De Kwestie · 4.6 Nederland verandert

• newEditor
• Maatschappijleer
• Middelbare school
• havo, vwo
• Leerjaar 4,5

Introduction

De Kwestie, methode maatschappijleer voor de bovenbouw havo/vwo. Thema 4 (Pluriforme samenleving), paragraaf 4.6: Welke veranderingen maken Nederland tot wat het nu is? Van kerk en vaste rollen naar eigen keuzes, schermen en een wereld die steeds kleiner wordt. Les van 40 minuten met een stelling als discussiemoment.

De Kwestie

MAATSCHAPPIJLEER · HAVO/VWO

THEMA 4 · PLURIFORME SAMENLEVING

PARAGRAAF 4.6

Nederland verandert

Van kerk en vaste rollen naar eigen keuzes, schermen en een wereld die steeds kleiner wordt.

Boekhandel Dominicanen in Maastricht, in een kerk uit de 13e eeuw, 2025.

Les over het hoofdconcept verandering: zes grote maatschappelijke ontwikkelingen sinds 1960. Laat leerlingen steeds de koppeling maken met hun eigen leven en met dat van hun (groot)ouders. De ontwikkelingen versterken elkaar; dat is het inzicht waar de les naartoe werkt. Image credit: Jorge Franganillo / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)

De Kwestie

THEMA 4 · PLURIFORME SAMENLEVING

DE KWESTIE

Welke veranderingen maken Nederland tot wat het nu is?

NA DEZE LES KUN JE

• zes grote maatschappelijke veranderingen beschrijven

• bij elke verandering een voorbeeld uit je eigen omgeving geven

• uitleggen hoe de veranderingen elkaar versterken

§ 4.6 Nederland verandert

De Kwestie

THEMA 4 · PLURIFORME SAMENLEVING

Wat is er in jouw leven anders dan in dat van je opa of oma toen die 16 was?

Activatie, kort. Verwacht: telefoon en internet, vrijheid om uit te gaan, geen kerk op zondag, meisjes die studeren, vakanties naar het buitenland, andere samenstelling van de klas. Verdeel de antwoorden straks over de zes veranderingen van de les; bewaar het woordweb.

De Kwestie

THEMA 4 · PLURIFORME SAMENLEVING

BEGRIP

Individualisering

Het proces waarin mensen steeds meer zelf kiezen hoe ze leven, los van wat hun familie, kerk of dorp voorschrijft.

VOORBEELD

Je opa trouwde misschien met iemand van zijn eigen geloof en bleef in zijn dorp. Jij kiest zelf je studie, je partner en of je wel of niet trouwt.

§ 4.6 Nederland verandert

Individualisering hangt samen met de ontzuiling (4.1), meer welvaart en meer onderwijs. Individualisering is niet hetzelfde als egoïsme: je kiest zelf, maar dat kan ook kiezen voor vrijwilligerswerk zijn. Wel kan de band met vaste groepen zwakker worden; dat komt terug in de stelling.

De Kwestie

THEMA 4 · PLURIFORME SAMENLEVING

SECULARISERING

Van kerk tot boekwinkel

In 1960 hoorde het grootste deel van de Nederlanders bij een kerk, en ging een groot deel elke zondag. Nu zegt ruim de helft dat hij niet religieus is. Dat heet secularisering: geloof speelt een kleinere rol in de samenleving en in het leven van mensen.

Kerken sluiten of krijgen een nieuwe functie. In Maastricht zit een boekwinkel in een kerk uit de 13e eeuw.

Tegelijk blijft geloof voor veel mensen belangrijk, en door migratie is Nederland religieus juist gevarieerder geworden, bijvoorbeeld door de islam en het hindoeïsme.

§ 4.6 Nederland verandert

Volgens het CBS rekent ruim de helft van de Nederlanders zich niet tot een kerkelijke gezindte of religieuze groep (controleer het actuele cijfer). Secularisering is dus niet hetzelfde als het verdwijnen van geloof: er zijn ook groeiende groepen, zoals evangelische gemeenten en moslims. Koppeling: secularisering en ontzuiling gingen samen op.

De Kwestie

THEMA 4 · PLURIFORME SAMENLEVING

EMANCIPATIE

Gelijk, stap voor stap

Tot 1957 kon een getrouwde vrouw zonder haar man geen contract tekenen. Rond 1970 eiste de actiegroep Dolle Mina gelijke kansen. In 2001 opende Nederland als eerste land het huwelijk voor paren van gelijk geslacht.

Klaar is het niet: vrouwen verdienen per uur gemiddeld nog minder dan mannen.

Dolle Mina voert in 1970 actie op de redactie van het damesblad Margriet.

§ 4.6 Nederland verandert

Emancipatie is het proces waarin een achtergestelde groep gelijke rechten en kansen krijgt: vrouwen, arbeiders, lhbti'ers, mensen met een beperking, en ook minderheden. De handelingsonbekwaamheid van de getrouwde vrouw werd afgeschaft met een wet van 1956, die op 1 januari 1957 inging. Het huwelijk voor paren van gelijk geslacht ging in op 1 april 2001. Het loonverschil tussen mannen en vrouwen komt deels door verschillen in beroep en uren, en is deels onverklaard; controleer het actuele cijfer bij het CBS. Image credit: Bert Verhoeff for Anefo / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)

De Kwestie

THEMA 4 · PLURIFORME SAMENLEVING

Steeds minder mensen gaan naar de kerk en veel kerkgebouwen krijgen een nieuwe functie. Welke verandering is dit?

A

Individualisering

B

Emancipatie

C

Secularisering

D

Globalisering

Secularisering: geloof speelt een kleinere rol. Individualisering is een goede tweede gedachte (mensen kiezen zelf of ze geloven), en de twee hangen ook samen, maar de vraag gaat over de rol van de kerk. Doorvraag: hoe versterken secularisering en individualisering elkaar?

De Kwestie

THEMA 4 · PLURIFORME SAMENLEVING

NOG DRIE VERANDERINGEN

Schermen, ouderen en de wereld

Digitalisering

Informatie en contact lopen via internet. Je bankiert, leert en zoekt werk via je telefoon, en algoritmes kiezen mee wat je ziet.

Vergrijzing

Het aandeel ouderen groeit: mensen leven langer en er worden minder kinderen geboren. Wie zorgt straks voor alle ouderen?

Globalisering

Landen raken steeds meer verweven door handel, reizen, internet en migratie. Je sneakers komen uit Vietnam, je serie uit Zuid-Korea.

§ 4.6 Nederland verandert

In het examenprogramma heet digitalisering vaak informatisering: de groeiende rol van informatie en informatietechnologie. Nu is ongeveer één op de vijf Nederlanders 65 jaar of ouder; rond 2040 is dat volgens de prognoses van het CBS bijna één op de vier (controleer het actuele cijfer). Globalisering heeft voor- en nadelen: goedkopere producten en meer contact, maar ook banen die naar het buitenland verdwijnen.

De Kwestie

THEMA 4 · PLURIFORME SAMENLEVING

ALLES HANGT SAMEN

Veranderingen versterken elkaar

Minder geloof en meer welvaart gaven mensen ruimte om zelf te kiezen: secularisering versterkte individualisering.

Door emancipatie en de pil kregen vrouwen meer keuze: ze gingen vaker werken en kregen gemiddeld minder kinderen. Minder geboorten maken de vergrijzing groter.

Door vergrijzing zijn er meer handen nodig in de zorg. Zorginstellingen zoeken daarom ook personeel in het buitenland: globalisering en migratie. En digitalisering maakt het makkelijker om over grenzen heen te werken en contact te houden.

§ 4.6 Nederland verandert

Het doel van deze dia is de samenhang. Laat leerlingen zelf nog één verband bedenken, bijvoorbeeld: digitalisering versterkt individualisering (je eigen feed, je eigen muziek), of globalisering maakt Nederland pluriformer (4.1). Waarschuw voor te simpele oorzaak-gevolgredeneringen: meestal spelen meerdere oorzaken tegelijk.

Maak de zinnen af

Oma Ria (78) belt via een videogesprek met haar kleinzoon: dat kan door digitalisering. Hij woont en werkt in Canada, wat past bij globalisering. Dat er steeds meer mensen van haar leeftijd komen, heet vergrijzing van de bevolking. Dat haar kleindochter zelf koos om niet te trouwen, past bij individualisering in de samenleving.

digitalisering

globalisering

vergrijzing

individualisering

secularisering

emancipatie

polarisatie

De Kwestie

THEMA 4 · PLURIFORME SAMENLEVING

Controle van het tweede blok. Bij de laatste zin kan emancipatie ook verdedigd worden als een leerling uitlegt dat vrouwen nu meer vrijheid hebben; bespreek dat verschil: individualisering gaat over zelf kiezen, emancipatie over gelijke rechten voor een achtergestelde groep.

1

Eens

2

Oneens

De Kwestie

THEMA 4 · PLURIFORME SAMENLEVING

Stelling: Door individualisering zijn we minder met elkaar verbonden dan vroeger.

Discussiemoment, ongeveer 5 minuten. Eens: minder vaste verbanden (kerk, zuil, vereniging, familie om de hoek), meer eenzaamheid en ieder in zijn eigen online bubbel. Oneens: we kiezen onze verbanden nu zelf, en die kunnen juist sterker zijn; online gemeenschappen, vrijwilligerswerk en vriendschappen over grenzen heen. Doorvraag 1: waar voel jij je mee verbonden, en heb je dat zelf gekozen? Doorvraag 2: wat is beter voor sociale cohesie, vaste of gekozen banden?

De Kwestie

THEMA 4 · PLURIFORME SAMENLEVING

TERUG NAAR DE KWESTIE

Welke veranderingen maken Nederland tot wat het nu is?

WAT JE NU WEET

• Sinds 1960 veranderde Nederland door individualisering, secularisering en emancipatie: mensen kiezen meer zelf en groepen kregen gelijke rechten.

• Digitalisering, vergrijzing en globalisering veranderen hoe we werken, zorgen en contact houden.

• De veranderingen versterken elkaar, en samen maken ze Nederland vrijer en pluriformer, maar ook minder vanzelfsprekend verbonden.

§ 4.6 Nederland verandert

De Kwestie

THEMA 4 · PLURIFORME SAMENLEVING

Welke van de zes veranderingen merk jij het meest in je eigen leven? Geef een voorbeeld.

Exit ticket. Een goed antwoord noemt de verandering bij naam, geeft een concreet voorbeeld en legt uit waarom het bij die verandering hoort. Een sterk antwoord legt ook een verband met een tweede verandering. Veelgemaakte fout: digitalisering en globalisering door elkaar halen.

De Kwestie

THEMA 4 · PLURIFORME SAMENLEVING

BEGRIPPEN

Woorden van deze les

Individualisering: mensen kiezen steeds meer zelf hoe ze leven

Secularisering: geloof speelt een kleinere rol in samenleving en leven

Emancipatie: een achtergestelde groep krijgt gelijke rechten en kansen

Digitalisering: informatie en contact lopen steeds meer via computers en internet

Vergrijzing: het aandeel ouderen in de bevolking groeit

Globalisering: landen raken steeds meer met elkaar verweven

§ 4.6 Nederland verandert