskosten  -
• Nettoresultaat

Goede tijden

Vraag 24 t/m 29

UWV: Uitvoeringsinstituut WerknemersVerzekeringen

Geregistreerd / verborgen werkloos

• Geregistreerd werkloos
  Staat ingeschreven bij het UWV
  
  
• Verborgen werkloos
  Staat niet ingeschreven bij het UWV
  
  

*UWV = uitvoeringsinstituut werknemersverzekeringen

UWV

Als je werkloos wordt, kun je je inschrijven bij

                                                    het UWV

Welke taken heeft het UWV?

• bepalen of je recht op een uitkering hebt
  
• je helpen bij het vinden van een nieuwe baan
  
• bijhouden hoeveel werklozen er zijn
  

Adviesinstellingen

Het CBS (Centraal Bureau voor de Statistiek) verzamelt informatie, bijvoorbeeld over economische veranderingen.

Het CPB (Centraal Planbureau) onderzoekt wat de gevolgen van economische maatregelen kunnen zijn.

De SER (Sociaal Economische Raad) adviseert de regering over onderwerpen zoals werkgelegenheid, lonen, uitkeringen, pensioenen. De SER bestaat uit werkgevers, werknemers en onafhankelijke deskundigen.

Adviseurs van de overheid

De overheid kan bij het maken van keuzes op economisch gebied informatie en/of advies krijgen van:

•  CBS

•  CPB

•  SER

CBS = Centraal Bureau voor de Statistiek:

• Verzamelt informatie over oa economische veranderingen (cijfers en feiten)
  

CPB = Centraal Planbureau:

• plannen van overheid doorrekenen op geld

SER = Sociaal Economische Raad

• Adviseert over sociaal-economische onderwerpen.
  
• Bestaat uit werkgevers, werknemers en onafhankelijke deskundigen.

Het CBS

Het CBS (Centraal Bureau voor de Statistiek) houdt in Nederland de ontwikkeling bij van alle prijzen van goederen en diensten. Het CBS gebruikt daarbij indexcijfers.

Rijksbegroting en miljoenennota

De rijksbegroting is een overzicht van de verwachte inkomsten en uitgaven vor het komend jaar. 

De miljoenennota is een toelichting op de rijksbegroting door de minister van Financiën. 

Rijksbegroting

Rijksbegroting zijn de inkomsten en uitgaven van de overheid voor het komende jaar.
Rijksbegroting = overheidsinkomsten-overheidsuitgaven

Begrotingstekort = een negatieve rijksbegroting

Begrotingsoverschot = een positieve rijksbegroting

De rijksbegroting

In de schulden (EMU)

- Alle landen die de euro gebruiken (EMU)

- Afspraken over het begrotingstekort en staatsschuld

- EMU-tekort en EMU-schuld

Inkomen en welvaart

Als je werkt dan krijg je salaris en is vaak het belangrijkste deel
van je inkomen. Dit inkomen noemen we in de economie het
nominale inkomen. Veranderingen in je nominale inkomen hebben
ook invloed op je koopkracht.

  

Koopkracht wordt ook wel het reële inkomen genoemd.

Nominaal inkomen:
Het inkomen dat je in euro’s verdient.

Reëel inkomen:
Het nominaal inkomen gecorrigeerd voor de verandering in het gemiddelde prijspeil (inflatie).

4. Inclusieve didactiek

De docent past een inclusieve didactiek toe door de interactie, eventueel in de thuistalen, in de klas te stimuleren om tot beter begrip van de lesstof te komen. De docent creëert een contextrijke leeromgeving door actief de culturele achtergronden van leerlingen bij de lesinhoud te betrekken. Hierin is de docent zich bewust van de verschillen in de klas. Door flexibel of heterogeen te differentiëren blijft iedereen bij de les betrokken. Gedurende de les reageert de docent positief en proactief op gedrag en maakt het daarmee makkelijker voor leerlingen om gewenst gedrag te laten zien.

Inkomen en welvaart

Veranderingen in je nominale inkomen hebben ook invloed op

je koopkracht.

  

Nominaal inkomen:
Het inkomen dat je in euro’s verdient.

4. Inclusieve didactiek

De docent past een inclusieve didactiek toe door de interactie, eventueel in de thuistalen, in de klas te stimuleren om tot beter begrip van de lesstof te komen. De docent creëert een contextrijke leeromgeving door actief de culturele achtergronden van leerlingen bij de lesinhoud te betrekken. Hierin is de docent zich bewust van de verschillen in de klas. Door flexibel of heterogeen te differentiëren blijft iedereen bij de les betrokken. Gedurende de les reageert de docent positief en proactief op gedrag en maakt het daarmee makkelijker voor leerlingen om gewenst gedrag te laten zien.

Koopkracht

Je koopkracht is de hoeveelheid goederen en diensten die je met je inkomen kunt kopen. 

Je koopkracht is dus afhankelijk van: 

• De prijzen 
• Je inkomen 

 

Check ✅

• Wat is inflatie?
• Wat is het tegenovergestelde van inflatie?
• Wat doet het CBS?
• Wat zijn de gevolgen van inflatie voor je koopkracht?

Oorzaken inflatie

Oorzaken van inflatie zijn:

• Kosteninflatie
• Bestedingsinflatie

4. Inclusieve didactiek

De docent past diverse strategieën toe om de betrokkenheid van alle leerlingen te garanderen. Door regelmatig het begrip van de lesstof te controleren en zo nodig de uitleg aan te passen, blijft de stof toegankelijk voor iedereen. Flexibele en heterogene differentiatie ondersteunt dit proces. Interactie in de klas wordt versterkt door het gebruik van thuistalen. Verder creëert de docent een contextrijke en inclusieve leeromgeving door (culturele) achtergronden in de lesstof te integreren. Door positief en proactief op leerlinggedrag te reageren, wordt het voor leerlingen makkelijker om gewenst gedrag te tonen en actief deel te nemen aan de les.

kosteninflatie (aanbod)

kosteninflatie: oorzaak ligt aan de aanbodkant

1. Kosten van produceren nemen toe. Bijvoorbeeld door stijgen van lonen of van grondstoffen, hogere belastingen, etc. 
2. Om de winst te behouden, zullen bedrijven de prijzen laten stijgen. Oftewel: kosteninflatie.
    
   

bestedingsinflatie (vraagkant)

bestedingsinflatie: oorzaak ligt aan de vraagkant. 

1. De bestedingen nemen toe, bijvoorbeeld omdat de overheid stimuleringsmaatregelen neemt
2. Bedrijven gaan meer produceren (werkgelegenheid neemt toe) tot bereiken max productiecapaciteit
3. Vraag stijgt, aanbod blijft hetzelfde: prijzen stijgen

Inkomstenbelasting

Iedereen die een inkomen heeft, betaalt inkomstenbelasting.

Inkomstenbelasting

Inkomstenbelasting

Sara verdient € 34.000.

Bereken de inkomstenbelasting.

• Heffingskorting is het bedrag dat
    in mindering wordt gebracht op
    de verschuldigde 
    inkomstenbelasting en
    premies volksverzekeringen.
• Meest bekende voorbeelden:
    Arbeidskorting en algemene
    loonheffingskorting.

Heffingskorting

Italië falliet?

Vraag 30 t/m 35

Staatsschuld

• De staatsschuld is de schuld van de overheid.
• Doordat de overheid in alle jaren met een begrotingstekort geld heeft geleend, is een staatsschuld of overheidsschuld ontstaan.

• Die schuld daalt als de overheid aflost op de leningen.

• De landen in Europa hebben afgesproken hun begrotingstekort en staatsschuld te verminderen.

De staatsschuld

De overheid geeft al jaren meer uit dan dat er binnenkomt

--> de staatsschuld van de overheid wordt dus groter

De rente over deze staatsschuld is een flinke kostenpost voor de overheid.

Staatsschuld

Percentage berekenen

      deel                     ---------- x 100        geheel

De staatsschuld

De overheid geeft al jaren meer uit dan dat er binnenkomt

--> de staatsschuld van de overheid wordt dus groter

De rente over deze staatsschuld is een flinke kostenpost voor de overheid.

Rente en aflossing van een lening

Bij het aflossen van een lening betaal je rente en een deel van de lening terug. Dit heet aflossing. De rente wordt berekend over het nog openstaande bedrag. Rente is dus de extra vergoeding die betaald word. Dit noem je ook wel de kredietkosten. Alles wat je extra betaald hebt boven op het terugbetalen van je lening.

Laat de leerlingen een voorbeeld uitwerken en bespreek de uitkomsten.

18 en op kamers

Vraag 36 t/m 40

NIBUD

Nibud = Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting

 geeft voorlichting over hoe je je inkomsten en uitgaven op elkaar kunt afstemmen.

Nibud: soorten uitgaven

1. Dagelijkse uitgaven
   
2. Vaste lasten
   
3. Incidentele uitgaven
   

Vaste lasten

Uitgaven die je met enige regelmaat betaalt zoals:

• Huur
• Abonnement
• Contributie
• Energierekening

• Dagelijkse uitgaven of huishoudelijke uitgaven zijn
  alledaagse uitgaven in de supermarkt, voor persoonlijke verzorging, cadeautjes en uitgaan.
  
  
• Voorbeelden: De kapper, een nieuw t-shirt, nieuwe schoenen, een kopje koffie onderweg

Dagelijkse uitgaven

• Incidentele uitgaven zijn grotere    uitgaven die je niet zo vaak doet
    en niet met een vaste regelmaat.
  
  
• Voorbeelden: Een nieuwe
    wasmachine, vakantie,
    schade aan de auto, etc.
  
  
  

Incidentele uitgaven

€ 164,50

Levenssituatie keuzes

• studeren of gelijk gaan werken? (studielening)
•  samenwonen; kopen of huren? (hypotheek)
• kinderen: dus minder werken, hogere uitgaven?
• scheiden, verhuizen?
• (vroeger) met pensioen of doorwerken?
• overlijden, erven, is alles goed geregeld?

Studiefinanciering

Studeren kost geld

Via een studiefinanciering kun je geld krijgen of lenen.

- Basisbeurs

- Aanvullende beurs

- Studenten OV 

- een studielening

Studiefinanciering: 

Stelsel dat de overheid heeft gemaakt met als doel mensen financieel in staat te stellen om te kunnen studeren.  

Maak 't in West-Brabant

Vraag 41 t/m 45

Werkloosheid

Werkloosheid komt meer voor onder

• jongeren
• ouderen
• mensen met een migratieachtergrond
• mensen met een beperking
• laagopgeleiden

Wat zijn oorzaken van werkloosheid?

Wat zijn gevolgen van werkloosheid?

Werkloosheid

Werkloosheid is er als het aanbod groter is dan de vraag.

Aanbod > vraag = werkloosheid wordt groter

Aanbod < vraag = werkloosheid wordt kleiner

Soorten werkloosheid

- Conjuncturele werkloosheid 

- Structurele werkloosheid

- Seizoenswerkloosheid

- Regionale werkloosheid

- Frictie werkloosheid 

(In between jobs)

Conjuncturele en Structurele Werkloosheid 

conjuncturele werkloosheid: werkloosheid die ontstaat door onderbesteding.

structurele werkloosheid: werkloosheid die wordt bepaald door de aanbodfactoren. 

Positieve externe effecten: Een extern effect waarbij de welvaart van de maatschappij toeneemt. 

Negatieve externe effecten: Een extern effect waarbij de welvaart van de maatschappij afneemt.

externe effecten

gevolgen van consumptie en productie die niet in de prijs worden meegenomen maar wel de welvaart van andere beïnvloeden.

Externe effecten

Extern effect:

effect als gevolg van productie en consumptie  

Dit zit niet bij de prijs inbegrepen.

Negatieve externe effecten &

positieve externe effecten

Negatieve externe effecten

Gevolgen  van productie of consumptie voor anderen (externen) die niet in de verkoopprijs meegerekend zijn, noemen we externe effecten. 

Denk aan de overlast (herrie, vervuiling) van vliegverkeer: 

de passagiers betalen alleen voor de vlucht zelf (gebruik vliegtuig, kerosine, personeel, enz) en dus 

NIET voor deze negatieve externe effecten

Positieve externe effecten

De overheid zorgt ook voor productie van andere goederen (die niet collectief van aard zijn), bijvoorbeeld omdat ze positieve externe effecten hebben.

Positieve externe effecten

Positieve externe effecten ontstaan vooral bij consumptie. Mensen kijken bij consumptie allen naar hun eigen behoeften en bepalen op basis daarvan hun betalingsbereidheid. Maar, door het bestaan van positieve externe effecten, profiteren ook anderen van hun consumptie. De betalingsbereidheid zou dus eigenlijk hoger moeten liggen. 

Maatschappelijke kosten en baten

• Maatschappelijke baten ==> voordelen voor de samenleving ==> positieve externe effecten.
• Maatschappelijke kosten ==> nadelen voor de samenleving ==> negatieve externe effecten.
• Worden niet doorberekend in de prijzen van de producten!
• MVO= maatschappelijk verantwoord ondernemen

Maatschappelijke kosten

Maatschappelijke kosten zijn de kosten van milieuvervuiling die door ons allemaal worden betaald.

Maatschappelijke baten

Productie en consumptie veroorzaken maatschappelijke kosten. Vaak neemt de overheid deze kosten voor haar rekening  Als iedereen er wat aan doet om de maatschappelijke kosten omlaag te brengen, heeft de overheid minder geld nodig voor een beter milieu. Dan zou de milieubelasting op veel producten omlaag kunnen. Het gemakkelijkste wat je zelf kunt doen, is je eigen rommel opruimen. Zo ontstaat er een schoner milieu waar iedereen voordeel van heeft. Voordelen voor iedereen in de samenleving die je niet in geld kunt uitdrukken worden de 

maatschappelijke baten genoemd.