STAD · LEEFBAARHEID WIJKEN
Leefbaarheid in wijken
Examenstof aardrijkskunde havo
STAD · LEEFBAARHEID WIJKEN
Leefbaarheid in wijken
Examenstof aardrijkskunde havo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: E1 11b.2. Image credit: Marcel Douwe Dekker / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0
STAD · LEEFBAARHEID WIJKEN
Wat ga je kunnen?
Ik kan een wijk- en buurtprofiel opstellen, uitspraken over leefbaarheid onderbouwen en wijkbeleid beschrijven en evalueren.
Deze slide heeft geen instructies
Waaraan merk je dat je in een fijne buurt woont?
Verwacht: schoon, veilig, groen, buren, winkels, speeltuin, geen overlast. Sorteer de woorden zo: wat zie je (openbare ruimte), waar woon je (woningen), wie woont er (bewoners), hoe voelt het (veiligheid). Dat zijn de bouwstenen van het profiel.
Duyststraat in Rotterdam West, 2024
STAD · LEEFBAARHEID WIJKEN
Een wijk- en buurtprofiel
Een profiel beschrijft een wijk of buurt met gegevens over drie onderdelen.
Openbare ruimte: de inrichting van straten, pleinen, parken en speelplekken.
Woningkenmerken: ouderdom, eigendom en woningtype.
Bewonerskenmerken: huishoudenstype, inkomen en leeftijd.
Syllabus: leefbaarheid hangt samen met de inrichting van de openbare ruimte, woningkenmerken en bewonerskenmerken. Een wijk is groter dan een buurt: een wijk bestaat uit meerdere buurten. Veelgemaakte fout: alleen over de woningen praten en de bewoners vergeten. Image credit: Marcel Douwe Dekker / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0
Bilderdijkpark in Amsterdam Oud-West
STAD · LEEFBAARHEID WIJKEN
De openbare ruimte beoordelen
Vier criteria: onderhoud, overzichtelijkheid, toezicht en toegankelijkheid.
Onderhoud: is het schoon en heel, zonder zwerfvuil en kapotte lantaarnpalen?
Overzichtelijkheid: zie je wat er gebeurt, zonder donkere hoeken?
Toezicht: kijken bewoners of anderen mee? Toegankelijkheid: kan iedereen er komen?
Dit zijn de vier begrippen uit de syllabus bij openbare ruimte. Toezicht kan formeel zijn (politie, boa's, camera's) of informeel (ramen op straat, buren, winkeliers). Veelgemaakte fout: toegankelijkheid verwarren met toezicht. Image credit: Kaz Alting / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Zwartewaalstraat in de Tarwewijk, Rotterdam
STAD · LEEFBAARHEID WIJKEN
Woningen en bewoners typeren
Woningen typeer je naar ouderdom, eigendom (koop, particuliere huur, sociale huur) en woningtype.
Woningtypen zijn bijvoorbeeld rijtjeshuis, portiekflat en galerijflat.
Bewoners typeer je naar huishoudenstype, inkomen en leeftijd.
Een gemengd woningaanbod trekt meestal een gevarieerdere bevolking aan.
Huishoudenstype: alleenstaand, paar, gezin, eenoudergezin. Het woningaanbod bepaalt wie er kan wonen: veel goedkope sociale huur trekt vooral huishoudens met een laag inkomen. Dat is een verband, geen oordeel over de wijk. Image credit: el ui / Wikimedia Commons, CC BY 3.0
In een buurt branden drie lantaarnpalen niet en ligt overal zwerfvuil. Welk criterium?
Toegankelijkheid van de openbare ruimte
Eigendom van de woningen
Huishoudenstype van de bewoners
Onderhoud van de openbare ruimte
Goed: onderhoud. Een leerling die toegankelijkheid kiest denkt aan 'er kunnen komen'. Dat gaat over drempels, zoals trappen of hekken, niet over vuil of kapotte verlichting.
Vul in
Inkomen en leeftijd zijn bewonerskenmerken, terwijl koop of huur een woningkenmerk is. Alle drie samen vormen het profiel van een buurt.
Verwachte fout: eigendom bij bewoners plaatsen. Eigendom is een kenmerk van de woning, ook al gaat het over de eigenaar.
STAD · LEEFBAARHEID WIJKEN
Sociale cohesie en netwerken
Sociale cohesie is de mate waarin buurtbewoners elkaar kennen en zich verbonden voelen.
Sociale netwerken zijn de contacten tussen buren, via school, sport, buurthuis of straat.
Veel cohesie betekent dat bewoners elkaar aanspreken en op elkaars huis letten.
Zo hangt sociale veiligheid nauw samen met cohesie en netwerken.
Syllabus: de sociale veiligheid hangt nauw samen met de sociale cohesie en de sociale netwerken. Informeel toezicht uit de vorige dia is hier de brug: waar bewoners elkaar kennen, is meer toezicht. Veelgemaakte fout: denken dat veel buren automatisch veel cohesie betekent. Cohesie gaat over contact en verbondenheid.
STAD · LEEFBAARHEID WIJKEN
Objectieve en subjectieve veiligheid
Objectieve veiligheid: wat je kunt meten, zoals het aantal aangiftes of inbraken.
Subjectieve veiligheid: hoe veilig bewoners zich voelen, gemeten met enquêtes.
De twee kunnen verschillen: een buurt kan veilig zijn en toch onveilig voelen.
Donkere hoeken, rommel en groepjes jongeren versterken het gevoel van onveiligheid.
Dit onderscheid is examenstof. Beide zijn indicatoren voor leefbaarheid. Veelgemaakte fout: subjectief opvatten als 'minder belangrijk'. Voor leefbaarheid telt de beleving van bewoners mee. Gebruik bij de bespreking: hoe kun je het verschil zien in een tabel met cijfers uit een enquête naast aangiftecijfers?
Veel bewoners voelen zich 's avonds onveilig, maar het aantal aangiftes daalt. Wat is dit?
Een verschil tussen subjectieve en objectieve veiligheid
Een toename van de sociale cohesie
Een verbetering van de objectieve veiligheid en de beleving
Een kenmerk van de woningvoorraad
Goed: de beleving (subjectief) wijkt af van de metingen (objectief). Verwachte fout: de tweede optie. Daar daalt het aantal aangiftes wel, maar de beleving verbetert niet, dus beide kunnen niet kloppen.
Leg uit waarom veel sociale netwerken een buurt veiliger kunnen maken.
Goed antwoord: bewoners kennen elkaar, letten op elkaars huis en spreken elkaar aan (informeel toezicht), waardoor overlast en criminaliteit minder kansen krijgen. Verwachte fout: alleen 'omdat mensen aardig zijn', zonder het mechanisme van toezicht.
Luchtfoto van de Bijlmermeer met hoogbouwflats, rond 1973
STAD · LEEFBAARHEID WIJKEN
Stadsvernieuwing en herstructurering
Stadsvernieuwing: de openbare ruimte en de woningen worden opgeknapt.
Herstructurering: woningen worden gesloopt en vervangen door een ander woningaanbod.
Gevolg van herstructurering: de bevolkingssamenstelling kan veranderen.
Voorbeeld: in de Bijlmer is sinds de jaren negentig een deel van de flats vervangen.
Syllabus: bij stadsvernieuwing opknappen van openbare ruimte en woningen; bij herstructurering en transformatie verandering van het woningaanbod en/of een andere stedelijke functie. Veelgemaakte fout: stadsvernieuwing en herstructurering door elkaar halen. Opknappen = vernieuwing, slopen en anders bouwen = herstructurering. De Bijlmer is een bekend voorbeeld van herstructurering van naoorlogse hoogbouw. Image credit: Amsterdam municipal archive / Wikimedia Commons, CC0
Voormalig havengebied Katendrecht met de Fenixloods, Rotterdam
STAD · LEEFBAARHEID WIJKEN
Transformatie en gentrificatie
Transformatie: een gebied krijgt een andere stedelijke functie, bijvoorbeeld haven wordt woonwijk.
Gentrificatie: een goedkope buurt wordt opgeknapt en trekt bewoners met hoger inkomen.
Verloop: een goedkope buurt, nieuwe bewoners, andere winkels, stijgende prijzen.
Oorspronkelijke bewoners kunnen het wonen daar niet meer betalen en vertrekken.
Gentrificatie is een sociaaleconomisch proces. Katendrecht is een voorbeeld van een oud havengebied dat is opgeknapt, met nieuwe horeca en woningen. Veelgemaakte fout: gentrificatie noemen voor elke opknapbeurt. Het gaat om de verandering naar een bevolking met hoger inkomen. Image credit: Joris / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Kop van Zuid aan de Nieuwe Maas, Rotterdam, 2019
STAD · LEEFBAARHEID WIJKEN
Gevolgen en wijkbeleid evalueren
Gentrificatie heeft voor- en nadelen, op wijkniveau en op stadsniveau.
Voordelen: een betere openbare ruimte, meer voorzieningen, een mix van bewoners.
Nadelen: stijgende huren, verdringing van lage inkomens, verlies van het buurtkarakter.
Wijkbeleid evalueer je vanuit dimensies: economisch, sociaal-cultureel, politiek, natuurlijk.
Schaalniveaus: voor de buurt kan het een verbetering zijn, terwijl de verdrongen bewoners het probleem in een andere wijk of stad verplaatsen. Evalueren: zeg wat het doel was, wat er is bereikt en voor wie. Kop van Zuid in Rotterdam is een voorbeeld van transformatie van oud havengebied met nieuwbouw. Image credit: crash71100 / Wikimedia Commons, CC0
Video: Gentrificatie: wat is het en hoe wordt het veroorzaakt? (Mr. Chadd Academy). Kijkvraag: welke oorzaken van gentrificatie noemt de video, en welke gevolgen hoor je voor de oorspronkelijke bewoners? Vergelijk met het verloop uit de les.
Zet het verloop van gentrificatie op volgorde
Zo staat het in dia 'Transformatie en gentrificatie'. Verwachte fout: de prijsstijging voor de komst van nieuwe bewoners zetten. Eerst komt de vraag, dan stijgen de prijzen.
Een gemeente sloopt oude flats en bouwt eengezinswoningen. Welk begrip past?
Stadsvernieuwing
Objectieve veiligheid
Herstructurering
Sociale cohesie
Goed: herstructurering, want het woningaanbod verandert. Verwachte fout: stadsvernieuwing, omdat er iets nieuws komt. Bij stadsvernieuwing wordt het bestaande opgeknapt, niet gesloopt.
Wat vond je het lastigst in deze les?
De criteria voor de openbare ruimte
Objectieve en subjectieve veiligheid
Stadsvernieuwing, herstructurering en transformatie
Voor- en nadelen van gentrificatie
Herhaal het onderdeel met de meeste stemmen aan het begin van les 2.
Is gentrificatie voor jouw buurt of stad iets goeds? Geef een reden.
Goed antwoord geeft een oordeel met een argument uit een dimensie of schaalniveau. Verwachte fout: alleen 'ja' of 'nee' zonder reden.
STAD · LEEFBAARHEID WIJKEN
Begrippen (1/3)
wijk- en buurtprofiel: beschrijving van een wijk of buurt met openbare ruimte, woningkenmerken en bewonerskenmerken
openbare ruimte: straten, pleinen en parken voor iedereen; beoordeeld op onderhoud, overzichtelijkheid, toezicht, toegankelijkheid
woningkenmerken: ouderdom, eigendom en woningtype van de woningen
bewonerskenmerken: huishoudenstype, inkomen en leeftijd van de bewoners
sociale cohesie: mate waarin buurtbewoners contact hebben en zich verbonden voelen
Deze slide heeft geen instructies
STAD · LEEFBAARHEID WIJKEN
Begrippen (2/3)
objectieve veiligheid: veiligheid gemeten met cijfers, zoals aangiftes
subjectieve veiligheid: hoe veilig bewoners zich voelen
stadsvernieuwing: opknappen van de openbare ruimte en de woningen
herstructurering: sloop en nieuwbouw waardoor het woningaanbod verandert
transformatie: verandering naar een andere stedelijke functie, zoals haven naar woonwijk
Deze slide heeft geen instructies
STAD · LEEFBAARHEID WIJKEN
Begrippen (3/3)
gentrificatie: opknapbeurt van een goedkope buurt, waarna bewoners met hoger inkomen komen
Deze slide heeft geen instructies