Weer in Nederland en Spanje (Aardrijkskunde vmbo), les 1: Uitleg

• newEditor
• Aardrijkskunde
• Middelbare school
• vmbo
• Leerjaar 3,4

Introductie

Uitlegles over het weer in Nederland en Spanje: weerelementen, klimaatfactoren, het ontstaan en de vormen van neerslag, en de weerkaart met H, L, isobaren en fronten.

WEER EN KLIMAAT · HET WEER

Weer in Nederland en Spanje

Examenstof aardrijkskunde vmbo: weerelementen, neerslag en weerkaarten

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: AK/K/4 eindterm 5.1, 5.2. Image credit: Smiley.toerist / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

WEER EN KLIMAAT · HET WEER

Wat ga je kunnen?

Ik kan het weer beschrijven met weerelementen, uitleggen hoe neerslag ontstaat en een weerkaart lezen en aanvullen.

Aan welke woorden denk je bij het weer?

Verwachte woorden: regen, zon, wind, storm, onweer, sneeuw, hagel, temperatuur, wolken, weerbericht, weerkaart. Sorteer ze daarna samen: welke woorden zijn weerelementen (temperatuur, neerslag, wind, luchtdruk, bewolking) en welke zijn vormen van neerslag (regen, sneeuw, hagel)?

Regen in Amsterdam, juli 1978

WEER EN KLIMAAT · HET WEER

Het weer beschrijven: weerelementen

• Weer is de toestand van de lucht op een plek en een moment: nu, vandaag of morgen.

• Je beschrijft het weer met weerelementen: temperatuur, neerslag, wind, luchtdruk en bewolking.

• Bij wind noem je de richting en de kracht. De windrichting is waar de wind vandaan komt.

• Luchtdruk meet je in hectopascal (hPa). Gemiddeld is dat ongeveer 1013 hPa.

Veelgemaakte fout: een westenwind waait naar het westen. Nee, een westenwind komt uit het westen. Laat de foto zien: welke weerelementen herken je (neerslag, bewolking, lage temperatuur aan de jassen)? Uv-straling als weerelement komt in dia 3 en is alleen voor KB en GL/TL. Image credit: Bert Verhoeff, Anefo / Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0

WEER EN KLIMAAT · HET WEER

Het weer verklaren: klimaatfactoren

• Klimaatfactoren verklaren waarom het weer ergens is zoals het is.

• Breedteligging: hoe dichter bij de evenaar, hoe hoger de zon staat en hoe warmer het is.

• Ligging ten opzichte van de zee: de zee maakt het in de winter zachter en in de zomer koeler.

• Hoogteligging: hoe hoger je komt, hoe kouder. Per 100 meter zakt de temperatuur ongeveer 0,6 °C.

• Luchtdrukgebieden en wind: in Nederland waait de wind vaak uit het westen, vanaf zee.

Verschil weerelement en klimaatfactor: een weerelement beschrijft (het is 12 °C en het regent), een klimaatfactor verklaart (het is zacht omdat de wind van zee komt). Rekenvoorbeeld hoogte: op 2000 meter is het ongeveer 12 °C kouder dan op zeeniveau.

Strand van Nerja aan de Middellandse Zee, Zuid-Spanje, juni 2007

WEER EN KLIMAAT · HET WEER

Nederland en Spanje vergelijken

• Spanje ligt zuidelijker: de zon staat hoger, dus het is er warmer en de uv-straling is sterker.

• In de zomer ligt vaak een hogedrukgebied boven Spanje: droog, zonnig en heet weer.

• Het binnenland van Spanje ligt ver van zee en hoog: hete zomers en koude winters.

• In Nederland komt de wind vaak van de Noordzee: zachte winters, koele zomers en regen.

Alleen KB en GL/TL: Spanje en uv-straling horen niet bij de basisberoepsgerichte leerweg. Uv-straling is de straling van de zon waardoor je verbrandt. De uv-index staat in het weerbericht; in Zuid-Spanje is die in de zomer veel hoger dan in Nederland, omdat de zon daar hoger staat. Image credit: Dynamite / Wikimedia Commons, publiek domein

De wind waait van het zuidwesten naar het noordoosten. Hoe heet die wind?

A

Noordoostenwind, de wind gaat naar het noordoosten

B

Zuidwestenwind, de wind gaat naar het zuidwesten

C

Noordoostenwind, de wind komt uit het zuidwesten

D

Zuidwestenwind, de wind komt uit het zuidwesten

Goed: zuidwestenwind, genoemd naar waar hij vandaan komt. Verwachte fout: denken dat de naam zegt waar de wind naartoe waait.

Vul in

Temperatuur en neerslag zijn weerelementen. De afstand tot de zee en de hoogteligging zijn klimaatfactoren.

weerelementen

zee

klimaatfactoren

evenaar

neerslagvormen

Weerelementen beschrijven het weer, klimaatfactoren verklaren het. Verwachte fout: de twee begrippen omdraaien.

Onweerswolk in de buurt van Rotterdam, augustus 2020

WEER EN KLIMAAT · HET WEER

Hoe ontstaat neerslag?

• Lucht bevat onzichtbare waterdamp.

• Lucht die opstijgt, koelt af. Koude lucht kan minder waterdamp bevatten.

• De waterdamp condenseert: er ontstaan kleine druppeltjes of ijskristallen, samen een wolk.

• Druppels botsen en worden groter. Als ze te zwaar zijn, vallen ze als neerslag.

Kern: zonder opstijgende lucht geen neerslag. Condenseren is van gas (waterdamp) naar vloeistof (water). Verwachte fout: denken dat wolken uit waterdamp bestaan; ze bestaan uit druppeltjes en ijskristallen. Image credit: Smiley.toerist / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

WEER EN KLIMAAT · HET WEER

Drie manieren waarop lucht opstijgt

• Stijgingsregen: de zon verwarmt de grond, warme lucht stijgt op. Vaak buien en onweer in de zomer.

• Stuwingsregen: wind duwt lucht tegen een gebergte omhoog. De kant waar de wind op staat, is nat.

• Frontale regen: warme en koude lucht botsen bij een front. De warme lucht wordt omhoog geduwd.

Alle drie gaan over hetzelfde: lucht stijgt op, koelt af en de waterdamp condenseert. In Nederland komt frontale regen het meest voor, bij lagedrukgebieden die van de Atlantische Oceaan komen. Stuwingsregen zie je in Spanje bij het Cantabrisch Gebergte (alleen KB en GL/TL).

Grasveld vol hagelstenen na een hagelbui, juni 2006

WEER EN KLIMAAT · HET WEER

Vormen van neerslag

• Regen: waterdruppels. Motregen: heel kleine druppels die langzaam vallen.

• Sneeuw: ijskristallen die aan elkaar plakken. Het is dan ook bij de grond rond of onder 0 °C.

• Hagel: ijsbolletjes uit hoge buienwolken. Sterk opstijgende lucht blaast ze telkens omhoog.

• Hagel valt vooral bij buien in de zomer, als de lucht bij de grond warm is.

Hagel en sneeuw lijken op elkaar, maar hagel valt vooral bij zomerse buien uit grote stapelwolken (onweerswolken). In zo'n wolk gaan de bolletjes op en neer en groeien laag voor laag. Verwachte fout: hagel koppelen aan koud winterweer. Image credit: Soon Chun Siong / Wikimedia Commons, publiek domein

Zet op volgorde: hoe ontstaat neerslag?

1

Vochtige lucht stijgt op

2

Waterdamp condenseert tot druppeltjes

3

Druppels botsen en worden groter

4

De lucht koelt af

5

Zware druppels vallen als regen

Juiste volgorde zoals hier. Verwachte fout: condensatie voor het afkoelen zetten. Eerst afkoelen, dan condenseren.

Op een warme zomerdag valt er hagel. Hoe kan dat?

A

Koude lucht uit het noorden laat regen bevriezen

B

Een hogedrukgebied zorgt voor koude, droge lucht

C

De zee koelt de lucht boven het land snel af

D

Sterk stijgende lucht blaast ijsbolletjes steeds omhoog

Goed: in een hoge buienwolk stijgt warme lucht snel op. IJsbolletjes gaan op en neer en groeien, tot ze te zwaar zijn. Verwachte fout: denken dat er koude lucht van buiten nodig is.

Weerkaart van het KNMI, 8 januari 2019, 12 uur UTC

WEER EN KLIMAAT · HET WEER

De weerkaart lezen

• H is een hogedrukgebied: dalende lucht, weinig wolken, droog weer.

• L is een lagedrukgebied: opstijgende lucht, wolken, neerslag en vaak veel wind.

• Isobaren verbinden plaatsen met dezelfde luchtdruk. Dicht bij elkaar betekent harde wind.

• Wind waait van hoge naar lage druk.

Op deze kaart van 8 januari 2019 ligt een hogedrukgebied bij de Britse Eilanden en een lagedrukgebied boven de Oostzee. Laat leerlingen de isobaren tellen: ze staan per 5 hPa. In een hogedrukgebied is het in de zomer warm en zonnig, in de winter koud en soms mistig. Image credit: KNMI / Wikimedia Commons, vrij met naamsvermelding

WEER EN KLIMAAT · HET WEER

Fronten en de wet van Buys Ballot

• Koudefront (blauwe driehoekjes): koude lucht duwt warme lucht omhoog. Buien, daarna kouder.

• Warmtefront (rode halve rondjes): warme lucht schuift over koude lucht. Lang regen, daarna warmer.

• Occlusiefront (paars, beide tekens): een koudefront heeft een warmtefront ingehaald.

• Wet van Buys Ballot: sta met je rug naar de wind. Dan ligt de lage druk links, de hoge druk rechts.

• Ligt een L ten noorden van Nederland? Dan waait de wind uit het westen.

Alleen KB en GL/TL: de wet van Buys Ballot. Dit geldt op het noordelijk halfrond. Rond een lagedrukgebied draait de wind tegen de klok in, rond een hogedrukgebied met de klok mee. Voorbeeld: L boven Schotland, H boven Spanje, dan zuidwestenwind in Nederland.

Satellietbeeld van Spanje en Portugal, 24 januari 2003

WEER EN KLIMAAT · HET WEER

Satellietbeeld en weerbericht

• Op een satellietbeeld zijn wolken wit. Waar geen wolken zijn, zie je land en zee.

• Een lange band van wolken is vaak een front. Een wolkenspiraal hoort bij een lagedrukgebied.

• Pas op: witte vlekken op bergen kunnen ook sneeuw zijn.

• Een weerbericht noemt per weerelement wat er komt, en verklaart dat met H, L en fronten.

Alleen KB en GL/TL: satellietbeelden en het schrijven van een weerbericht met een schrijfkader. Op dit beeld van januari 2003 is het boven bijna heel Spanje helder. De witte vlekken op de gebergten (Pyreneeën, Cantabrisch Gebergte, Sierra Nevada) zijn sneeuw. Kijkvraag: waar zie je wolken en waar sneeuw? Image credit: Jacques Descloitres, MODIS Rapid Response Team, NASA / Wikimedia Commons, publiek domein

Video: Wat zijn hoge- en lagedrukgebieden? (Clipphanger, NTR). Kijkvraag: waarom is het in een lagedrukgebied vaak nat en in een hogedrukgebied vaak droog? Antwoord: bij lage druk stijgt lucht op en koelt af, bij hoge druk daalt lucht en lossen wolken op.

Op een weerkaart liggen de isobaren boven de Noordzee dicht bij elkaar. Wat betekent dat?

A

Er valt daar veel neerslag

B

Er staat daar een harde wind

C

Het is daar heel warm

D

Er is daar bijna geen wind

Goed: isobaren dicht bij elkaar betekent een groot drukverschil over korte afstand, dus harde wind. Verwachte fout: dichte isobaren koppelen aan regen.

L boven Schotland: welke wind waait in Nederland?

Alleen KB en GL/TL. Goed antwoord: uit het zuidwesten (of westen). Rug naar de wind, de L ligt links voor je, dus de wind komt van achteren uit het zuidwesten. Verwachte fout: het noorden noemen omdat de L in het noorden ligt.

Wat vond je het lastigst?

1

Weerelementen en klimaatfactoren

2

Hoe neerslag ontstaat

3

De weerkaart lezen

4

Windrichting bepalen

Gebruik de uitslag voor de start van les 2. Windrichting bepalen met Buys Ballot is alleen voor KB en GL/TL.

Waarom zorgt opstijgende lucht voor regen?

Goed antwoord: opstijgende lucht koelt af, de waterdamp condenseert tot druppeltjes, die worden groter en vallen. Verwachte fout: alleen zeggen dat wolken regen maken, zonder afkoelen en condenseren.

WEER EN KLIMAAT · HET WEER

Begrippen (1/2)

• weerelementen: temperatuur, neerslag, wind, luchtdruk en bewolking: hiermee beschrijf je het weer

• klimaatfactoren: breedteligging, ligging ten opzichte van zee, hoogte en wind: hiermee verklaar je het weer

• ontstaan van neerslag: lucht stijgt op, koelt af en de waterdamp condenseert tot druppels

• vormen van neerslag: regen, motregen, sneeuw en hagel

• weerkaart: kaart met hoge- en lagedrukgebieden, isobaren en fronten

WEER EN KLIMAAT · HET WEER

Begrippen (2/2)

• isobaar: lijn die plaatsen met dezelfde luchtdruk verbindt

• wet van Buys Ballot: rug naar de wind: lage druk links, hoge druk rechts (KB en GL/TL)

• uv-straling: zonnestraling waardoor je verbrandt; sterker als de zon hoog staat (KB en GL/TL)

• satellietbeeld: foto uit de ruimte waarop je wolken ziet (KB en GL/TL)

• weerbericht: tekst die het weer per weerelement voorspelt en verklaart