Tekstdoel en publiek
Tekstdoel en publiek
Open vanuit herkenning: leerlingen lezen en schrijven elke dag teksten, maar niet elke tekst wil hetzelfde bereiken.
Lesdoel
Ik kan het tekstdoel van een tekst herkennen en uitleggen hoe een schrijver zijn tekst afstemt op het publiek.
Deze slide heeft geen instructies
Welke tekstdoelen ken je al?
Gebruik de reacties als startpunt. Verwachte woorden: informeren, overtuigen, amuseren, instrueren, activeren, mening, gevoelens.
Wat is een tekstdoel?
Een schrijver wil met een tekst iets bereiken
Dat noem je het tekstdoel
Het tekstdoel laat zien wat voor effect de tekst op de lezer moet hebben
Bij het herkennen van een tekstdoel kijk je naar wat het belangrijkste doel van de schrijver is
Benadruk dat een tekst soms meer dan één effect heeft, maar dat leerlingen het hoofddoel moeten kiezen.
Zo vind je het tekstdoel
Vraag jezelf af: wat wil de schrijver vooral bereiken?
Kijk naar de tekstsoort
Let op woorden, toon en opbouw
Een nieuwsbericht en een gebruiksaanwijzing hebben meestal een ander doel
Gebruik de voorbeelden uit de invoer expliciet: krantenbericht wijst vaak op informeren, gebruiksaanwijzing op instrueren.
Tekstdoelen herkennen
Amuseren: de lezer vermaken
Informeren: de lezer iets laten weten
Instrueren: uitleggen hoe je iets moet doen
Overtuigen: zorgen dat de lezer jouw mening overneemt
Activeren: de lezer aanzetten om iets te doen
Deze slide bundelt de meest herkenbare hoofdcategorieën eerst; de overige doelen volgen apart om verwarring tussen mening geven en overtuigen goed uit te leggen.
Nog meer tekstdoelen
Een mening geven: laten weten wat je ergens van vindt
Gevoelens oproepen of uitdrukken: emoties overbrengen of opwekken
Eén tekstdoel staat centraal, ook als een tekst meerdere effecten heeft
Kies steeds het doel dat het belangrijkst is in de tekst
Leg het verschil uit tussen mening geven en overtuigen: bij mening geven hoeft de lezer het niet eens te worden.
Tekstdoel en tekstsoort
Meer voorbeelden
Amuseren - mop, strip, verhaal
Informeren - nieuwsbericht, schoolboek, verslag
Instrueren - gebruiksaanwijzing, spelregels
Overtuigen - reactie op een website, ingezonden brief
Voorbeelden
Activeren - reclametekst, advertentie
Een mening geven - bespreking van een boek of film
Gevoelens oproepen / uitdrukken - advertentie, column, persoonlijke post op sociale media
Wijs erop dat een tekstsoort vaak helpt, maar niet altijd alles beslist. Een advertentie kan bijvoorbeeld activeren, maar soms ook gevoelens oproepen.
Welk tekstdoel past het best bij een gebruiksaanwijzing?
informeren
instrueren
amuseren
overtuigen
Controleert of leerlingen tekstsoort aan tekstdoel kunnen koppelen. Veelgemaakte fout: informeren kiezen, omdat je ook iets te weten komt.
Tekstdoel herkennen
Om het tekstdoel te vinden, kijk je naar wat de schrijver vooral wil bereiken. Een nieuwsbericht wil vaak informeren, terwijl een gebruiksaanwijzing meestal wil instrueren. Bij een tekst kies je steeds het belangrijkste doel.
Alle drie de kernbegrippen kwamen letterlijk terug in dit eerste lesblok.
Wat is het verschil tussen overtuigen en een mening geven?
Bespreek dat overtuigen draait om de lezer jouw mening laten overnemen, terwijl mening geven alleen duidelijk maakt wat jij vindt. Argumenten kunnen in beide voorkomen.
Hoe bereik je je doel?
Een schrijver kiest woorden en voorbeelden die passen bij het tekstdoel
Bij informeren gebruik je feiten en uitleg
Bij instrueren werk je in stappen
Bij overtuigen gebruik je een mening met argumenten
Bij activeren gebruik je aansporende woorden
Maak duidelijk dat tekstdoel zichtbaar wordt in taalgebruik en opbouw, niet alleen in het onderwerp.
Tekstdoel geldt ook voor spreken
Ook als je spreekt, schrijft of een filmpje maakt, wil je iets bereiken
In een discussie kun je overtuigen
In een vlog kun je amuseren of informeren
Leg de koppeling naar hun eigen productie: tekstdoel hoort niet alleen bij leesteksten, maar ook bij spreken en media.
Welke keuze past het best bij het tekstdoel instrueren?
feiten en uitleg
spanning en sfeer
stappen en volgorde
mening en argumenten
Distractors komen uit andere tekstdoelen: informeren, amuseren en overtuigen.
Zo bereik je je doel
Bij informeren gebruik je feiten en uitleg. Bij overtuigen gebruik je een mening met argumenten. In een vlog kun je mensen amuseren of iets uitleggen.
Toetst of leerlingen doel, aanpak en voorbeeldsituatie aan elkaar koppelen.
Publiek: voor wie schrijf je?
Een schrijver houdt rekening met de groep voor wie hij schrijft: het publiek
Een tekst werkt beter als hij past bij de lezers of luisteraars
Tekstdoel en publiek horen dus bij elkaar
Dit noem je publieksgerichtheid
Hier begint de tweede grote lijn van de les: niet alleen wat je wilt bereiken, maar ook bij wie je dat wilt bereiken.
Waaraan herken je het publiek?
Aan het onderwerp
Aan de bron
Aan de lay-out
Aan het taalgebruik
Licht elk kenmerk mondeling kort toe: bron kan bijvoorbeeld krant, schoolboek of sociale media zijn.
Zo schrijf je publieksgericht
Kies een onderwerp dat past bij je publiek
Denk na over wat je publiek al weet
Bepaal hoeveel informatie nodig is: hoofdzaken of ook bijzaken
Stem je uitleg af op de voorkennis van de lezer
Benadruk dat dezelfde informatie anders uitgelegd wordt aan kinderen, klasgenoten of volwassenen.
Taalgebruik en toon
Kies formeel of informeel taalgebruik
Denk na over je/jij of u
Let op de lengte van je zinnen
Kies woorden die je publiek begrijpt
De juiste toon maakt je tekst passender en duidelijker
Mogelijke misconceptie: informeel is niet altijd slordig en formeel is niet altijd beter; het hangt af van het publiek.
Lay-out helpt ook
De vorm van een tekst past ook bij het publiek
Denk aan plaatjes, kleuren en lettertypen
Soms werkt een rustige lay-out beter, soms juist een opvallende
Koppel terug aan advertenties en schoolteksten: andere doelen en ander publiek vragen vaak om een andere vormgeving.
Doelgericht én publieksgericht
Een goede tekst past bij twee dingen tegelijk: wat de schrijver wil bereiken en voor wie de tekst bedoeld is. Pas als tekstdoel en publiek goed op elkaar aansluiten, werkt een tekst echt goed.
Laat hier de les landen: tekstdoel herkennen én begrijpen dat keuzes in inhoud, taal en vorm daarvan afhangen.
Waaraan kun je het publiek van een tekst herkennen?
onderwerp, bron, lay-out, taalgebruik
titel, datum, auteur, prijs
alinea, leestekens, papier, kaft
spelling, genre, lettergrootte, bladzijdes
Het goede antwoord volgt direct uit slide 10. De andere opties zijn bewust verwant aan teksten, maar niet de genoemde kernkenmerken.
Publieksgericht schrijven
Als je publieksgericht schrijft, denk je na over wat je publiek al weet. Je kiest passend taalgebruik en let op de juiste toon. Ook de lay-out moet passen bij de lezers.
De blanks zijn inhoudelijk dragend en sluiten aan op slides 11, 12 en 13.
Wat vind jij meestal het lastigst bij publieksgericht schrijven?
onderwerp kiezen
hoeveel uitleg geven
toon kiezen
lay-out kiezen
Deze slide heeft geen instructies
Wat is één ding dat jij nu beter begrijpt over tekstdoel?
Reflectievraag zonder fout antwoord. Laat leerlingen kort benoemen welke koppeling of inzicht is blijven hangen, bijvoorbeeld tekstdoel herkennen via tekstsoort of publiek afstemmen via taalgebruik.
Welk onderdeel van de les hielp jou het meest?
Reflectievraag over leerproces. Mogelijke antwoorden: voorbeelden, schema met tekstdoelen, verschil tussen overtuigen en mening geven, koppeling met eigen teksten.
Begrippen
Tekstdoel - wat een schrijver met een tekst wil bereiken
Publiek - de groep voor wie een tekst bedoeld is
Publieksgerichtheid - rekening houden met het publiek bij het schrijven of spreken
Doelgerichtheid - schrijven of spreken met een duidelijk doel
Tekstsoort - het soort tekst, zoals een nieuwsbericht of gebruiksaanwijzing
Formeel taalgebruik - nette, officiële taal
Informeel taalgebruik - gewone, losse taal
Deze slide heeft geen instructies
Begrippen
Amuseren - de lezer vermaken
Informeren - de lezer iets laten weten
Instrueren - uitleggen hoe iets gedaan moet worden
Overtuigen - zorgen dat de lezer jouw mening overneemt
Activeren - de lezer aanzetten tot iets doen
Een mening geven - duidelijk maken wat je van iets vindt
Gevoelens oproepen / uitdrukken - emoties overbrengen of opwekken
Deze slide heeft geen instructies