Thema: centralisatie en particularisme: deel 4: slavernij in de Oost en de West
Geschiedenis vwo 4
Thema: centralisatie en particularisme: deel 4: slavernij in de Oost en de West
Geschiedenis vwo 4
Planning + lesdoel
Terugblikvragen: 10-klapper + checkvraag: bron Rampjaar + aspecten Gouden Eeuw.
Uitleg/checkvragen: kenmerken VOC en handelskapitalisme.
Uitleg: de ‘Grauwe Eeuw’: Banda en slavernij.
Oefenen: Grauwe Eeuw in docu + exit ticket: argumenten.
Lesdoelen:
Je kunt de economische en politieke kenmerken van de VOC beschrijven.
Je kunt de noodzaak van de oprichting van de VOC omschrijving aan de hand van de historische context in de 17e eeuw.
Je kunt beschrijven op welke manier de VOC zich bezighield met slavernij.
Je kunt beschrijven hoe de denkbeelden over de VOC zijn veranderd door de eeuwen heen.
10-klapper: zinnen afmaken, steeds met een hele zin (5 min.)
Voorbeeld: De betrouwbaarheid van een dagboek is groot, want… in een dagboek is er geen intentie (doel) om te liegen.
10-klapper zinnen:
De Bourgondische en Habsburgse hertogen gebruikten deze middelen/manieren tot centralisatie: …
Luther had kritiek op de aflatenhandel, omdat…
Karel V was niet blij met de Vrede van Augsburg (1555), want…
De handel van de moedernegotie bestond uit…
Alva was niet populair onder de meeste Nederlanders, want…
De nieuwe eisen aan de wetenschap in de 17e eeuw (methode wetenschappelijke revolutie) waren…
De belangrijkste verschillen tussen de stadhouder en raadpensionaris zijn…
Het eerste Stadhouderloze Tijdperk was een overwinning voor de regenten en Johan de Witt, want…
Tijdens het Rampjaar werd de Republiek aangevallen door…, omdat…
Na 1672 eindigde de Gouden Eeuw, omdat Engeland en Frankrijk…
Ontstaan Oostzeehandel (moedernegotie)
Nederlandse economie vooral gericht op handel en nijverheid, minder landbouw (alleen veeteelt, want grond te nat).
Bevolkingsgroei
Nederlandse boeren produceren niet genoeg voedsel voor iedereen.
Handel in graan en hout met Oostzeegebied, in ruil voor zuivelproducten, wijn en wol/lakens = moedernegotie = eeuwenlang belangrijke internationale handel van Nederlanders met de landen rond de Oostzee geeft grote rijkdom (!)
Moeder = basis, belangrijkste.
Negotie = handel.
In de buurt
Samenvattend: Regenten/raadpensionaris vs. stadhouder
Vrijheden die de regenten nastreven moesten gerespecteerd worden door de stadhouder (opperbevelhebber leger, invloed in benoeming regenten in steden).
Wel tegengestelde belangen regenten/raadpensionaris en stadhouder:
Raadpensionaris Johan de Witt
Stadhouder Maurits van Oranje
In de buurt
Oranjegezind vs. staatsgezind
Climax tegenstelling Oranjegezind en staatsgezind (gemeen en regenten) en verminderde welvaart in rampjaar 1672
Dilemma van raadpensionaris De Witt
Vanaf 1650: macht bij regenten en de raadpensionaris Johan de Witt (r. 1653-1672), de Ware Vrijheid (geen stadhouder, hoogste macht bij de Staten van Holland).
Raadpensionaris Johan de Witt goed staatsman en probeert Engeland en Frankrijk tegen elkaar uit te spelen.
Maar probleem: toenemende Europese economische concurrentie en minder economische winst bezuinigen (minder geld uitgeven):
Bezuinigen op verdedigingswerken op land en landleger.
Investeren in de vloot op zee, want zo Hollandse handelsschepen verdedigen (= wens regenten).
Johan de Witt kiest vaak voor (handels)belangen van de regenten. Wie boos daarover?
In de buurt
Richting Rampjaar 1672
Rampjaar is het gevolg van de toenemende concurrentie vanuit Engeland en Frankrijk en de oplopende spanningen in de Republiek tussen gemeen en regenten.
Vanaf 1650: stadhouderloos tijdperk, dus regenten aan de macht… Ondertussen: toenemende Europese concurrentie en dus minder economische winst bezuinigingen op verdedigingswerken, vooral op land en landleger.
1672, Rampjaar: De Republiek wordt aangevallen vanuit drie plekken door:
1. Engeland vanaf zee;
2. Frankrijk vanaf land;
3. Steden Münster en Keulen (Duitsland) vanaf land.
Gevolg: Republiek: redeloos, radeloos, reddeloos…
Checkvraag: bron over Rampjaar (1672)
Wat gebeurde er tijdens het Rampjaar? Oorzaak?
Wat zou de boodschap zijn van dit schilderij? (motief om dit te maken?)
Voor wie was dit pijnlijk: wees zo specifiek mogelijk?
Wie kon profiteren van het Rampjaar?
1672: einde Eerste Stadhouderloze Tijdperk, nieuwe stadhouder Willem III aangesteld…
Bron. Schilderij van Adam Frans van der Meulen, 12 juni 1672: Lodewijk XIV trekt bij Lobith de Rijn over. Van der Meulen was een hofschilder in dienst van Lodewijk en maakte schilderijen voor in zijn paleis in Versailles.
Checkvraag: hoe terugzien Gouden Eeuw?
Op de afbeelding zie je opperkoopman van de VOC (Azië) en regent, vermoedelijk Jacob Mathieusen en zijn vrouw. Op de achtergrond zie je de Nederlandse vloot in Batavia (geschilderd door Albert Cuyp tussen 1640 en 1660).
Hoe zie je drie aspecten (onderdelen) van de Gouden Eeuw terug op de bron?
Wat zou de VOC-opperkoopman duidelijk willen maken met dit schilderij (boodschap)?
In de buurt
Handelskapitalisme 17e eeuw en stapelmarkt
16e en 17e eeuw: ontstaan van handelskapitalisme in de Republiek = Nederlandse handelaren streven naar winst en herinvesteren deel winst in het eigen bedrijf verdere groei bedrijf.
Nederlandse handelaren drijven steeds meer handel overzee, bijv. in Oostzeegebied, Middellandse Zeegebied en uiteindelijk over de wereld.
Amsterdam wordt de nieuwe belangrijkste stapelmarkt van de Lage Landen:
- Stapelmarkt: het opslaan van producten in pakhuizen en verkopen wanneer de prijs hoog is (en/of er veel vraag naar is), bijv. hout uit het Oostzeegebied.
In de buurt
Zeegewesten = handelsgewesten
De zeegewesten Holland en Zeeland waren de belangrijkste gewesten in de overzeese handel, in zowel de handel met:
Het Oostzeegebied (en het Middellandse Zeegebied);
Azië (VOC);
West-Afrika en Amerika (WIC).
Op de Amsterdamse stapelmarkt kwamen vele producten uit de gehele wereld samen: start wereldeconomie
Dus: kenmerkende aspecten:
Wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie;
De bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek;
Pogingen om Indië te bereiken (Zuid-Oost-Azië)
Pogingen om Indië te bereiken:
Niet succesvol: via het noorden (boven Rusland): Willem Barentsz, maar komen vast te zitten in het ijs (Nova Zembla, 1596-1597).
Succesvol: langs de Afrikaanse kust naar Zuid-Oost-Azië: Cornelis de Houtman (1596) Republiek eigen route voor specerijen.
Handelsroute VOC op de kaart: handel in de Oost
Redenen voor oprichting VOC (1602)
Handelaren uit de Republiek reisden naar de Republiek om daar kostbaarheden als specerijen (bijv. kaneel) en zijde te halen. Maar veel concurrentie tussen compagnieën (handelsorganisatie).
Gevolg: veel aanbod, dus daling prijzen en winsten.
Oplossing = oprichting Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC, 1602). Redenen:
Economisch: samenwerking geeft minder concurrentie, dus hogere prijzen en handelswinsten.
Politiek-militair: er was nog steeds oorlog met Spanje, dus samenwerking en handelswinsten nodig in strijd met Spanje (bijv. geld voor wapens of behoud monopolie).
Compagnie = handelsorganisatie.
Producten van de VOC uit Zuid-Oost-Azië
Producten VOC die werden verhandeld: kruidnagel, kaneel, nootmuskaat, foelie, peper (= samen specerijen), zijde, porselein, thee.
Kenmerken van de VOC
Kenmerken van de VOC:
1. Monopolie (alleenrecht) op Nederlandse handel met Azië.
2. Handel in Zuidoost-Azië, bijvoorbeeld in specerijen (bijv. kruidnagel), thee, zijde en porselein.
3. Kapitaal (geld voor investeren) via aandelen.
4. Politiek recht: eigen bestuur over handelsposten langs de kust (factorijen), zelf verdragen afsluiten met lokale bevolking (macht gekregen via Staten-Generaal).
5. Politiek recht: eigen soldaten hebben.
Monopolie = alleenrecht, enige die ergens mag handelen.
Aandelenhandel en de VOC
Hoe kon je als rijke koopman of regent van jouw geld meer geld maken?
Je kon jouw kapitaal (geld) investeren in aandelen van de VOC. Dus jij kocht een stukje van de VOC/een schip en je kreeg een gedeelte van de winst terug (dividend).
Met de opbrengsten van de aandelen kon de VOC blijven investeren in nieuwe scheepsexpedities naar Azië en dus meer winsten maken.
Verband met handelskapitalisme?
Aandelen werden vooral gekocht door rijke burgers Republiek, de regenten.
Bestuur VOC: Heeren XVII
In totaal waren er voor de VOC zeven handelsafdelingen in zeven steden en zij huurden zeelui en soldaten in voor reizen.
- bijv. Amsterdam en Enkhuizen.
Afgevaardigden (vertegenwoordigers) van Kamers vormden samen bestuur VOC, de Heren Zeventien (in Amsterdam).
Verband Nederlandse Opstand en VOC
Opstand (oorlog Republiek tegen Spanje): 1568-1648.
Oprichting VOC: 1602.
Winsten in handel VOC en meegebrachte producten konden gebruikt worden in strijd tegen Spanjaarden:
- Republiek had geld nodig voor leger/wapens.
- VOC probeert handelsroutes van de Spanjaarden/Portugezen in Azië af te pakken.
Checkvraag: welke kenmerken horen bij de VOC? (2 min.)
Wat zijn kenmerken van de VOC? Schrijf letters in schrift:
Kapitaal via aandelen.
Slavernij.
Handel in hout en graan.
Eigen leger en eigen bestuur handelsposten.
De West.
Zijde en thee.
Plantageproducten (zoals tabak en suiker).
Specerijen.
Monopolie.
Checkvraag: verband met oprichting VOC (1602)
In de buurt
Handelsroutes naar de Oost (VOC) en de West (WIC)
VOC: specerijen: kruidnagel, foelie, noodmuskaat, peper
WIC: plantageproducten: tabak, suiker, koffie, katoen
Systeem van slavernij in de Oost (Zuidoost-Azië)
Ook de VOC zetten tot slaaf gemaakten in voor werk op plantags (grote landbouwbedrijven), mijnen, pakhuizen, schepen en huishoudens.
Omvang slavernij in 1750:
VOC: 75.500.
WIC: 64.000.
Verschil: VOC droeg niet actief bij aan de slavenhandel in Azië, maar gebruikte tot slaaf gemaakten alleen voor hun arbeid. WIC droeg wel bij aan slavenhandel.
Tot slaaf gemaakte met pajong (parasol), kind en hond door Jan Brandes (eind 18e eeuw)
In de buurt
VOC-gebied: Banda (Indië)
De VOC wil op de Molukken (onderdeel van Indië) graag onder controle hebben voor de specerijenhandel
Bandaeilanden: enige productieplek van nootmuskaat en foelie ter wereld
Casus: J.P. Coen (1587-1629)
Jan Pieterszoon Coen: gouverneur-generaal, bestuurder in VOC-hoofdstad Batavia in Indonesië.
- Zijn doel: veiligstellen van de handel (monopolie) van specerijen foelie, noodmuskaat en kruidnagel van de Republiek.
De bewoners van de Banda-eilanden handelden ook in nootmuskaat met de Engelsen, maar daar was J.P. Coen woedend over.
Gevolg: ‘Het Bloedbad van Banda’: J.P. Coen vermoordde bijna de gehele bevolking van Banda uit wraak…
Zijn bijnaam: ‘De slachter van Banda’.
Van de 15.000 inwoners waren er nog 1.000 over, de rest was vermoord, gevlucht of in slavernij weggevoerd naar Batavia.
In de buurt
Bronfragment executie op Banda (1621)
Hoe ‘goud’ was de Gouden Eeuw?
Hoe zouden de tijdsbewoners uit de Republiek oordelen over JP Coen? Waarom?
Hoe oordelen wij nu over JP Coen? Waarom?
Eenzijdigheid: twee gezichten van de Gouden Eeuw: Goud en Grauw…
De Gouden Eeuw van de Nederlandse Republiek kent twee gezichten (perspectieven, kanten):
- Positief (‘Gouden Eeuw’): wereldwijde handel geeft welvaart en grote rijkdom (vooral voor regenten en aandeelhouders).
- Negatief (‘Grauwe Eeuw’): handelswinsten gingen samen met geweld, onderdrukking van de lokale bevolking en slavernij. En ook: in de Republiek zelf nog wel armoede.
Oefenen: eenzijdigheid van term ‘Gouden Eeuw’
Geschiedenis is een beeld op het verleden, en overwinnaars schrijven de geschiedenis.
Bekijken: https://npo.nl/start/serie/het-verhaal-van-nederland/seizoen-1/kapers-en-kooplui/afspelen: minuut 30-35…
Schrijf op: twee voorbeelden van Gouden Eeuw en twee voorbeelden van Grauwe Eeuw.
Eindoordeel: exit ticket: kort betoogje van minimaal 60 woorden: term ‘Gouden Eeuw’ wel of niet blijven gebruiken? Minimaal twee argumenten.
Klaar?
Maken huiswerkopgaven op je blad…
In de buurt
Handelsroutes naar de Oost (VOC) en de West (WIC)
VOC: specerijen: kruidnagel, foelie, noodmuskaat, peper
WIC: plantageproducten: tabak, suiker, koffie, katoen
Planning + lesdoel
Terugblikvragen: 6 in 3, oefenexamenvraag en chronologie.
Uitleg/checkvraag: handelskapitalisme, kenmerken WIC en verband Opstand.
Uitleg: behandeling van tot slaaf gemaakten: The Middle Passage en plantages.
Oefenen: visies op slavernij: teksten en filmfragment Amistad (1997).
Lesdoelen:
Je kunt de economische en politieke kenmerken van de WIC beschrijven.
Je kunt het verband tussen de Nederlandse Opstand en de kaapvaart beschrijven.
Je kent de gebieden en producten binnen de Trans-Atlantische driehoekshandel.
Je kunt uitleggen hoe de tot slaaf gemaakten zich verzetten tegen hun levens in slavernij.
Je kunt aan de hand van de slavernij van de WIC reflecteren op het begrip ‘Gouden Eeuw’.
Terugblikopdracht: 6 in 3 (3 min.)
Beantwoord in stilte zoveel mogelijk van deze vragen in je schrift, voor jezelf, geen overleg. Je weet altijd meer dan je denkt (!)
In de buurt
Checkvraag: oefenexamenvraag
Checkvraag: chronologie
Zet de volgende gebeurtenissen op de juiste chronologische volgorde:
A. Begin van het Eerste Stadhouderloze tijdperk.
B. Oprichting van de VOC.
C. Alva straft de Beeldenstormers via de Bloedraad.
D. Het Rampjaar voor de Republiek.
E. Via erfenissen en slimme huwelijkspolitiek krijgen Bourgondische vorsten steeds meer delen van de Nederlanden in handen.
F. Luther heeft kritiek op de katholieke kerk via 95 stellingen.
Overzicht: kenniskapstok
Gouden Eeuw Republiek = 17e eeuw
- Politiek: geen centraal bestuur, maar particularisme (macht bij Gewestelijke Staten). Macht in handen van de regenten (rijke burgers), burgerlijk karakter.
- Economie: opbloei van de handel, nijverheid en landbouw maakt de Republiek het rijkste land van Europa.
- Sociaal: hoog welvaartspeil: relatief weinig armoede (door veel werkgelegenheid).
- Cultureel: opbloei van de schilderkunst, literatuur en wetenschap, gewetensvrijheid en geloofstolerantie.
In de buurt
Relevantie heden
Excuses voor het Nederlandse slavernijverleden:
Casus: Tabo in de Republiek?
Schilderij van Delftse schilder Nicolaas Verkolje (1727) van regent Adriaan van Bredehoff (1672-1733) uit Hoorn.
- Van Bredehoff was onder andere directielid (bewindhebber) van de WIC.
Naam jonge, zwarte jongen is Tabo Janszoon.
Hoe kwam Tabo in de Republiek terecht? Waar kwam hij vandaan?
Hoe zou men tegen hem aankijken hier?
Hoe zou zijn leven er hier uitzien?
Wereldwijde handelscontacten Republiek in de Oostzee, de Oost en de West
Het Oostzeegebied (moedernegotie): rond Polen en Denemarken.
De Oost: Indië/Indonesië.
De West: Brazilië, Suriname (en ook West-Afrika, Fort Elmina, Ghana).
In de buurt
Handelskapitalisme 17e eeuw en stapelmarkt
16e en 17e eeuw: ontstaan van handelskapitalisme in de Republiek = Nederlandse handelaren streven naar winst en herinvesteren deel winst in het eigen bedrijf verdere groei bedrijf.
Nederlandse handelaren drijven steeds meer handel overzee, bijv. in Oostzeegebied, Middellandse Zeegebied en uiteindelijk over de wereld.
Amsterdam wordt de nieuwe belangrijkste stapelmarkt van de Lage Landen:
- Stapelmarkt: het opslaan van producten in pakhuizen en verkopen wanneer de prijs hoog is (en/of er veel vraag naar is), bijv. hout uit het Oostzeegebied.
1621: oprichting West-Indische Compagnie (WIC)
1621: oprichting WIC, handelsorganisatie met monopolie op de Nederlandse handel in Amerika en West-Afrika.
WIC vooral actief in Brazilië en Suriname, waarbij gebruik van slavenplantages.
- WIC neemt deel aan driehoekshandel (Trans-Atlantische slavenhandel).
- WIC haalt tot slaaf gemaakten van West-Afrikaanse kust: fort Elmina (Ghana).
Ontstaan: Trans-Atlantische slavenhandel (driehoekshandel)
Probleem tekort aan arbeidskrachten opgelost door inzet van tot slaaf gemaakten uit Afrika.
Ontstaan Trans-Atlantische slavenhandel (driehoekshandel) tussen Europa, Afrikaanse Westkust en Amerika over slavenhandel en plantageproducten.
- Ongeveer 12 miljoen tot slaaf gemaakten van Afrika naar Amerika.
Kenmerken WIC
Kenmerken van de West-Indische Compagnie (WIC):
Monopolie (alleenrecht) op Nederlandse handel in West-Afrika en Amerika.
Actief in West-Afrika, Suriname en Brazilië, producten: tot slaaf gemaakten, zilver, plantageproducten: suiker, katoen, tabak, koffie.
Kapitaal (geld voor investeren) via aandelen.
Deelname aan de driehoekshandel (zeer lucratief = winstgevend), slavernij.
Politiek: eigen bestuur van handelsposten en koloniën.
Politiek: eigen leger.
Kaapvaart tegen Spanje: veroveren van Spaanse schepen en afpakken van zilver (‘Zilvervloot)’.
= verband met Nederlandse Opstand: Spanje dwarsbomen, ook in Amerika.
Checkvraag: verschillen en overeenkomsten VOC/WIC
Vergelijk met je aantekeningen de VOC en WIC en vul in kenmerken en overeenkomsten. Denk daarbij aan: plaats, producten, bijzondere kenmerken, manieren voor kapitaal, rechten, etc.
Verband VOC met Nederlandse Opstand?
Verband WIC met Nederlandse Opstand?
Kenmerken VOC
Kenmerken WIC
Overeenkomsten VOC en WIC
In de buurt
Handelsroutes naar de Oost (VOC) en de West (WIC)
Overzicht VOC/WIC: handelskapitalisme en wereldwijde handelscontacten
Checkvraag: oude examenvraag
In de buurt
Middle Passage (route over de Atlantische Oceaan)
Ook een mooie ondertitel
Nederlandse Fort Elmina (Goudkust, Ghana): vanuit daar ‘Nederlandse’ tot slaaf gemaakten op overtocht naar Amerika
https://www.youtube.com/watch?v=uwgTpMBvyxU
Trans-Atlantische slavenhandel
Kolonie Suriname
Vanaf 1667 kolonie van het gewest Zeeland (veroverd door de Zeeuwse vloot), maar vanaf 1682 bezit van de gehele Republiek.
WIC-schepen met tot slaaf gemaakten naar suiker- koffie- en katoenplantages in Suriname en Brazilië.
Pas afschaffing slavernij in 1863…
‘Accurate en Origineele Afbeeldinge, van Parimaribo, of Nieuw Middelburg, Geleegen in de Colonie Zuriname’
Checkvraag slavernij
Abolitionisten = groep/beweging die slavernij wil afschaffen en verbieden.
Eenzijdigheid: visies (perspectieven) op slavernij (10 min.)
Stappen analyse visies:
Lees beide tekstjes over visie A en B. Onderstreep de belangrijkste standpunten.
Waar legt visie A de nadruk op? En waar visie B? (belangrijkste standpunten en argumenten)
Waarover zijn de visies het wel eens? Zet dat in het midden.
Visie A: waar nadruk op? Belang-rijkste standpunt/argument?
Visie B: waar nadruk op? Belang-rijkste standpunt/argument?
Waarover visie A en B eens?
Oefenen: vaardigheden en behandeling in slavernij
Filmfragment: Amistad (1997): https://www.youtube.com/watch?v=dxaUe036Ml8
Doel van regisseur? Hoe bereiken?
Gegevens over de scene in de film:
De scene is gebaseerd op scheepsjournaals (soort scheepsverslagen) van slavenschepen in de Trans-Atlantische slavenhandel.
De scene is een samenraapsel van verhalen uit verschillende scheepsjournaals, die nooit tegelijkertijd op één schip plaatsvonden.
Betrouwbaarheid film? Representativiteit film voor overtocht van slaven?
Planning + lesdoel
Checkvraag: 8-klapper + oefenexamenvraag slavenschip.
Checkvraag: centralisatie en particularisme.
Samen tijdlijn maken: continuïteit en discontinuïteit in Europa.
Exit ticket: oefentoetsvraag maken en opschrijven / wat nog moeilijk.
Nabespreken van SO.
Lesdoel: je oefent en leert voor het proefwerk geschiedenis periode 2.
8-klapper: zinnen afmaken, steeds met een hele zin (5 min.)
Voorbeeld: De betrouwbaarheid van een dagboek is groot, want… in een dagboek is er geen intentie (doel) om te liegen.
8-klapper zinnen:
De Bourgondische hertogen breidden hun macht en grondgebied steeds verder uit door:…
De Spaanse generaal Alva nam na de Beeldenstorm de volgende maatregelen:…
Politieke en economische kenmerken van de absolute macht van Lodewijk XIV waren:…
De oorzaak van het ontstaan van het Rampjaar (1672) was…
Twee verschillen tussen de VOC en WIC zijn…
Twee overeenkomsten tussen de VOC en WIC zijn…
De kaapvaart van de WIC houdt in dat…
Het verband tussen de WIC (1621) en de Nederlandse Opstand (1568-1648) is…
In de buurt
Handelsroutes naar de Oost (VOC) en de West (WIC)
VOC: specerijen: kruidnagel, foelie, noodmuskaat, peper
WIC: plantageproducten: tabak, suiker, koffie, katoen
Kenmerken WIC
Kenmerken van de West-Indische Compagnie (WIC):
Monopolie (alleenrecht) op Nederlandse handel in West-Afrika en Amerika.
Actief in West-Afrika, Suriname en Brazilië, producten: tot slaaf gemaakten, zilver, plantageproducten: suiker, katoen, tabak, koffie.
Kapitaal (geld voor investeren) via aandelen.
Deelname aan de driehoekshandel (zeer lucratief = winstgevend), slavernij.
Politiek: eigen bestuur van handelsposten en koloniën.
Politiek: eigen leger.
Kaapvaart tegen Spanje: veroveren van Spaanse schepen en afpakken van zilver (‘Zilvervloot)’.
= verband met Nederlandse Opstand: Spanje dwarsbomen, ook in Amerika.
Checkvraag slavernij
Abolitionisten = groep/beweging die slavernij wil afschaffen en verbieden.
Visies op slavernij: visie A
Visies op slavernij: visie B
Terugblikvraag: proces van centralisatie: wat staat er steeds onder?
Checkvraag: beleidsmaatregelen: wel of geen centralisatie?
Welke van onderstaande beleidsmaatregelen zijn wel voorbeelden van centralisatie?
Er komt een nieuwe belasting voor alle Nederlanden gewesten.
De vorst geeft een privilege aan één bepaalde stad.
Het aanstellen van bestuurders en soldaten uit de burgerij en niet uit de adel.
De hoogste macht ligt bij de Gewestelijke Staten van Brabant.
De vorst besturen vanuit één stad, Brussel.
Alle steden in de Nederlanden krijgen dezelfde munt.
Een stad mag geen eigen tol (belasting) meer heffen op hun stadswegen.
Een koning richt een universiteit op voor de opleiding tot jurist (rechter).
Waren de steden, adel en gewesten wel of niet blij met het centralisatiebeleid van de Bourgondiërs? Leg uit.
Herhalen overzicht: kenniskapstok
Gouden Eeuw Republiek = 17e eeuw
- Politiek: geen centraal bestuur, maar particularisme (macht bij Gewestelijke Staten). Macht in handen van de regenten (rijke burgers), burgerlijk karakter.
- Economie: opbloei van de handel, nijverheid en landbouw maakt de Republiek het rijkste land van Europa.
- Sociaal: hoog welvaartspeil: relatief weinig armoede (door veel werkgelegenheid).
- Cultureel: opbloei van de schilderkunst, literatuur en wetenschap, gewetensvrijheid en geloofstolerantie.
Chronologisch overzicht thema Centralisatie versus Particularisme (vwo 4)
NL’en horen bij het Bourgondische Rijk (1350-1477)
NL’en horen bij het Habsburgse Rijk (1477-1568)
Neergang ‘Gouden Eeuw’: De houdbaarheid van
“Ware Vrijheid”? (1648-1672)
De Nederlandse Opstand tegen Spanje (1568-1588)
Een ‘Gouden’ eeuw voor de Republiek (1588-1648)
95 stellingen van Luther, start protestantisme (1517)
Continuïteit en discontinuïteit/verandering
Continuïteit en discontinuïteit bestaan naast elkaar…
Voorbeeld uit jouw eigen leven?
Voorbeeld uit geschiedenis van deze periode?
Veel gebruikte woorden: aanpassen, voortzetten, afnemen, toenemen, verstevigen, overnemen…
Samen overzicht maken: tijdlijn politiek Europa
Steeds bekijken en benoemen: continuïteit en veranderingen…
1350
1672
De Nederlanden / de Republiek
Frankrijk
Duitsland
Exit ticket: oefentoetsvraag voor kwaliteitsbesef
Maken: oefentoetsvraag en blaadje inleveren (HSH checkt, volgende les bespreken qua kwaliteit).
Denk aan:
Ik weet… begrip(pen) in de vraag beschrijven.
Ik zie/lees… bronverwijzing geven.
Dus… bron uitleggen in eigen woorden, antwoord geven op de vraag.
Nabespreken SO
Waar kan ik mijzelf nog verbeteren?
- Denk aan: ik weet…, ik zie…, dus…
- Wees zo precies mogelijk! (geen ‘ze’, ‘dingen’)
- Heb ik de bron gebruikt?
- Uitleg in meerdere zinnen? Begrip in de vraag uitgelegd?
Welkom bij geschiedenis!
Ga aub zitten volgens plattegrond, pak je map/schrift, pennen en Heilige Boekje Centralisatie en Particularisme.
Mobiel in je tas.
Planning + lesdoel
Checkvraagjes: oorzaak/gevolg, examenopgave en chronologie.
Herhalen: vaardigheden, topografie, stadhouder en raadpensionaris.
Opfrissen: betrouwbaarheid: soorten bronnen + identiteit bronmaker.
Laatste tips / kwaliteitsbesef: hoe volledig antwoord geven op vragen.
Bekijken: scenes Michiel de Ruyter: De Witt en het Rampjaar.
Lesdoel: voorbereiden op proefwerk 2 van geschiedenis.
Complimenten en vasthouden harde leren: 7,0 + 7,3 + 7,3
Checkvraag: gebeurtenis/ontwikkeling en gevolg (causaliteit)
Geef bij de volgende gebeurtenissen steeds een gevolg. Hou dat kort: korte zin:
Checkvraag: oefenexamenvraag
Checkvraag: chronologie
Zet de volgende gebeurtenissen op de juiste chronologische volgorde:
A. Start Nederlandse Opstand tegen Spanje door toenemende centralisatie en kettervervolgingen van Karel V.
B. Start protestantse Reformatie na kritiek van Maarten Luther.
C. Oprichting van de WIC.
D. Verspreiding van de Zwarte Dood door het opkomende langeafstandshandel in Europa.
E. Moord op raadpensionaris De Witt nadat de Republiek wordt aangevallen door Engeland, Frankrijk en twee Duitse steden.
F. Val van Antwerpen.
Herhaling vaardigheden
Herhaling: topografie Nederlanden periode 2 (leerstof!)
A = Vlaanderen.
B = Brabant.
C = Utrecht.
D = Holland.
E = Zeeland.
1 = Atrecht (Arras).
2 = Kortrijk.
3 = Brugge.
4 = Gent.
5 = Antwerpen.
6 = Utrecht.
7 = Amsterdam.
8 = Haarlem.
9 = Leiden.
10 = Delft.
Schelde = rivier die Antwerpen verbindt met de Noordzee
Betrouwbaarheid doel/intentie: identiteit bronmaker
Betrouwbaarheid: ooggetuige + intentie/doel bronmaker: wat bereiken? (daarvoor weten: wat is de identiteit van de bronmaker).
Voorbeeld:
Stel: Hulsebosch heeft een ongelofelijk hekel aan Siawash. Siawash heeft een herkansing gemaakt, maar er zat een foutje in. Siawash wil hem opnieuw maken, maar Hulsebosch wil dat voorkomen en schrijft een brief naar Van Vianen en Baouch om duidelijk te maken dat Siawash niet opnieuw mag herkansen.
Voor welke onderzoeksvraag is deze brief betrouwbaarder? En waarom?
Gedrag van Siawash in de klas.
Visie van omgaan met herkansingen van Hulsebosch.
Vergelijk: katholiek versus protestant / pro-Spaans of pro-Republiek / Oranjegezinde versus een staatsgezinde.
Betrouwbaarheid doel/intentie: aard bron
Twee vragen bij betrouwbaarheid:
1. Is de bronmaker een ooggetuige?
2. Wat is het doel (de intentie) van de bronmaker?
- Daarvoor moet je weten: wie is de bronmaker (identiteit) / aard bron?
Hoe betrouwbaar zijn de volgende bronnen?
1. brief aan je beste vriend;
2. brief van een VOC-matroos naar zijn ouders thuis;
3. Spotprent over de ideeën van Luther.
4. Dagboek;
5. Schilderij van een regentenfamilie.
6. Brief van een edelman aan Lodewijk over zijn bestuur in zijn regio: ‘ik heb hier alles onder controle’.
7. Memoires van Alva: ‘Ik moest de ketters van de Beeldenstorm wel vermoorden, anders raakte ik mijn baan kwijt.’
In de buurt
Contrasten: Republiek, Engeland en Frankrijk (17e eeuw)
In de buurt
Republiek: grote regentenmacht
In de Republiek ligt de macht in de handen van regenten = rijke koopmans- en adellijke families die de bestuursfuncties onder elkaar verdelen (oligarchie, facties):
Regenten in bestuur van steden en gewesten;
Regenten zitting in de Staten-Generaal/Gewestelijke Staten.
Willen particularisme en gewetensvrijheid: waarom?
Niet eerste/tweede stand meeste macht (zoals in Frankrijk)
Vrijheid als sleutelwoord
In de buurt
Bijzondere plaats: politiek
Decentraal bestuur (geen koning, macht versnipperd), rijke burgers veel macht (= regenten, adel relatief weinig in vergelijk met bijv. Frankrijk)
Alle gewesten beslissen zelf over hun eigen gewest (in de Gewestelijke Staten), alleen oorlog en vrede wordt besproken in de Staten-Generaal (overleg van alle gewesten).
Holland belangrijkste gewest, want haalt de meeste belasting op.
Vergelijk: absolute macht koning van Frankrijk: Lodewijk
In de buurt
Bijzondere plaats: politiek
Republiek was een confederatie van gewesten (samenwerkingsverband):
Hoogste macht = Gewestelijke Staten (bestuur van een gewest): zeven gewesten met eigen bestuur dat beslist over wetgeving en rechtspraak, godsdienst en belastingheffing.
Samenwerking gewesten in Staten-Generaal, vertegenwoordigers van iedere Gewestelijke Staten beslissen in Den Haag over buitenlandse politiek, oorlog en defensie + bestuur generaliteitslanden.
Beslissingen kunnen alleen met inspraak van alle gewesten worden gemaakt.
Daarom: traag bestuur, steeds ruggenspraak met Gewestelijke Staten… (bespreken in gewest).
Machtige figuren Republiek: raadpensionaris
Holland is het belangrijkste gewest, want het zorgt voor de meeste belastingen aan de Staten-Generaal.
De Gewestelijke Staten van Holland benoemen de raadpensionaris = secretaris van de Staten-Generaal, onderhoud contacten met het buitenland (‘premier’).
Kenmerken raadpensionaris:
Wil particularisme, eigen rechten behouden.
Soevereiniteit bij de Gewestelijke Staten (gewesten zelf).
Wil vrede, want belang van economische handel en welvaart.
Vooral populair onder zeegewesten en regenten (rijke burgers).
Met name investeren in de vloot.
Johan van Oldenbarnevelt
Johan de Witt
Machtige figuren Republiek: stadhouder
Stadhouder onder Karel V/Filips II = plaatsvervanger landsheer in een gewest.
Stadhouder na 1588: opperbevelhebber van het leger van de Republiek (familie van Oranje-Nassau).
Kenmerken stadhouder:
Wil meer eenheid in de Republiek.
Soevereiniteit moet liggen bij de Staten-Generaal.
Wil oorlog voeren/voortzetten, want dat levert hem als generaal prestige op.
Vooral populair onder landgewesten en het gemeen (het ‘gewone volk’).
Met name investeren in het landleger.
Maurits van Oranje
Frederik Hendrik van Oranje
Willem II van Oranje
Willem III van Oranje
In de buurt
Samenvattend: Regenten/raadpensionaris vs. stadhouder
Vrijheden die de regenten nastreven moesten gerespecteerd worden door de stadhouder (opperbevelhebber leger, invloed in benoeming regenten in steden).
Wel tegengestelde belangen regenten/raadpensionaris en stadhouder:
Raadpensionaris Johan de Witt
Stadhouder Maurits van Oranje
In de buurt
Oranjegezind vs. staatsgezind
Climax tegenstelling Oranjegezind en staatsgezind (gemeen en regenten) en verminderde welvaart in rampjaar 1672
Eerste Stadhouderloze Tijdperk (1650-1672) en raadpensionaris Johan de Witt
1648: Vrede van Münster: einde Nederlandse Opstand tegen Spanje.
1650: overlijden stadhouder Willem II (24 jaar, pokken) zijn opvolger nog niet geboren…
Met name op voorstel van de Gewestelijke Staten van Holland wordt er geen nieuwe stadhouder benoemt, want volgens de Hollandse regenten/staatsgezinden was de stadhouder te oorlogszuchtig, terwijl oorlog duur was en schadelijk voor de handel gevolg: Eerste Stadhouderloze Tijdperk (1650-1672)
Vanaf 1650: macht bij regenten en de raadpensionaris Johan de Witt (r. 1653-1672), de Ware Vrijheid (= geen stadhouder, hoogste macht bij de Staten van Holland, grote regentenmacht).
Dilemma van raadpensionaris De Witt
Vanaf 1650: macht bij regenten en de raadpensionaris Johan de Witt (r. 1653-1672), de Ware Vrijheid (geen stadhouder, hoogste macht bij de Staten van Holland).
Raadpensionaris Johan de Witt goed staatsman en probeert Engeland en Frankrijk tegen elkaar uit te spelen.
Maar probleem: toenemende Europese economische concurrentie en minder economische winst bezuinigen (minder geld uitgeven):
Bezuinigen op verdedigingswerken op land en landleger.
Investeren in de vloot op zee, want zo Hollandse handelsschepen verdedigen (= wens regenten).
Johan de Witt kiest vaak voor (handels)belangen van de regenten. Wie boos daarover?
Kwaliteitsbesef: volledig antwoord op (bron)vraag
Leg uit = meerdere zinnen en zo precies mogelijk.
Geen: ‘ze’, ‘dingen’, vage en niet precieze antwoorden.
Ik weet… begrip/ontwikkeling in vraag uitleggen.
Ik zie/lees… bronverwijzing.
Dus… uitleggen bronverwijzing in eigen woorden, antwoord geven op de vraag.
Mooi antwoorden tweede streepje: waarom zo goed?
‘- Philips II besloot om Alva naar de Nederlanden te zetten en daardoor raakte NL in waanzin. Dit kan je zien door de Spaanse soldaten die achter de ‘dieren’ gaan en de ‘dieren’ die de Nederlandse mensen symboliseren. En terwijl dit gebeurt doet het Nederlandse macht niks (de leeuw slaapt) en de edelen drinken hun wijn en doen leukheden. Doordat de Nederlandse macht en de edelen niks doen, wil de bronmaker zeggen dat ze niks deden om Nederland te helpen, en ze gaven dus een blind oog aan de acties van de Spaanse soldaten/Alva.’
‘- Ik zie in de bron dat Spaanse officieren zijn aan het eten van de welvaart en de overheid, edelen zijn aan het slapen. Dus dit betekent dat de Nederlanders/gewesten hadden niks gedaan om Nederlanders te beschermen en Alva heeft geweld gebruikt op de Nederlanders. Een kritiek die is weergegeven is dus dat het bestuur/de overheid is aan het slapen.’
Kwaliteitsbesef: volledig antwoord op (bron)vraag
Leg uit = meerdere zinnen en zo precies mogelijk.
Geen: ‘ze’, ‘dingen’, vage en niet precieze antwoorden.
Ik weet… begrip/ontwikkeling in vraag uitleggen.
Ik zie/lees… bronverwijzing.
Dus… uitleggen bronverwijzing in eigen woorden, antwoord geven op de vraag.
Bekijken: filmfragmenten uit Michiel de Ruyter
Speelt zich af rondom leven van de Nederlandse admiraal (zeegeneraal) Michiel de Ruyter, rond de tijd van het Rampjaar. Fragmenten: 0.09-0.14 (speech) en 1.19-1.39 (Rampjaar).
Letten op drie zaken:
Rol van de raadpensionaris Johan de Witt en bestuur.
Tegenstelling tussen raadpensionaris/staatsgezinden en stadhouder/ Oranjegezinden/prinsgezinden.
Historische fouten in de film (?)
Raadpensionaris Johan de Witt en admiraal Michiel de Ruyter