lesbrief Jong en oud
lesbrief Jong en oud
Learning objective
Onderdelen in deze les
lesbrief Jong en oud
Learning objective
Wat gaan we deze les (18-9) doen?
uitleg hoofdstuk 1 Jong en Oud
zelf opdrachten maken
Kiezen
Economie = kiezen à de economische wetenschap bestudeert het keuzegedrag van mensen
Jouw keuzes kunnen invloed hebben op de keuzemogelijkheden van andere. Voorbeeld hiervan is de keuzes tussen generaties. Keuzes van vroegere generaties hebben nu invloed op de keuzemogelijkheden van de huidige generatie. (drie levensfases: kinderfase, ouderfase en grootouderfase)
Kiezen
Onderdeel van hoe deze keuzes worden gemaakt is de speltheorie
Prisoners Dilemma
Situatie:
Eduard de Roos is vermoord
twee verdachten: Theo G. en Mohammed V.
bij aanhouding droegen zij een wapen, zonder wapenvergunning
één van de verdachten is vermoedelijk de dader
er is genoeg bewijs voor 2 jaar cel voor verboden wapenbezit
bekentenis is nodig om de moord op te lossen
Prisoners Dilemma
Werkwijze politie:
verdachten worden apart verhoord (er is dus géén overleg mogelijk tussen de verdachten)
voorgelegde keuze: zwijgen of de ander aangeven
als beiden zwijgen moeten beiden 2 jaar de gevangenis in voor verboden wapenbezit
als je als enige de ander aangeeft ga je vrijuit en krijgt de ander 14 jaar cel
als ze beiden de ander aangeven, moeten beiden 10 jaar de cel in (omdat niet bewezen kan worden wie er geschoten heeft
Prisoners dilemma
Opbrengstenmatrix
prisoners dilemma
Bepalen dominante strategie (De strategie die het beste resultaat oplevert, ongeacht de keuze van de andere speler(s)) (als deze er is natuurlijk)
De beste reactie van Mohammed V:
Als Theo zwijgt, zal Mohammed aangeven want vrij < 2 jaar cel
Als Theo aangeeft, zal Mohammed óók aangeven: 10 jaar cel < 14 jaar cel
De beste reactie van Theo G.:
Als Mohammed zwijgt, zal Theo aangeven want vrij < 2 jaar cel
Als Mohammed aangeeft, zal Theo óók aangeven: 10 jaar cel < 14 jaar cel
Beide spelers hebben aangeven als dominante strategie.
Prisoners Dilemma
Opbrengstenmatrix
Omdat ze beide hun dominante strategie volgen (aangeven) is de uitkomst (10;10).
Dit is niet de beste uitkomst want dan hadden ze beide gezwegen en was de uitkomst (2;2).
Prisoners dilemma
Wanneer is een spel een gevangendilemma:
Als beide spelers een dominante strategie hebben
Als de uitkomst niet optimaal is
Belangrijke begrippen
Belangrijke begrippen speltheorie:
simultaan
Een speler beslist zonder te weten wat de andere speler heeft gekozen.
coöperatief spelen
Samenwerken.
niet-coöperatieve strategie
Strategie waarbij spelers niet samenwerken, maar elkaar beconcurreren.
meeliftersgedrag
(= free-ridergedrag) Profiteren van de inspanningen van anderen.
pay-off/opbrengsten matrix
(= resultatenmatrix) Een tabel waarin de pay-off (het resultaat) van elke strategie is weergegeven.
Prisoners dilemma
bindende afspraak
Een afspraak waar je (juridisch) niet van af kunt of niet onderuit kunt. In de speltheorie: men heeft van tevoren afgesproken een bepaalde strategie te volgen.
Te maken opdrachten (wat niet af is, is huiswerk).
Opdrachten 1.1 t/m 1.6
Wat gaan we deze les (21-9) doen?
bespreken huiswerk
herhaling gevangenendilemma en uitleg theorie levensfasen
zelf maken opdrachten
Bespreken huiswerk
Opgave 1.5 en 1.6
Gevangenendilemma
Wanneer is een simultaan spel een gevangenendilemma:
als beide spelers een dominante strategie hebben
als de uitkomst van de dominante strategieën niet de optimale strategie is/suboptimaal is
Zorg dat je de dominante strategieen compleet uitschrijft (gebruik ook de getallen)
Als speler A optie 1 kiest dan zal speler B optie 1/2 kiezen want .. >...
Gebruik bij het vergelijken van de suboptimale strategie ook de getallen!
Levensfasen
De levensloop van iemand onderscheiden we in drie fasen:
kinderfase
ouderfase
grootouderfase
Kinderen worden verzorgd door hun ouders en ouders kunnen hulp krijgen van hun kinderen
Het gedrag van de huidige generatie kan invloed hebben op de keuzemogelijkheden van de toekomstige generaties
Te maken opdrachten (wat niet af is, is huiswerk)
Opdrachten 1.7 t/m 1.12
Mocht je het in de les al af hebben dan ga je je voorbereiden op de toets van as donderdag
Wat gaan we deze les (22-9) doen?
bespreken huiswerk
oefenen voor de toets
Bespreken huiswerk
opdracht 1.10 en 1.12
Oefenen toets
Jullie krijgen een oefenopdracht voor de taakverdeling. Verder kunnen jullie zelf gaan leren en vragen stellen daar waar je vragen hebt.
Wat gaan we deze les (25-9) doen?
Theorie hoofdstuk 2
Zelf maken opdrachten
Ruilen over de tijd
Consumeren: uitgeven van geld voor het vervullen van je eigen behoefte
Ruilen over de tijd/intertemporele ruil = uitstellen of vervroegen van consumptie
Sparen: het bedrag wat je spaart consumeer je niet --> je stelt je consumptie uit
Lenen: geeft geeft al geld uit wat je nog niet hebt --> je haalt je consumptie naar voren
Tijdvoorkeur: de voorkeur voor huidige consumptie boven toekomstige consumptie
Sparen: lage tijdvoorkeur
Lenen: hoge tijdvoorkeur
Rente
Rente is de prijs van geld.
Als je leent moet je rente betalen.
Als je spaart (bij de bank) krijg je rente.
Vermogen = bezittingen - schulden
Je hebt grootheden die je over een periode meet bijv. per maand of per jaar. (inkomen, winst). Dit noemen we stroomgrootheden
Je hebt grootheden die je op een tijdstip meet (vermogen, hoeveelheid spaargeld). Dit noemen we voorraadgrootheden
Te maken opdrachten (wat niet af is, is huiswerk)
opdrachten 2.3 t/m 2.10
Wat gaan we vandaag (28-9) doen?
Bespreken toets
zelf werken aan opdrachten
Bespreken toets
Algemene opmerkingen:
Werk netjes (ga niet krassen maar streep gewoon door)
Als er staat leg uit/ verklaar je antwoord krijg je 0 punten als je niets hebt uitgelegd/geen verklaring hebt gegeven voor je antwoord
Lees goed (nu krijg ik antwoorden die niet in de vraag stonden)
Te maken opdrachten (wat niet af is, is huiswerk)
opdrachten 2.11 t/m 2.13
Wat gaan we deze les (1-10) doen?
bespreken huiswerk
theorie hoofdstuk 3
zelf aan opdrachten werken
Bespreken huiswerk
Opgave 2.12 en 2.13
Leerdoelen:
Je leert:
uitleggen wat bruto- en netto-inkomen zijn;
berekenen wat het gemiddelde belastingtarief is;
uitleggen wat een progressief belastingstelsel is;
een belastingbedrag berekenen met behulp van schijven.
Startvraag
Je verdient € 3.000 per maand.
Wat houd je uiteindelijk over?
Meer dan € 3.000
Precies € 3.000
Minder dan € 3.000
Begrippen
Bruto loon: het loon dat je krijgt voordat er belasting is betaald
Netto loon: het loon dat je krijgt nadat er belasting is betaald
Gemiddelde belastingtarief = gemiddelde belastingdruk
Verschillende manieren van belastingheffing
Progressief: hoe hoger het inkomen, des te meer je procentueel aan belasting gaat betalen
Proportioneel: hoe hoog je inkomen ook is, je blijft procentueel evenveel belasting betalen
Degressief: hoe hoger je inkomen, des te minder je procentueel aan belasting moet betalen
Verschillende soorten belasting
Berekening belasting
Stap 1: bepaal het bruto jaar inkomen (dit krijgen jullie vaak gegeven)
Stap 2: bereken het belastbaar inkomen
Bruto inkomen
aftrekposten -
belastbaar inkomen
Aftrekposten: uitgaven die je van de belasting mag aftrekken bijvoorbeeld pensioenpremies, hypotheekrente, giften aan goede doelen
Berekening belasting
Stap 3: bereken het belastingbedrag aan de hand van de schijven
Stap 4: haal de heffingskortingen van het bij stap 3 berekende bedrag af. Dan houdt je over wat er betaald moet worden aan inkomstenbelasting.
Rekenen met de schijven
Voorbeeld schijvenssyteem:
Let op: je betaald dus, als je meer dan 76817 euro verdiend niet over iedere euro 49,5%!!!
Rekenen met de schijven
Stel iemand heeft een belastbaar inkomen van 90.000 euro.
Stap 1 en Stap 2 kun je nu overslaan
Voorbeeld: belastbaar inkomen is 90.000 euro.
Stap 3
Belasting schijf 1: 0,3582 x 38. 441 = 13.769 euro
Belasting schijf 2: 0,3748 x (76.817-38.441) = 14.383 euro
Belasting schijf 3: 0,495 x (90.000 - 76.817) = 13.183 euro
Voorlopig belastingbedrag: 41.335 euro
Stap 4: haal hier de heffingskortingen vanaf!!
te maken opdrachten (wat niet af is, is huiswerk)
Opdrachten 3.1 t/m 3.4
Wat gaan we deze les (2-10) doen?
bespreken huiswerk
theorie
Zelf maken opdrachten
leerdoelen
Je leert:
wat het voordeel is van een aftrekpost
Begrippen
Bruto loon: het loon dat je krijgt voordat er belasting is betaald
Netto loon: het loon dat je krijgt nadat er belasting is betaald
Gemiddelde belastingtarief = gemiddelde belastingdruk
Marginaal belastingtarief = het hoogste percentage belasting dat je betaald (dus de laatste schijf waar je in terecht komt met je belastbaar inkomen)
Marginaal tarief en aftrekpost
Hoe hoger je marginaal tarief, des te meer voordeel heb je van een aftrekpost
Voorbeeld:
Persoon 1 heeft een bruto inkomen van 60.000 en een aftrekpost van 4000 euro: voordeel is 0,3758 x 4000 = 1503 euro
Persoon 2 heeft een bruto inokmen van 85.000 euro en heeft ook een aftrekpost van 4000 euro. Voordeel is dan 0,495 x 4000 = 1980
Te maken opdrachten (wat niet af is, is huiswerk)
Opdrachten 3.5 t/m 3.7
Wat gaan we deze les (5-10) doen?
Bespreken huiswerk
Evt. extra uitleg indien nodig
Zelf maken opdrachten
Bespreken huiswerk
opgave 3.7
Nog vragen buiten het huiswerk (extra uitleg)
?
Te maken opdrachten (wat niet af is, is huiswerk)
opdracht 3.4, 3.8 t/m 3.10
Wat gaan we deze les (6-10) doen?
Bespreken huiswerk
Zelf maken opdrachten
Bespreken huiswerk
Opgave 3.8 en 3.10
Te maken opdrachten (wat niet af is, is huiswerk)
3.11 t/m 3.13
Wat gaan we deze les (8-10) doen?
Bespreken huiswerk
Jullie krijgen een aantal oefenopdrachten
Te maken opdrachten
Jullie krijgen oefenopdrachten. Deze ga je nu maken. Wat niet af is, kun je morgen afmaken.
Wat gaan we deze les (9-10) doen?
Jullie gaan werken aan de gekregen oefenopdrachten
Wat gaan we deze les (9-11) doen?
Bespreken toets
Jullie gaan zelf Zelf aan opdrachten werken
Toets bespreken
Wat valt op:
Uitschrijven van gevangenendilemma gaat niet goed
Wanneer is iets een gevangenendilemma:
beide spelers hebben een dominante strategie
de uitkomst is suboptimaal en dit aantonen met getallen!!
Uitleg ruilen over de tijd (consumptie naar voren halen of consumptie uitstellen)
Bij uitleg progressief procentueel vergeten te noemen
Berekening belasting mbv. schijven: ASH, centen!!!
Jullie weten niet wat het gemiddelde belastingtarief en marginale belastingtarief is (dit kun je gewoon leren)
Te maken opdrachten:
Lees blz. 25 en 26 en maak opdrachten 4.1 en 4.2
Wat gaan we deze les (12-11) doen?
Theorie hoofdstuk 2
Zelf opdrachten maken
leerdoelen
Jullie leren:
wat een lorenzcurve is
hoe je een lorenzcurve kunt tekenen
hoe je een lorenzcurve kunt aflezen
Lorenzcurve
De Lorenzcurve is een grafiek waarmee je kunt laten zien hoe gelijk of ongelijk iets verdeeld is, meestal inkomen of vermogen.
Op de horizontale as wordt de te onderzoeken (groepen) personen weergegeven in procenten van het totaal. (Let op: de personen worden gerangschikt naar inkomen: van arm naar rijk. De eerste 10% is het armste deel van de bevolking. De laatste 10% door het rijkste deel)
Op de verticale as staat het inkomen in procenten van het totaal.
De lorenzcurve
De diagonaal (45-graden lijn) geeft een gelijke inkomensverdeling weer:
A: 10% van de bevolking verdient ook 10% van het inkomen
B: 20% van de bevolking verdient ook 20% van het inkomen
C: 80% van de bevolking verdient ook 80% van het inkomen
Is dit realistisch?
Lorenzcurve
De lorenzcurve ligt altijd onder de diagonaal
D: 40% van de bevolking verdient 10% van het inkomen
E: 80% van de bevolking verdient 50% van het inkomen.
Hoeveel % van het inkomen verdient 60% van de rijkste inwoners?
Herverdeling van het inkomen
Primair inkomen: het inkomen dat je verdient door het leveren van productiefactoren (arbeid, kapitaal, natuur en ondernemerschap) = loon + rente + huur + pacht + winst
Via ons progressieve belastingstelsel en de sociale uitkeringen worden de inkomens herverdeeld
Primair inkomen
+ sociale uitkeringen plus toeslagen (huurtoeslag, zorgtoeslag, kinderopvangtoeslag)
-- belasting plus sociale premies
Secundair inkomen = besteedbaar inkomen
Herverdeling van het inkomen
Kun je nu zien welke lijn (blauw of rood) het primaire en welke het secundaire inkomen weergeeft?
Tip: kijk naar het inkomen bij 40% van de personen
De blauwe geeft het secundair inkomen weer en de rode het primair inkomen.
Herverdelen van de inkomens
Naast de lorenzcurve kun je ook kijken naar de verhouding tussen de hoogste en laagste inkomens te berekenen. Dit kan met bedragen maar mag ook met percentages.
Stel dat je de inkomens in een regio of organisatie vergelijkt:
Grens hoogste 10% (P90): € 65.000 netto per jaar (38% van het inkomen).
Grens laagste 10% (P10): € 13.684 netto per jaar. (8% van het inkomen)
Berekeningen:
Herverdeling van het inkomen
Let op: we praten niet over een eerlijke of oneerlijke verdeling. Het inkomen is gelijker of ongelijker verdeeld.
Nivelleren: de inkomensverschillen worden kleiner
Denivelleren: de inkomensverschillen worden groter
Wat heeft dit voor een gevolgen voor de lorenzcurve?
Nivelleren: de lijn komt dichter bij de diagonaal te liggen
Denivelleren: de lijn komt verder van de diagonaal af te liggen
Te maken opdrachten (wat niet af is, is huiswerk)
Opdrachten 4.1 t/m 4.7
Wat gaan we deze les (13-11) doen?
Huiswerk bespreken
Zelf aan het werk met opdrachten
Huiswerk bespreken
Opgave 4.5 en 4.6
Te maken opdrachten (wat niet af is, is huiswerk)
Maken opdrachten 4.8 en 4.14
Wat gaan we deze les (17-11) doen?
huiswerk bespreken
theorie hoofdstuk 5
zelf opdrachten maken
Huiswerk bespreken
Opgave 4.14
Opgave 4.14
Vul kolom 1 en 2
Opgave 4.14
Vul kolom 3 en 4
Opgave 4.14
Vul kolom 5 en 6
Opgave 4.14
Teken met behulp van kolom 5 en 6 de lorenzcurve
Leerdoelen
Je leert:
uitleggen wat een hypothecaire lening is;
uitleggen waardoor de netto woonlasten van een koopwoning worden bepaald;
uitleggen wat koopkracht, inflatie en deflatie zijn;
beschrijven welke gevolgen inflatie en deflatie hebben voor consumenten en de economie;
uitleggen wat het Consumentenprijsindexcijfer (CPI) is;
berekeningen maken met indexcijfers en het CPI.
Een huis kopen
Voor een huis moet je meestal geld lenen: dat noemen we een hypothecaire lening
Bij een hypothecaire lening is je huis je onderpand
Als je een hypothecaire lening afsluit geeft jij hypotheek aan de bank (het recht om je huis te verkopen als je niet aan je verplichtingen voldoet).
Onroerend goed: grond of gebouwen die niet verplaats kunnen worden.
Een huis kopen
Als je de keus moet maken of je gaat huren of kopen kijk je naar de huur van een huis en de netto woonlasten van een koopwoning.
Netto woonlasten:
de rente van de hypothecaire lening na aftrek van het belastingvoordeel
onderhoudskosten
Verzekeringspremie
belasting over het bezit van de woning
Let op: dat wat je per maand moet betalen is niet gelijk aan de nettoo woonlasten. Je moet het geleende geld ook terugbetalen, je betaald dus ook aflossing.
Waarom zouden mensen, als er onzekerheid is over de economie, eerder huren?
Inflatie/koopkracht
Koopkracht/reëel inkomen: hoeveel kun je met je inkomen kopen.
Inflatie: prijzen stijgen -> bij gelijk inkomen daalt je koopkracht
Deflatie: prijzen dalen -> bij gelijk inkomen stijgt je koopkracht
Toch is deflatie niet goed voor de economie --> als de prijzen dalen gaan mensen aankopen uitstellen. Dit is slecht voor de economie
Consumentenprijsindex (CPI)
Om de inflatie te berekenen moet je van alle prijzen de prijsstijging weten.
Daarvoor berekent het CBS (Centraal Bureau voor de statistiek) het Consumentenprijsindex (CPI).
Hoe bepaalt het CBS het CPI:
Winkelmandje: Ze stellen een pakket samen van producten en diensten die huishoudens kopen zoals boodschappen, kleding, huur, energie en benzine
Weging: Niet alles telt even zwaar mee. Producten waar veel geld naar toe gaat (bv wonen en energie) tellen zwaarder mee dan andere producten zoals bv onderwijs
Consumentenprijsindex
Het samengesteld gewogen prijsindexcijfer wordt berekend door alle partiële indexcijfers te vermenigvuldigen met hun wegingsfactoren. En daarna al deze uitkomsten op te tellen en te delen door het totaal van de wegingsfactoren:
Indexcijfer:
Als het indexcijfer van eten 107 is dan betekend dit dat de prijs van eten met (107-100) = 7% gestegen.
Als het indexcijfer van eten 98 is dan betekend dit dat de prijs van eten met (98-100) = -2% is gestegen, dus met 2% is gedaald!
Consumentprijsindex
Voorbeeld berekening CPI:
Dit betekend dat de inflatie 1,98% is.
Te maken opdrachten (wat niet af is, is huiswerk)
Maken opdrachten 5.3, t/m 5.8 (niet 5.6c)
Wat gaan we deze les (19-11) doen?
bespreken huiswerk
laatste stukje theorie hoofdstuk 5
zelf aan opdrachten werken
Bespreken huiswerk
Opgave 5.8
Verdere vragen
Leerdoel
Je leert:
hoe je een koopkrachtverandering kunt berekenen
Stijging op daling koopkracht
Koopkracht/reëel inkomen: hoeveel kun je met je inkomen kopen
Procentuele verandering reële inkomen = procentuele verandering nominaal inkomen - inflatiepercentage
Voorbeeld: je nominale inkomen stijgt met 2% en de inflatie is 3%. Met hoeveel procent verandert je reële inkomen? En is het een stijging of daling?
2-3 = -1%. De koopkracht is gedaald met 1%.
Te maken opdrachten (wat niet af is, is huiswerk)
Opdrachten 5.9 t/m 5.14
Wat gaan we deze les (20-11) doen?
Bespreken huiswerk
Theorie hoofdstuk 6
Zelf werken aan opdrachten
Bespreken huiswerk
Opgave 5.9, Opgave 5.14
Leerdoelen:
Je leert:
wat risico avers is
het verschil tussen een collectieve en een particuliere verzekering
hoe je de premie van een verzekering kunt berekenen
wat asymmetrische informatie is
wat averechtse selectie is
Risico
Je leven zit vol risico: je krijgt bv een lekke band onderweg naar school, je laat je telefoon vallen, waarbij het scherm kapot gaat, bij het sporten breek je je arm etc.
Het komt altijd onverwacht.
Mensen zijn risico-avers: ze proberen zoveel mogelijk risico's te vermijden.
Maar toch kan er iets gebeuren. Om ervoor te zorgen dat je dan geen onverwachtse kosten krijgen kun je je verzekeren.
Soorten verzekeringen
Particuliere verzekeringen: worden uitgevoerd door bedrijven, meestal mag je zelf kiezen of je je verzekert en bij welke verzekeringsmaatschappij
Collectieve verzekeringen: worden uitgevoerd door de overheid, zijn verplicht
Particuliere verzekeringen
Als je je verzekert moet je premie betalen.
Hoogte van de premie is afhankelijk van het verwachte schadebedrag.
Het verwachte schadebedrag = de kans op schade x het schadebedrag
Voorbeeld 1: Er worden gemiddeld 50 op de 1000 fietsen gestolen. Een fiets is gemiddeld 450 euro waard. Wat is het verwachte schadebedrag?
Verwachte schadebedrag = (50/1000) x 450 = 22,50
Voorbeeld 2: De kans dat je huis afbrand is 0,2%. De gemiddelde waarde van een huis is 300.000. Wat is het verwachte schadebedrag?
Verwachte schadebedrag = (0,2/100) x 300.000 = 600
particuliere verzekering
Als je het verwachte schadebedrag hebt dan heb je een deel van de premie die betaald moet worden.
Een verzekeringsmaatschappij moet ook zijn kosten (personeel, huisvesting) terugverdienen en daarboven op willen ze ook nog winst. maken.
Particuliere verzekering
Niet alle particuliere verzekeringen zijn vrijwillig:
Wettelijke aansprakelijkheid (WA) verzekering voor een auto/motor
ziektekostenverzekering/zorgverzekering
Ziektekosten/zorgverzekering:
iedereen moet een basisverzekering afsluiten
Geen risico-selectie (verzekeringsmaatschappijen moeten geen klanten weigeren of hogere premie vragen bij klanten met meer kans op schade)
je betaald ook nog een inkomensafhankelijke premie via de belasting
mensen met een laag inkomen krijgen zorgtoeslag
gebaseerd op solidariteit (mensen met weinig schade betalen mee voor mensen met veel schade)
Asymmetrische informatie/averechtse selectie
Goede risico's: mensen met weinig schade/lage kosten
Slechte risico's: mensen met hoge schade/hoge kosten
asymmetrische informatie: De ene partij weet meer dan de andere partij
Averechtse selectie: de mensen met een hoog risico (slechte risico's) verzekeringen zich wel en mensen met een laag risico (goede risico's) verzekeren zich niet.
De mensen met een laag risico vindt de premie te hoog en wil zich daarom niet verzekeren (denken zelf wel de kosten te kunnen dragen als er een keer iets gebeurt).
Te maken opdrachten (wat niet af is, is huiswerk)
Opdrachten 6.1 t/m 6.6
