Samenvatten (Nederlands havo), les 1: Uitleg

• New lesson editor
• Nederlands
• Middelbare school
• havo
• Leerjaar 4,5

Introduction

Uitleg over samenvatten: hoofduitspraak en ondergeschikte uitspraken, bijzaken schrappen, samenvoegen, herordenen, eigen woorden en een gegeven samenvatting beoordelen. Elk blok heeft een korte voorbeeldtekst en twee checks.

Een lezer met een krant aan zee, Tarquinia Lido (Italië), 2007

EXAMENSTOF NEDERLANDS · LEZEN · SAMENVATTEN

Samenvatten

Examenstof Nederlands havo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: A3 samenvatten. Image credit: Roberto Ferrari / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0

EXAMENSTOF NEDERLANDS · LEZEN · SAMENVATTEN

Wat ga je kunnen?

Ik kan een tekst terugbrengen tot de hoofduitspraak en belangrijke ondergeschikte uitspraken, in eigen woorden en binnen een woordenaantal.

Wat laat je weg als je een lange tekst voor iemand anders korter maakt?

Verwacht: voorbeelden, herhalingen, details, grapjes, bijzaken. Schrijf de woorden op het bord en gebruik ze aan het eind van de les weer. Veelgemaakte fout: denken dat samenvatten betekent dat je elke alinea een zin geeft.

De bibliotheek van de University of Reading (Verenigd Koninkrijk)

EXAMENSTOF NEDERLANDS · LEZEN · SAMENVATTEN

Wat is samenvatten?

• Samenvatten is een tekst inkorten tot wat de schrijver echt zegt

• Je zoekt de hoofduitspraak: de kern waar de hele tekst om draait

• Ondergeschikte uitspraken ondersteunen die kern: redenen en uitleg

• Voorbeelden en herhalingen zijn bijzaken en vallen vaak af

Syllabus A3: teksten beknopt samenvatten, gereduceerd tot de hoofduitspraak of hoofduitspraken met (belangrijke) ondergeschikte uitspraken. Veelgemaakte fout: elke alinea een zin geven in plaats van naar de kern te zoeken. Image credit: Tim Landy / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

EXAMENSTOF NEDERLANDS · LEZEN · SAMENVATTEN

Hoofdzaak en bijzaak

• Hoofdzaak: wat je moet weten om de tekst te begrijpen. Bijzaak: wat alleen verduidelijkt of aankleedt

• De hoofduitspraak is vaak het standpunt, te vinden in de inleiding of in de slotalinea

• Belangrijke ondergeschikte uitspraken: de argumenten waar het standpunt op rust

• Bijzaken: voorbeelden, anekdotes, citaten van anderen, herhalingen en opsommingen

• Test: laat je de zin weg en begrijp je de tekst nog? Dan was het een bijzaak

Een argument is ondergeschikt aan het standpunt, maar wel belangrijk: het hoort in de samenvatting. Een voorbeeld bij dat argument is een bijzaak. Veelgemaakte fout: een opvallend voorbeeld meenemen en het argument vergeten.

EXAMENSTOF NEDERLANDS · LEZEN · SAMENVATTEN

Tekst 1: De schoolkantine

(1) De kantine van onze school moet gezonder worden. Er is nauwelijks fruit te koop en leerlingen kiezen daardoor voor snacks. Dat is slecht voor hun concentratie in de middaguren. De kantine zou daarom meer fruit en broodjes moeten verkopen.

(2) Zo staan er elke dag kroketten en friet in de vitrine en bevatten bijna alle drankjes veel suiker. Een gezondere kantine hoeft bovendien niet duurder te zijn: fruit kost niet meer dan een snack.

Eigen tekst voor Examenstof

Voorbeeldtekst bij blok 1. Laat leerlingen eerst zelf het standpunt aanstrepen (alinea 1) en de bijzaak (de kroketten en friet in alinea 2).

Wat is de hoofduitspraak van tekst 1?

A

Leerlingen eten te veel snacks in de pauze

B

Fruit is goedkoper dan een snack in de kantine

C

Bijna alle drankjes bevatten veel suiker

D

De kantine moet meer gezonde producten verkopen

Het standpunt staat in alinea 1: de kantine moet gezonder worden, dus meer fruit en broodjes. De drie andere opties zijn een deel van de onderbouwing of een voorbeeld. Verwachte fout: het opvallendste voorbeeld (suiker) kiezen.

Welke zin kan in een samenvatting wegvallen?

A

Snacks zijn slecht voor de concentratie

B

Er staan elke dag kroketten en friet in de vitrine

C

De kantine moet gezonder worden

D

De kantine zou meer fruit moeten verkopen

De kroketten en friet zijn een voorbeeld: een bijzaak. Concentratie is een argument (belangrijke ondergeschikte uitspraak), de andere twee zijn het standpunt en de oplossing. Verwachte fout: het argument schrappen.

Boekenkasten in de stadsbibliotheek van Isahaya (Japan)

EXAMENSTOF NEDERLANDS · LEZEN · SAMENVATTEN

Reduceren: schrappen en samenvoegen

• Reduceren is de tekst korter maken zonder de kern te verliezen

• Schrap voorbeelden, herhalingen en aankleding

• Voeg een opsomming samen tot één algemene uitspraak

• Laat citaten van anderen vallen, tenzij ze de kern zijn

Voorbeeld van samenvoegen: 'goedkoop, snel en gezond' wordt 'voordelig'. Veelgemaakte fout: alles wat je schrapt toch in een bijzin terug laten komen. Image credit: Asturio Cantabrio / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

EXAMENSTOF NEDERLANDS · LEZEN · SAMENVATTEN

Herordenen en eigen woorden

• Herordenen: hoofduitspraken die in de tekst verspreid staan, breng je bij elkaar

• Begin met de hoofduitspraak en laat de ondergeschikte uitspraken daarop volgen

• Schrijf in eigen woorden: formuleer zelf, plak geen hele zinnen uit de tekst

• Houd je aan het gevraagde woordenaantal: een samenvatting hoeft niet langer

• Geef geen eigen mening: je vertelt wat de schrijver zegt, niet wat jij vindt

Bij een samenvattingsopdracht staat het gevraagde woordenaantal in de opdracht. Tel je woorden. Veelgemaakte fout: zinnen letterlijk overnemen of er een eigen oordeel in zetten.

EXAMENSTOF NEDERLANDS · LEZEN · SAMENVATTEN

Tekst 2: Fietsen naar het station

(1) Steeds meer forenzen fietsen naar het station. Dat scheelt geld, want een parkeerplek of een ov-abonnement voor de bus is duur. Het scheelt ook tijd, want je staat niet in de file. En het is gezond, want je beweegt elke dag. Voor het station is de fiets echter een probleem: de stalling zit vol.

(2) Daarom wil de gemeente een grote nieuwe stalling bouwen, zodat iedereen zijn fiets kwijt kan.

Eigen tekst voor Examenstof

Voorbeeldtekst bij blok 2. Drie voordelen worden in één uitspraak samengevoegd, daarna volgt het probleem.

Welke zin vat alinea 1 het best samen?

A

Fietsen naar het station is handig, maar de stalling zit vol

B

De stalling bij het station is te klein en te vol

C

Parkeren is duur en je staat vaak in de file

D

Forenzen kiezen de fiets omdat de bus te duur is

De goede zin voegt de drie voordelen samen en noemt het probleem. De andere opties noemen maar een deel. Verwachte fout: een deelaspect kiezen dat in de tekst opvalt.

Vul in

Bij samenvatten schrap je voorbeelden en voeg je een opsomming samen tot één algemene uitspraak die alles dekt.

voorbeelden

algemene uitspraak

argumenten

citaten

Voorbeelden schrap je; een opsomming voeg je samen tot een algemene uitspraak. Verwachte fout: argumenten schrappen, terwijl dat belangrijke ondergeschikte uitspraken zijn.

Boekenkasten in de bibliotheek van Anjo (Japan)

EXAMENSTOF NEDERLANDS · LEZEN · SAMENVATTEN

Een samenvatting beoordelen

• Je krijgt een samenvatting en beoordeelt of die klopt

• Staan alle hoofduitspraken erin, ook de belangrijke ondergeschikte?

• Staat er iets in dat niet in de tekst staat, of een bijzaak die weg kan?

• Wordt het standpunt van de schrijver juist weergegeven?

Syllabus A3: beoordelen of een gegeven samenvatting de hoofduitspraak of hoofduitspraken bevat met (belangrijke) ondergeschikte uitspraken. Laat leerlingen eerst zelf de hoofduitspraken bepalen en dan pas de samenvatting lezen. Image credit: Asturio Cantabrio / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

EXAMENSTOF NEDERLANDS · LEZEN · SAMENVATTEN

Zelfstandig leesbaar

• Een goede samenvatting is zelfstandig leesbaar: je begrijpt hem zonder de tekst

• Gebruik dus geen 'dit', 'zij' of 'zo' zonder te zeggen waarnaar het verwijst

• Schrijf hele, goed lopende zinnen met goede spelling

• Kies een logische volgorde: eerst het standpunt, dan de argumenten

• Een samenvatting herhaalt de tekst niet, maar geeft de boodschap van de schrijver weer

Bij open vragen kan het examen punten aftrekken voor onjuiste formuleringen en taalgebruik (syllabus, vakspecifieke regels). Veelgemaakte fout: een samenvatting die alleen te begrijpen is als je de tekst ernaast houdt.

EXAMENSTOF NEDERLANDS · LEZEN · SAMENVATTEN

Tekst 3: Gratis ov voor scholieren

(1) Veel ouders brengen hun kind met de auto naar school, omdat de bus duur is. Dat zorgt elke ochtend voor files rond de school. Daarom moet de gemeente het openbaar vervoer voor scholieren gratis maken.

(2) Tegenstanders vinden dat te duur. Toch is gratis ov een goede investering, want minder auto's betekent minder files en minder ongelukken bij de school.

Eigen tekst voor Examenstof

Voorbeeldtekst bij blok 3. Standpunt: de gemeente moet het ov gratis maken. Argument: minder auto's, dus minder files en ongelukken.

Wat is er mis met deze samenvatting?

Volgens mij moet de gemeente het ov voor scholieren gratis maken, want dan rijden er minder auto's.

A

Het standpunt van de schrijver ontbreekt

B

Er staat een voorbeeld in dat weg moet

C

Het standpunt wordt als eigen mening gebracht

D

De samenvatting is veel te lang

De samenvatter schrijft 'volgens mij', terwijl het standpunt van de schrijver moet worden weergegeven. Het standpunt staat er wel in, er zijn geen voorbeelden en de samenvatting is kort. Verwachte fout: 'het standpunt ontbreekt' kiezen.

Wanneer is een samenvatting zelfstandig leesbaar?

A

Als hij zinnen uit de tekst overneemt

B

Als je hem zonder de brontekst kunt begrijpen

C

Als hij korter is dan de brontekst

D

Als hij alle voorbeelden bevat

Zelfstandig leesbaar betekent dat de lezer de tekst er niet bij nodig heeft. Korter zijn alleen is niet genoeg. Verwachte fout: 'korter dan de brontekst' kiezen.

Wat vond je vandaag het lastigst?

1

De hoofduitspraak vinden

2

Bijzaken herkennen en schrappen

3

Een samenvatting beoordelen

4

Zelf formuleren binnen het woordenaantal

Gebruik de uitslag om in de training het lastigste onderdeel extra uit te lichten.

Hoe bepaal je of een zin in een samenvatting hoort?

Een goed antwoord: ik kijk of de zin de hoofduitspraak of een belangrijk argument is; een voorbeeld of herhaling laat ik weg. Of: ik laat de zin weg en kijk of ik de tekst nog begrijp. Verwachte fout: zeggen dat de eerste zin van elke alinea altijd moet blijven.

EXAMENSTOF NEDERLANDS · LEZEN · SAMENVATTEN

Begrippen (1/2)

• samenvatten: een tekst inkorten tot de kern, in eigen woorden

• hoofduitspraak: de kern van de tekst, vaak het standpunt van de schrijver

• ondergeschikte uitspraak: uitspraak die de hoofduitspraak ondersteunt, zoals een argument

• hoofdzaak: wat je moet weten om de tekst te begrijpen

• bijzaak: voorbeeld, herhaling of detail dat je kunt weglaten

EXAMENSTOF NEDERLANDS · LEZEN · SAMENVATTEN

Begrippen (2/2)

• reduceren: de tekst korter maken door te schrappen en samen te voegen

• herordenen: verspreide uitspraken bij elkaar zetten in een logische volgorde

• eigen woorden: zelf formuleren in plaats van zinnen uit de tekst over te nemen

• woordenaantal: het aantal woorden dat de opdracht als maximum noemt

• zelfstandig leesbaar: te begrijpen zonder de brontekst erbij