STAD · LEEFBAARHEID WIJKEN
Leefbaarheid in wijken en buurten
Examenstof aardrijkskunde vwo
STAD · LEEFBAARHEID WIJKEN
Leefbaarheid in wijken en buurten
Examenstof aardrijkskunde vwo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: E1 9b.2. Image credit: Marcel Douwe Dekker / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0
STAD · LEEFBAARHEID WIJKEN
Wat ga je kunnen?
Ik kan een wijk- en buurtprofiel opstellen, uitspraken over leefbaarheid beargumenteren en wijkbeleid beschrijven en evalueren.
Deze slide heeft geen instructies
Waaraan merk je dat een buurt leefbaar is?
Verwachte woorden: schoon, veilig, groen, buren, winkels, speeltuin, geen overlast, betaalbaar wonen. Sorteer ze op het bord in drie hoeken: openbare ruimte (blok 1), woningen en bewoners (blok 1), veiligheid en contact (blok 2). Blok 3 gaat over beleid: wat doet de overheid als een buurt achteropraakt of juist te populair wordt?
Duyststraat in Rotterdam West, 2024
STAD · LEEFBAARHEID WIJKEN
Een wijk- en buurtprofiel
Een wijk- en buurtprofiel beschrijft een gebied met gegevens over ruimte, woningen en bewoners.
De openbare ruimte is de inrichting van straten, pleinen, groen en speelplekken, zoals bewoners die beleven.
Woningkenmerken en bewonerskenmerken zijn indicatoren om wijken met elkaar te vergelijken.
Leefbaarheid onderbouw je met deze indicatoren: je legt het verband tussen kenmerk en beleving.
Syllabus 9b.2: leefbaarheid hangt samen met de inrichting van de openbare ruimte, woningkenmerken en bewonerskenmerken. Een wijk bestaat uit meerdere buurten, dus het schaalniveau van de gegevens doet ertoe. Veelgemaakte fout: leefbaarheid alleen op de woningen baseren en de bewoners en de beleving vergeten. Image credit: Marcel Douwe Dekker / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0
Bilderdijkpark in Amsterdam Oud-West
STAD · LEEFBAARHEID WIJKEN
De openbare ruimte beoordelen
Onderhoud: schoon en heel, zonder zwerfvuil, graffiti of kapotte verlichting.
Overzichtelijkheid: je kunt zien wat er gebeurt, zonder donkere hoeken of hoge struiken.
Toezicht: formeel (politie, boa's, camera's) of informeel (bewoners, winkeliers, ramen op straat).
Toegankelijkheid: kan iedereen er komen, zonder drempels als trappen, hekken of afsluitingen?
Dit zijn de vier begrippen uit de syllabus bij openbare ruimte. Ze kunnen botsen: een hek verhoogt het toezicht op wie binnenkomt, maar verlaagt de toegankelijkheid. Veelgemaakte fout: toegankelijkheid verwarren met toezicht, of overzichtelijkheid met onderhoud. Image credit: Kaz Alting / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Zwartewaalstraat in de Tarwewijk, Rotterdam
STAD · LEEFBAARHEID WIJKEN
Woningen en bewoners typeren
Woningkenmerken: ouderdom, eigendom (koop, particuliere huur, sociale huur) en woningtype.
Woningtypen zijn bijvoorbeeld rijtjeshuis, portiekflat en galerijflat.
Bewonerskenmerken: huishoudenstype, inkomen en leeftijd.
Het woningaanbod stuurt de bevolking: veel sociale huur trekt vooral huishoudens met een laag inkomen.
Huishoudenstype: alleenstaand, paar, gezin, eenoudergezin. Eigendom is een kenmerk van de woning, ook al gaat het over wie de eigenaar is. Het verband tussen woningaanbod en bevolking is een tendens, geen oordeel over de wijk. Veelgemaakte fout: eigendom bij de bewonerskenmerken zetten. Image credit: el ui / Wikimedia Commons, CC BY 3.0
In wijk X is het meeste woningaanbod sociale huur uit de jaren zestig. Welke indicator?
Bewonerskenmerken (inkomen en leeftijd)
Overzichtelijkheid van de openbare ruimte
Subjectieve onveiligheid van de bewoners
Woningkenmerken (eigendom en ouderdom)
Goed: eigendom en ouderdom zijn woningkenmerken. Verwachte fout: bewonerskenmerken, omdat sociale huur iets zegt over het inkomen. Dat is een gevolg van het aanbod, geen kenmerk van de woning zelf.
Vul in
De overzichtelijkheid van een steeg daalt door hoge struiken, en een hek rond een plein raakt de toegankelijkheid ervan.
Struiken beperken het zicht (overzichtelijkheid), een hek beperkt wie er kan komen (toegankelijkheid). Verwachte fout: toezicht bij de struiken, want minder zicht geeft ook minder toezicht. Het criterium zelf is overzichtelijkheid.
STAD · LEEFBAARHEID WIJKEN
Sociale cohesie en sociale netwerken
Sociale cohesie: de mate waarin buurtbewoners elkaar kennen, vertrouwen en zich verbonden voelen.
Sociale netwerken zijn de contacten tussen bewoners, via buren, school, sport, buurthuis of straat.
Veel cohesie betekent informeel toezicht: bewoners spreken elkaar aan en letten op elkaars huis.
Daarom hangt de sociale veiligheid van een wijk nauw samen met sociale cohesie en sociale netwerken.
Syllabus: de sociale veiligheid hangt nauw samen met de sociale cohesie en de sociale netwerken. Informeel toezicht van de vorige dia is de brug. Veelgemaakte fout: veel buren gelijkstellen aan veel cohesie. Cohesie gaat over contact, vertrouwen en verbondenheid, niet over aantallen.
STAD · LEEFBAARHEID WIJKEN
Objectieve en subjectieve (on)veiligheid
Objectieve (on)veiligheid: meetbaar, bijvoorbeeld het aantal aangiftes, inbraken of geweldsincidenten.
Subjectieve (on)veiligheid: hoe veilig of onveilig bewoners zich voelen, gemeten met enquêtes.
De twee kunnen uit elkaar lopen: een wijk kan statistisch veilig zijn en toch onveilig aanvoelen.
Rommel, donkere hoeken en weinig toezicht versterken het gevoel van onveiligheid, ook zonder meer misdaad.
Voor leefbaarheid tellen beide mee: de beleving van bewoners is een eigen indicator, geen bijzaak.
Dit onderscheid is examenstof (syllabus: objectieve (on)veiligheid, subjectieve (on)veiligheid). Veelgemaakte fout: subjectief opvatten als minder waar of minder belangrijk. Vraag: welke bron laat het verschil zien? Een enquête naast aangiftecijfers.
STAD · LEEFBAARHEID WIJKEN
Van indicatoren naar een oordeel
Stap 1: kies indicatoren uit alle drie de onderdelen van het profiel.
Stap 2: lees de waarden af in de bron en vergelijk wijken, in ruimte of in tijd.
Stap 3: leg het verband met de beleving van bewoners, bijvoorbeeld donkere hoeken en een lager veiligheidsgevoel.
Stap 4: sluit af met een beargumenteerd oordeel over de leefbaarheid.
Dit is de werkwijze uit de syllabus: wijken vergelijken aan de hand van indicatoren en de leefbaarheid daarop relateren. Een beargumenteerd oordeel noemt minstens twee indicatoren en een verband. Veelgemaakte fout: een oordeel zonder indicator uit de bron ('het is een slechte wijk').
Bewoners voelen zich 's avonds onveilig, maar de aangiftes dalen. Wat is dit?
Subjectieve onveiligheid zonder objectieve onveiligheid
Objectieve onveiligheid zonder subjectieve onveiligheid
Hoge sociale cohesie en weinig sociale netwerken
Gebrekkige toegankelijkheid van de openbare ruimte
Goed: de beleving (subjectief) wijkt af van de meting (objectief). Verwachte fout: het omgekeerde kiezen. Een daling van de aangiftes betekent juist minder objectieve onveiligheid.
Luchtfoto van de Bijlmermeer met hoogbouwflats, rond 1973
STAD · LEEFBAARHEID WIJKEN
Stadsvernieuwing, herstructurering, transformatie
Stadsvernieuwing: de openbare ruimte en de woningen worden opgeknapt, het woningaanbod blijft gelijk.
Herstructurering: sloop en nieuwbouw veranderen het woningaanbod, bijvoorbeeld van sociale huur naar koop.
Transformatie: een gebied krijgt een andere stedelijke functie, bijvoorbeeld haven wordt woonwijk.
Hoe ingrijpender de verandering, hoe groter de kans op een andere bevolkingssamenstelling.
Syllabus: bij herstructurering en/of transformatie verandert het woningaanbod en/of de stedelijke functie, wat kan leiden tot een andere bevolkingssamenstelling. De Bijlmer is een bekend voorbeeld van herstructurering van naoorlogse hoogbouw, met sloop en nieuwbouw vanaf begin jaren negentig. Veelgemaakte fout: stadsvernieuwing en herstructurering door elkaar halen. Opknappen verandert het aanbod niet, slopen en anders bouwen wel. Image credit: Amsterdam municipal archive / Wikimedia Commons, CC0
Voormalig havengebied Katendrecht met de Fenixloods, Rotterdam
STAD · LEEFBAARHEID WIJKEN
Gentrificatie
Gentrificatie is een sociaaleconomisch proces: een goedkope buurt trekt bewoners met een hoger inkomen.
Verloop: goedkope buurt, komst van bewoners met hoger inkomen, andere winkels en horeca, stijgende prijzen, verdringing.
Een opknapbeurt is nog geen gentrificatie: het gaat om de verandering van de bevolking.
Herstructurering en transformatie kunnen gentrificatie in gang zetten of versnellen.
Katendrecht in Rotterdam is een voorbeeld van een oud havengebied dat is opgeknapt, met nieuwe horeca en woningen. Veelgemaakte fout: elke opknapbeurt gentrificatie noemen. Het kenmerk is de verschuiving naar een bevolking met hoger inkomen, met verdringing van de oorspronkelijke bewoners. Image credit: Joris / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Kop van Zuid aan de Nieuwe Maas, Rotterdam, 2019
STAD · LEEFBAARHEID WIJKEN
Gevolgen en wijkbeleid evalueren
Gentrificatie heeft positieve en negatieve gevolgen, op verschillende schaalniveaus.
Buurt: betere openbare ruimte en meer voorzieningen, maar stijgende huren en verlies van buurtkarakter.
Stad: meer koopkrachtige bewoners en een gemengde bevolking, maar verdringing naar andere wijken.
Evalueer beleid vanuit dimensies: natuur, economie, politiek, sociaal-cultureel en demografie.
Schaalniveaus: voor de buurt kan het een verbetering zijn, terwijl verdrongen bewoners het probleem naar een andere wijk of stad verplaatsen. Evalueren: wat was het doel, wat is bereikt, voor wie en vanuit welke dimensie. Kop van Zuid in Rotterdam is een voorbeeld van transformatie van oud havengebied met nieuwbouw. Veelgemaakte fout: alleen voordelen of alleen nadelen noemen, en op één schaalniveau blijven. Image credit: crash71100 / Wikimedia Commons, CC0
Video: Gentrificatie: wat is het en hoe wordt het veroorzaakt? (Mr. Chadd Academy). Kijkvraag: welke oorzaken van gentrificatie noemt de video, en welke gevolgen hoor je voor de oorspronkelijke bewoners? Vergelijk met het verloop uit de les en noem een gevolg op wijkniveau en een op stadsniveau.
Zet het verloop van gentrificatie op volgorde
Zo staat het verloop op de dia Gentrificatie. Verwachte fout: de prijsstijging voor de komst van nieuwe bewoners zetten. Eerst komt de vraag naar de buurt, dan stijgen de prijzen.
Een gemeente sloopt sociale huurflats en bouwt koopwoningen. Welk begrip past?
Stadsvernieuwing
Transformatie
Herstructurering
Gentrificatie
Goed: herstructurering, want het woningaanbod verandert door sloop en nieuwbouw. Verwachte fout: stadsvernieuwing, omdat er iets nieuws komt. Gentrificatie volgt hooguit later, als de bevolking verandert.
Wat vond je het lastigst in deze les?
De criteria voor de openbare ruimte
Objectieve en subjectieve (on)veiligheid
Herstructurering, transformatie en stadsvernieuwing
Gevolgen van gentrificatie per schaalniveau
Herhaal het onderdeel met de meeste stemmen aan het begin van les 2.
Is gentrificatie voor jouw stad iets goeds? Onderbouw met een schaalniveau.
Goed antwoord geeft een oordeel met een argument en benoemt het schaalniveau (buurt, stad). Verwachte fout: alleen 'ja' of 'nee' zonder reden.
STAD · LEEFBAARHEID WIJKEN
Begrippen (1/2)
wijk- en buurtprofiel: beschrijving van een gebied met openbare ruimte, woningkenmerken en bewonerskenmerken
openbare ruimte: straten, pleinen en groen; beoordeeld op onderhoud, overzichtelijkheid, toezicht en toegankelijkheid
woningkenmerken: ouderdom, eigendom en woningtype
bewonerskenmerken: huishoudenstype, inkomen en leeftijd
sociale cohesie: mate waarin buurtbewoners elkaar kennen en zich verbonden voelen
Deze slide heeft geen instructies
STAD · LEEFBAARHEID WIJKEN
Begrippen (2/2)
objectieve (on)veiligheid: veiligheid gemeten met cijfers, zoals aangiftes
subjectieve (on)veiligheid: hoe veilig of onveilig bewoners zich voelen
stadsvernieuwing: opknappen van de openbare ruimte en de woningen
herstructurering/transformatie: ander woningaanbod door sloop en nieuwbouw, of een andere stedelijke functie
gentrificatie: sociaaleconomisch proces waarbij bewoners met hoger inkomen een goedkope buurt veranderen
Deze slide heeft geen instructies