De Kwestie · 5.7 Zweden, de VS en wij: wie zorgt beter?
De Kwestie
MAATSCHAPPIJLEER · HAVO/VWO
THEMA 5 · VERZORGINGSSTAAT
PARAGRAAF 5.7
Zweden, de VS en wij: wie zorgt beter?
Drie typen verzorgingsstaten vergeleken, en de vraag hoe het verder moet.
Kantoor van de Försäkringskassan, de Zweedse instantie voor uitkeringen en ouderschapsverlof.
La durée de la leçon est: 40 minIntroduction
Éléments de cette leçon
De Kwestie
MAATSCHAPPIJLEER · HAVO/VWO
THEMA 5 · VERZORGINGSSTAAT
PARAGRAAF 5.7
Zweden, de VS en wij: wie zorgt beter?
Drie typen verzorgingsstaten vergeleken, en de vraag hoe het verder moet.
Kantoor van de Försäkringskassan, de Zweedse instantie voor uitkeringen en ouderschapsverlof.
Laatste paragraafles van thema 5. Door te vergelijken zien leerlingen dat de Nederlandse verzorgingsstaat een keuze is en geen natuurwet. Typologie naar de Deense socioloog Gøsta Esping-Andersen (1990). Houd het evenwichtig: elk type heeft voor- en nadelen. Image credit: AleWi / Wikimedia Commons (CC0)
De Kwestie
THEMA 5 · VERZORGINGSSTAAT
DE KWESTIE
Hoeveel solidariteit wil je, en wat heb je daarvoor over?
NA DEZE LES KUN JE
drie typen verzorgingsstaten beschrijven en herkennen
de verzorgingsstaat van de VS, Zweden en Nederland vergelijken
uitdagingen voor de verzorgingsstaat in de toekomst uitleggen
§ 5.7 Zweden, de VS en wij: wie zorgt beter?
Cet élément n'a pas d'instructions
Verenigde Staten
Duitsland
Zweden
Nederland
De Kwestie
THEMA 5 · VERZORGINGSSTAAT
In welk land zou jij willen wonen als je ziek wordt of je baan verliest?
Activatie, hooguit 3 minuten. Vraag daarna: en als je gezond bent en veel verdient? Dan kiezen sommige leerlingen anders, omdat ze minder belasting willen betalen. Dat verschil is precies de kwestie van deze les.
De Kwestie
THEMA 5 · VERZORGINGSSTAAT
VERGELIJKEN
Drie typen verzorgingsstaten
Liberaal
Het Angelsaksische model, zoals de VS en het Verenigd Koninkrijk. Lage belastingen en veel zelf regelen, met een sober vangnet voor de armsten.
Corporatistisch
Het continentale model, zoals Duitsland en Frankrijk. Verzekeringen via je werk, en je uitkering hangt af van je loon.
Sociaaldemocratisch
Het Scandinavische model, zoals Zweden en Denemarken. Voorzieningen voor iedereen, hoge belastingen en veel gelijkheid.
§ 5.7 Zweden, de VS en wij: wie zorgt beter?
In het corporatistische model spelen ook familie, kerk en het overleg tussen werkgevers en werknemers een grote rol. Het liberale model gaat uit van eigen verantwoordelijkheid (waarde vrijheid), het sociaaldemocratische van gelijkheid en solidariteit. Ideaaltypen: geen land past er precies in.
De Kwestie
THEMA 5 · VERZORGINGSSTAAT
TWEE UITERSTEN
De Verenigde Staten en Zweden
Verenigde Staten
Veel mensen zijn voor zorg verzekerd via hun werkgever. De overheid helpt vooral ouderen (Medicare) en mensen met een laag inkomen (Medicaid). Toch hebben miljoenen Amerikanen geen zorgverzekering.
Er is geen landelijk recht op betaald ouderschapsverlof, en studeren is vaak heel duur.
Zweden
De belastingen zijn hoog, maar je krijgt er veel voor terug. Kinderopvang is goedkoop, studeren is gratis en ouders delen samen ruim een jaar betaald ouderschapsverlof.
De overheid regelt de zorg zelf, met een kleine eigen bijdrage. Ook in Zweden is er discussie over wachtlijsten en kosten.
§ 5.7 Zweden, de VS en wij: wie zorgt beter?
In de VS breidde de Affordable Care Act (2010, "Obamacare") de zorgverzekering uit; het aandeel onverzekerden daalde, maar het gaat nog om miljoenen mensen (controleer het actuele cijfer). In Zweden hebben ouders samen 480 dagen betaald ouderschapsverlof per kind. Wijs erop dat hoge belastingen in Zweden brede steun hebben: dat heet draagvlak.
De Kwestie
THEMA 5 · VERZORGINGSSTAAT
CASUS
Twee keer een gebroken been
Jake (17) woont in Ohio, Elsa (17) in Göteborg. Allebei breken ze hun been bij het voetballen.
Jakes gezin is verzekerd via de baan van zijn moeder. Toch krijgen ze een rekening van ruim duizend dollar, omdat hun verzekering een hoog eigen risico heeft. Zonder die baan waren ze niet verzekerd geweest.
Elsa betaalt niets: in Zweden is zorg voor kinderen en jongeren meestal gratis. Haar ouders betalen wel veel meer belasting dan de ouders van Jake.
§ 5.7 Zweden, de VS en wij: wie zorgt beter?
Verzonnen, maar realistisch voorbeeld. Laat leerlingen bedenken wat er voor elk gezin goed en minder goed is. Jakes ouders houden meer van hun loon over, maar lopen meer risico. Elsa's ouders betalen meer, maar hoeven zich geen zorgen te maken. Vraag ook: hoe zou het voor een 17-jarige in Nederland gaan? (Tot 18 jaar geen premie en geen eigen risico.)
Maak de zinnen af
In een liberale verzorgingsstaat zoals de VS regel je veel zelf. In een sociaaldemocratische verzorgingsstaat zoals Zweden zijn voorzieningen er voor iedereen, betaald met hoge belastingen. In een corporatistische verzorgingsstaat zoals Duitsland hangt je uitkering af van je werk en je loon.
De Kwestie
THEMA 5 · VERZORGINGSSTAAT
Leerlingen verwarren sociaaldemocratisch en socialistisch. Het sociaaldemocratische model is een verzorgingsstaat met een markteconomie, geen economie die door de staat wordt bestuurd. Corporatistisch komt van corporatie: organisaties van werkgevers en werknemers die samen de verzekeringen regelen.
De Kwestie
THEMA 5 · VERZORGINGSSTAAT
EN NEDERLAND?
Nederland: van alles een beetje
Nederland past niet in één hokje. Het is een mengvorm.
De AOW en de kinderbijslag zijn er voor iedereen: dat is sociaaldemocratisch. De WW en de WIA hangen af van je loon en lopen via je werk: dat is corporatistisch. En in de zorg werken private verzekeraars met concurrentie en een eigen risico: dat is liberaal.
Sinds de jaren 80 schuift Nederland wat op naar het liberale model, met meer eigen verantwoordelijkheid.
§ 5.7 Zweden, de VS en wij: wie zorgt beter?
Ook het poldermodel (overleg tussen werkgevers, werknemers en overheid) is een corporatistisch kenmerk. De verschuiving naar meer eigen verantwoordelijkheid kwam in 5.2 aan bod (hervormingen, participatiesamenleving). Laat leerlingen zelf nog een voorbeeld zoeken: bij welk type past de studiefinanciering?
De Kwestie
THEMA 5 · VERZORGINGSSTAAT
TOEKOMST
Uitdagingen voor de verzorgingsstaat
Vergrijzing
Meer ouderen en minder werkenden per AOW'er. Wie betaalt straks de AOW en de zorg?
Flexwerk
Veel zzp'ers en flexwerkers zijn niet via een werkgever verzekerd tegen ziekte of werkloosheid.
Migratie
Wie hoort erbij en heeft recht op het vangnet? Daarover verschillen de meningen sterk.
Technologie
Robots en AI veranderen het werk, en algoritmes bij de overheid vragen om controle.
§ 5.7 Zweden, de VS en wij: wie zorgt beter?
Bij alle vier gaat het om draagvlak: blijven mensen bereid om mee te betalen voor anderen? Solidariteit werkt het best als mensen het gevoel hebben dat iedereen bijdraagt. Bij migratie: laat leerlingen standpunten verklaren uit waarden (gelijkheid, solidariteit, bescherming van de eigen verzorgingsstaat), zonder partijen te noemen.
De Kwestie
THEMA 5 · VERZORGINGSSTAAT
Waarom zet vergrijzing de AOW onder druk?
De AOW komt uit het spaargeld van ouderen zelf
De AOW wordt alleen door werkgevers betaald
Er zijn steeds minder werkenden per AOW'er
Ouderen betalen sinds kort geen belasting meer
Het goede antwoord: er zijn steeds minder werkenden per AOW'er. De AOW is een omslagstelsel: de werkenden van nu betalen de AOW van de ouderen van nu. Wie denkt dat de AOW uit eigen spaargeld komt, verwart hem met het pensioen via je werk. Daarom is de AOW-leeftijd gekoppeld aan de levensverwachting.
Eens
Oneens
De Kwestie
THEMA 5 · VERZORGINGSSTAAT
Stelling: Nederland moet meer op Zweden lijken: hogere belastingen, maar meer voorzieningen voor iedereen.
Het discussiemoment van de les, ongeveer 5 minuten. Voor: meer gelijkheid, meer zekerheid, goedkope kinderopvang. Tegen: minder eigen keuze, hogere lasten voor werkenden, de vraag of de overheid alles beter doet dan de markt. Doorvraag 1: welke waarde weegt voor jou het zwaarst, vrijheid of gelijkheid? Doorvraag 2: zou je zelf 5 procent meer belasting betalen voor gratis kinderopvang?
De Kwestie
THEMA 5 · VERZORGINGSSTAAT
TERUG NAAR DE KWESTIE
Hoeveel solidariteit wil je, en wat heb je daarvoor over?
WAT JE NU WEET
Er zijn drie typen verzorgingsstaten: liberaal (VS), corporatistisch (Duitsland) en sociaaldemocratisch (Zweden).
Nederland is een mengvorm, die sinds de jaren 80 wat opschuift naar het liberale model.
Door vergrijzing, flexwerk, migratie en technologie staat het draagvlak voor solidariteit onder druk.
§ 5.7 Zweden, de VS en wij: wie zorgt beter?
Cet élément n'a pas d'instructions
De Kwestie
THEMA 5 · VERZORGINGSSTAAT
Welk type verzorgingsstaat past volgens jou het best bij de toekomst? Geef een argument met een waarde.
Exitvraag. Een goed antwoord kiest een type, geeft een argument dat past bij een uitdaging uit de les (bijvoorbeeld vergrijzing of flexwerk) en noemt de waarde erachter: vrijheid en eigen verantwoordelijkheid (liberaal), zekerheid via werk (corporatistisch), gelijkheid en solidariteit (sociaaldemocratisch). Veelgemaakte fout: alleen zeggen wat je zelf fijn vindt, zonder argument.
De Kwestie
THEMA 5 · VERZORGINGSSTAAT
BEGRIPPEN
Woorden van deze les
Liberale verzorgingsstaat: type met een kleine overheid en een sober vangnet, zoals de VS
Corporatistische verzorgingsstaat: type met verzekeringen via werk, zoals Duitsland
Sociaaldemocratische verzorgingsstaat: type met voorzieningen voor iedereen en hoge belastingen, zoals Zweden
Mengvorm: verzorgingsstaat met kenmerken van meerdere typen, zoals Nederland
Omslagstelsel: werkenden van nu betalen de uitkeringen van nu, zoals bij de AOW
Draagvlak: de mate waarin burgers achter beleid staan en bereid zijn ervoor te betalen
§ 5.7 Zweden, de VS en wij: wie zorgt beter?
Cet élément n'a pas d'instructions
