Tekstdoel en publiek

Tekstdoel en publiek

1 / 28
volgende
Slide 1: Slide
newEditorNederlandsMiddelbare schoolvmbo bLeerjaar 3

In deze les zitten 28 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 60 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Tekstdoel en publiek

Open vanuit herkenning: leerlingen lezen en schrijven elke dag teksten, maar niet elke tekst wil hetzelfde bereiken.

Lesdoel

Ik kan het tekstdoel van een tekst herkennen en uitleggen hoe een schrijver zijn tekst afstemt op het publiek.

Deze slide heeft geen instructies

Welke tekstdoelen ken je al?

Gebruik de reacties als startpunt. Verwachte woorden: informeren, overtuigen, amuseren, instrueren, activeren, mening, gevoelens.

Wat is een tekstdoel?

  • Een schrijver wil met een tekst iets bereiken

  • Dat noem je het tekstdoel

  • Het tekstdoel laat zien wat voor effect de tekst op de lezer moet hebben

  • Bij het herkennen van een tekstdoel kijk je naar wat het belangrijkste doel van de schrijver is

Benadruk dat een tekst soms meer dan één effect heeft, maar dat leerlingen het hoofddoel moeten kiezen.

Zo vind je het tekstdoel

  • Vraag jezelf af: wat wil de schrijver vooral bereiken?

  • Kijk naar de tekstsoort

  • Let op woorden, toon en opbouw

  • Een nieuwsbericht en een gebruiksaanwijzing hebben meestal een ander doel

Gebruik de voorbeelden uit de invoer expliciet: krantenbericht wijst vaak op informeren, gebruiksaanwijzing op instrueren.

Tekstdoelen herkennen

  • Amuseren: de lezer vermaken

  • Informeren: de lezer iets laten weten

  • Instrueren: uitleggen hoe je iets moet doen

  • Overtuigen: zorgen dat de lezer jouw mening overneemt

  • Activeren: de lezer aanzetten om iets te doen

Deze slide bundelt de meest herkenbare hoofdcategorieën eerst; de overige doelen volgen apart om verwarring tussen mening geven en overtuigen goed uit te leggen.

Nog meer tekstdoelen

  • Een mening geven: laten weten wat je ergens van vindt

  • Gevoelens oproepen of uitdrukken: emoties overbrengen of opwekken

  • Eén tekstdoel staat centraal, ook als een tekst meerdere effecten heeft

  • Kies steeds het doel dat het belangrijkst is in de tekst

Leg het verschil uit tussen mening geven en overtuigen: bij mening geven hoeft de lezer het niet eens te worden.

Tekstdoel en tekstsoort

Meer voorbeelden

Amuseren - mop, strip, verhaal

Informeren - nieuwsbericht, schoolboek, verslag

Instrueren - gebruiksaanwijzing, spelregels

Overtuigen - reactie op een website, ingezonden brief

Voorbeelden

Activeren - reclametekst, advertentie

Een mening geven - bespreking van een boek of film

Gevoelens oproepen / uitdrukken - advertentie, column, persoonlijke post op sociale media

Wijs erop dat een tekstsoort vaak helpt, maar niet altijd alles beslist. Een advertentie kan bijvoorbeeld activeren, maar soms ook gevoelens oproepen.

Welk tekstdoel past het best bij een gebruiksaanwijzing?

A

informeren

B

instrueren

C

amuseren

D

overtuigen

Controleert of leerlingen tekstsoort aan tekstdoel kunnen koppelen. Veelgemaakte fout: informeren kiezen, omdat je ook iets te weten komt.

Tekstdoel herkennen

Om het tekstdoel te vinden, kijk je naar wat de schrijver vooral wil bereiken. Een nieuwsbericht wil vaak informeren, terwijl een gebruiksaanwijzing meestal wil instrueren. Bij een tekst kies je steeds het belangrijkste doel.

tekstdoel
informeren
instrueren
amuseren
overtuigen
activeren
publiek

Alle drie de kernbegrippen kwamen letterlijk terug in dit eerste lesblok.

Wat is het verschil tussen overtuigen en een mening geven?

Bespreek dat overtuigen draait om de lezer jouw mening laten overnemen, terwijl mening geven alleen duidelijk maakt wat jij vindt. Argumenten kunnen in beide voorkomen.

Hoe bereik je je doel?

  • Een schrijver kiest woorden en voorbeelden die passen bij het tekstdoel

  • Bij informeren gebruik je feiten en uitleg

  • Bij instrueren werk je in stappen

  • Bij overtuigen gebruik je een mening met argumenten

  • Bij activeren gebruik je aansporende woorden

Maak duidelijk dat tekstdoel zichtbaar wordt in taalgebruik en opbouw, niet alleen in het onderwerp.

Tekstdoel geldt ook voor spreken

  • Ook als je spreekt, schrijft of een filmpje maakt, wil je iets bereiken

  • In een discussie kun je overtuigen

  • In een vlog kun je amuseren of informeren

Leg de koppeling naar hun eigen productie: tekstdoel hoort niet alleen bij leesteksten, maar ook bij spreken en media.

Welke keuze past het best bij het tekstdoel instrueren?

A

feiten en uitleg

B

spanning en sfeer

C

stappen en volgorde

D

mening en argumenten

Distractors komen uit andere tekstdoelen: informeren, amuseren en overtuigen.

Zo bereik je je doel

Bij informeren gebruik je feiten en uitleg. Bij overtuigen gebruik je een mening met argumenten. In een vlog kun je mensen amuseren of iets uitleggen.

informeren
overtuigen
amuseren
instrueren
activeren
publiek
tekstsoort

Toetst of leerlingen doel, aanpak en voorbeeldsituatie aan elkaar koppelen.

Publiek: voor wie schrijf je?

  • Een schrijver houdt rekening met de groep voor wie hij schrijft: het publiek

  • Een tekst werkt beter als hij past bij de lezers of luisteraars

  • Tekstdoel en publiek horen dus bij elkaar

  • Dit noem je publieksgerichtheid

Hier begint de tweede grote lijn van de les: niet alleen wat je wilt bereiken, maar ook bij wie je dat wilt bereiken.

Waaraan herken je het publiek?

  • Aan het onderwerp

  • Aan de bron

  • Aan de lay-out

  • Aan het taalgebruik

Licht elk kenmerk mondeling kort toe: bron kan bijvoorbeeld krant, schoolboek of sociale media zijn.

Zo schrijf je publieksgericht

  • Kies een onderwerp dat past bij je publiek

  • Denk na over wat je publiek al weet

  • Bepaal hoeveel informatie nodig is: hoofdzaken of ook bijzaken

  • Stem je uitleg af op de voorkennis van de lezer

Benadruk dat dezelfde informatie anders uitgelegd wordt aan kinderen, klasgenoten of volwassenen.

Taalgebruik en toon

  • Kies formeel of informeel taalgebruik

  • Denk na over je/jij of u

  • Let op de lengte van je zinnen

  • Kies woorden die je publiek begrijpt

  • De juiste toon maakt je tekst passender en duidelijker

Mogelijke misconceptie: informeel is niet altijd slordig en formeel is niet altijd beter; het hangt af van het publiek.

Lay-out helpt ook

  • De vorm van een tekst past ook bij het publiek

  • Denk aan plaatjes, kleuren en lettertypen

  • Soms werkt een rustige lay-out beter, soms juist een opvallende

Koppel terug aan advertenties en schoolteksten: andere doelen en ander publiek vragen vaak om een andere vormgeving.

Doelgericht én publieksgericht

Een goede tekst past bij twee dingen tegelijk: wat de schrijver wil bereiken en voor wie de tekst bedoeld is. Pas als tekstdoel en publiek goed op elkaar aansluiten, werkt een tekst echt goed.

Laat hier de les landen: tekstdoel herkennen én begrijpen dat keuzes in inhoud, taal en vorm daarvan afhangen.

Waaraan kun je het publiek van een tekst herkennen?

A

onderwerp, bron, lay-out, taalgebruik

B

titel, datum, auteur, prijs

C

alinea, leestekens, papier, kaft

D

spelling, genre, lettergrootte, bladzijdes

Het goede antwoord volgt direct uit slide 10. De andere opties zijn bewust verwant aan teksten, maar niet de genoemde kernkenmerken.

Publieksgericht schrijven

Als je publieksgericht schrijft, denk je na over wat je publiek al weet. Je kiest passend taalgebruik en let op de juiste toon. Ook de lay-out moet passen bij de lezers.

weet
taalgebruik
toon
doel
mening
gevoel
tekstsoort

De blanks zijn inhoudelijk dragend en sluiten aan op slides 11, 12 en 13.

Wat vind jij meestal het lastigst bij publieksgericht schrijven?

1

onderwerp kiezen

2

hoeveel uitleg geven

3

toon kiezen

4

lay-out kiezen

Deze slide heeft geen instructies

Wat is één ding dat jij nu beter begrijpt over tekstdoel?

Reflectievraag zonder fout antwoord. Laat leerlingen kort benoemen welke koppeling of inzicht is blijven hangen, bijvoorbeeld tekstdoel herkennen via tekstsoort of publiek afstemmen via taalgebruik.

Welk onderdeel van de les hielp jou het meest?

Reflectievraag over leerproces. Mogelijke antwoorden: voorbeelden, schema met tekstdoelen, verschil tussen overtuigen en mening geven, koppeling met eigen teksten.

Begrippen

Tekstdoel - wat een schrijver met een tekst wil bereiken

Publiek - de groep voor wie een tekst bedoeld is

Publieksgerichtheid - rekening houden met het publiek bij het schrijven of spreken

Doelgerichtheid - schrijven of spreken met een duidelijk doel

Tekstsoort - het soort tekst, zoals een nieuwsbericht of gebruiksaanwijzing

Formeel taalgebruik - nette, officiële taal

Informeel taalgebruik - gewone, losse taal

Deze slide heeft geen instructies

Begrippen

Amuseren - de lezer vermaken

Informeren - de lezer iets laten weten

Instrueren - uitleggen hoe iets gedaan moet worden

Overtuigen - zorgen dat de lezer jouw mening overneemt

Activeren - de lezer aanzetten tot iets doen

Een mening geven - duidelijk maken wat je van iets vindt

Gevoelens oproepen / uitdrukken - emoties overbrengen of opwekken

Deze slide heeft geen instructies