3VWO_H6_Powerpoint 6.1 tm 6.3

Voor je op tafel ligt:


Leerboek: bladzijde 98-99

Werkboek: bladzijde 124-125

Aantekeningschrift

1 / 83
volgende
Slide 1: Slide
newEditor

In deze les zitten 83 slides, met tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Voor je op tafel ligt:


Leerboek: bladzijde 98-99

Werkboek: bladzijde 124-125

Aantekeningschrift


‘Kijkbril’ van dit hoofdstuk.
Landschap ontleden

Pleistoceen?

Open de atlas en ga naar bladzijde 238 E. Geologische tijdschaal


B117 Geologie

Geologie = de wetenschap die zich bezighoudt met het
ontstaan en de veranderingen van de aardkorst.

• De geologische geschiedenis is verdeeld in een aantal
perioden.
 geologische tijdschaal


• Met fossielen kun je de ouderdom van een bepaald deel
van de aardkorst nagaan.
 versteende resten of afdrukken van planten en dieren.


Klimaatverandering is heel normaal.


• Koude en warme periodes wisselen elkaar af.
 ijstijden / glacialen
 interglacialen

• Verschil met temperatuurstijgingen in het
verleden: de rol van de mens.
 behalve het natuurlijk broeikaseffect
 ook het versterkte broeikaseffect
 gevolg: terugkoppelingen


B143 Klimaatverandering


IJstijd / glaciaal: koude perioden in de geschiedenis
van de aarde.

 gemiddeld 5 ⁰C kouder

 door grotere albedo nog kouder

 sneeuw wordt samengedrukt tot ijs


 gletsjers / ijskappen breiden zich uit


• IJstijd  interglaciaal  ijstijd  interglaciaal  enzovoort (?)

B118 IJstijden

Ga naar BosAtlas: bladzijde 28-29


Video:
Stuwwallen uit de ijstijd bedekken ons land




20


Pleistoceen = geologisch tijdvak vanaf 2,5 miljoen jaar
tot 12.000 jaar geleden.
 afwisseling van ijstijden / glacialen en interglacialen

Het Pleistoceen

• Tijdens een ijstijd:


- steenkoud: alleen in de zomer boven nul

- meeste neerslag valt als sneeuw

- sneeuw wordt samengedrukt tot ijs

- meer landijs  lagere zeespiegel  Noordzee valt droog

- gletsjers Scandinavië breiden uit tot Nederland

- ijskap Scandinavië: 2.500 tot 3.000 m dik


Hoog- en Laag-Nederland

Het Nederlandse landschap

bestaat uit:


A

B


A

B

Hoog-Nederland

Laag-Nederland

Stroomgebieden

De Rijn, Maas en de voorlopers van deze rivieren hebben vele

stroomgebieden gehad.



Deze rivieren hebben een dikke laag zand en grind in heel Nederland afgezet.




Rivierenland

Tijdens de meeste ijstijden bleef Nederland ‘ijsvrij’.
 landijs soms wel dicht in de buurt
 dan: koud klimaat en toendralandschap

• Rivieren tijdens zo’n koude periode:

in de zomer:

  • snelstromend en heel breed door veel smeltwater

  • vele ondiepe waterlopen door verstopte
    beddingen = vlechtende rivier

  • brede puinwaaier van zand en grind


in de winter:

  • bijna geen water door lage temperaturen


 grote schommelingen in de waterafvoer = regiem


Tijdens de Saale-ijstijd bereikte het ijs Nederland wel.
 Noord-Nederland raakte bedekt

Twee fasen:

Oprukkend ijs

• Fase 1:


  • tot de lijn Texel-Coevorden

  • transport van zand, stenen en klei door het ijs

  • verpulvering stenen door gewicht van het ijs

  • keileem = grondmorene bestaande uit een mengsel van keien,
    grind, zand en leem.

  • afgezet in Noord- en Oost-Nederland soms zichtbaar als
    heuvels: keileemkoppen



Oprukkend ijs

• Fase 2:

- tot de lijn Haarlem – Utrecht – Nijmegen

  • rand ijs bestond uit ‘tongen’ die rivierdalen volgden.

  • tongbekken = door het landijs uitgediept rivierdal

  • rivierzand en -grind werd opzij gedrukt tot stuwwallen


  • Einde fase 2: lijkt sterk op Holoceen (‘huidige tijd’)

Stuwwallen (1)

De verschillende ijstongen (letter

…......) duwden de grond aan de

voorkant en aan de zijkanten op tot

stuwwallen (=…......).

A

B

B

A

C

Stuwwallen (2)

Uit welk materiaal zijn de

stuwwallen opgebouwd?

De stuwwallen bestaan uit zand en

grind. Dit zand en grind is door

(voorlopers van) de Rijn en Maas in

heel Nederland neergelegd.

Stuwwallen (3)

Aan het einde van de koude periode

trok het ijs zich weer terug.



Je vindt de stuwwallen nog steeds

terug in het landschap van Hoog-

Nederland.



Bijvoorbeeld:

  • de Veluwe

  • de Utrechtse Heuvelrug

Overblijfselen uit de ijstijd

Ten noorden van de grote rivieren vind je enorme keien met soms een

doorsnede van meer dan een meter. Deze zwerfstenen zijn door het ijs

meegekomen en in Nederland neergelegd toen het ijs smolt.



Waarom vind je deze zwerfstenen

alleen ten noorden van de grote

rivieren?


Omdat het ijs tot halverwege Nederland is gekomen.



Door de schurende werking (erosie) van
gletsjers ontstaan glaciale landschapsvormen.


• Morene: puin dat door een gletsjer is vervoerd.
 zand, gruis, stenen, rotsblokken


  • Zijmorene
    Middenmorene
    Eindmorene


  • Grondmorene keileem


B120 Glaciale landschapsvormen


Lees ‘’Oprukkend ijs’’ leerboek blz. 99
Maak opdracht 7+8 en gebruik figuur 4 en 5

Keileem/keileemkop, tongbekken, stuwwal

keileemkoppen

Haarlem, Utrecht en Nijmegen

Door het oprukkende landijs (vanuit het noorden) werden ze ‘gedwongen’ naar het westen af te buigen.

In het westen zijn de stuwwallen bedekt met jongere afzettingen (sediment).


Laatste ijstijd: wel koud, geen ijs.


Nederland was een poolwoestijn of –steppe:

  • waardoor de wind de kale zandbodem weg kon blazen

  • het zand bedekte de Pleistocene ondergrond = dekzand

  • de lichter deeltjes kwamen verder landinwaarts = löss
     Limburgse heuvels, België, Duitsland


• Uitbreiding rivieren naar het westen door droge Noordzee.

Poolwoestijn

Huiswerk vrijdag paragraaf 6.1:

  • Opdracht 3, 4, 5, 6 en 11 werkboek blz. 125


Een rivier stroomt van hoog naar laag.
 lengteprofiel rivier bestaat uit:
- bovenloop
- middenloop
- benedenloop

  • Verval = hoogteverschil tussen twee plaatsen
    langs een rivier.
     voorbeeld: hoogteverschil van de Rijn tussen
    Spijk en Hoek van Holland = 12 m


  • Verhang = het verval per km.
     voorbeeld:
    - lengte van de Rijn tussen Spijk en
    Hoek van Holland = 150 km.
    - hoogteverschil (verval) = 12 m
    - verhang = 12 m / 150 km = 0,08 m per km

B95 Verval en verhang


Diepte-erosie = door de uitschurende werking van
een rivier ontstaat een V-vormig dal.
 steil rivierdal = kloofdal of canyon

• Diepte-erosie in de bovenloop van een rivier:
- hogere stroomsnelheid
- grotere uitschurende werking


  • Bergrivier die plotseling uitkomt op een open vlakte:
    - diepte-erosie stopt
    - sedimentatie in vorm van een puinwaaier


• Diepte-erosie in een gebied dat door endogene
krachten omhoog komt.
 insnijding met ongeveer dezelfde snelheid als opheffing
 VB: Grand Canyon

B121 Diepte-erosie

Paragraaf 6.1

  • Leerboek blz. 98-99

  • Werkboek blz. 125


Door verschillende factoren wisselt de sterkte van
de zonnestraling die de aarde bereikt.


• Factor 1: de weerkaatsing van het zonlicht door
deeltjes in de dampkring.
 vb: grote vulkaanuitbarsting


• Factor 2: de weerkaatsing van het zonlicht op
het aardoppervlak.
 albedo
 witte oppervlakten weerkaatsen meer zonlicht



B145 Klimaatverandering en zonnestraling


Door de klimaatverandering stijgt de temperatuur op aarde met 1,5 tot 2 ⁰C.
 door terugkoppelingen in de natuur kunnen de gevolgen groot zijn.

• Positieve terugkoppeling: versterkt de klimaatverandering (extra opwarming).

Voorbeeld:
albedo-effect = hogere temperaturen  meer sneeuw smelt  minder weerkaatsing  meer opwarming, enz.

B146 Terugkoppeling


• Negatieve terugkoppeling: zwakt de klimaatverandering af (temperatuurdaling).

Voorbeeld:
waterdamp- en wolkenterugkoppeling = opwarming  meer verdamping  meer lage bewolking  extra
zonlichtreflectie  minder zonlicht op aarde  temperatuurdaling


B146 Terugkoppeling


Opdracht 11 werkboek blz. 127 W5

Leerboek blz. 100-101

Werkboek blz. 128-129


Holoceen = 12.000 jaar geleden tot nu.

Kenmerken:
- warmer  minder landijs  hogere zeespiegel
- kustlijn verschoof landinwaarts
- transgressie = periode waarin de invloed van de zee toeneemt

• Twee redenen stijgende zeespiegel:

1 smeltend landijs

2 bodemdaling:
- tijdens Pleistoceen: aardkorst Scandinavië wordt ingedrukt door het gewicht van het ijspakket
- daarna: aardkorst Scandinavië komt weer omhoog
- gevolg: bodem Noord-Nederland zakt in door wipwerking.


 bodemdaling en afsmelten landijs zorgen voor relatieve zeespiegelstijging

Klimaat warmt op, zeespiegel stijgt

Waterkringloop



B92 Waterkringloop

De waterkringloop is de voortdurende verplaatsing van water over de aarde.

  • Verdamping  condensatie  wind  neerslag boven land  water langzaam of snel terug:


  • Door rivieren terug naar zee.

  • Door verdamping terug de lucht in:
    - direct vanuit oppervlaktewater = evaporatie
    - via de bladeren van planten en bomen = transpiratie
     evaporatie + transpiratie = evapotranspiratie

  • Via het grondwater.

  • Of het zit opgeslagen in ijskappen.


In de grond bevindt zich water in de kleine
openingen (poriën) tussen de bodemdeeltjes.
 grond met veel poriën = poreus
 water kan dan ver weg zakken (infiltratie)
aquifer = waterdragende laag in de ondergrond


• Grondwaterpeil / grondwaterspiegel = bovenkant
van het grondwater.
 maaiveld = oppervlak van de grond.

B93 Grondwater


Klimaat warmt op, zeespiegel stijgt

• Bodemdaling  stijging grondwaterpeil  moeras  basisveen

Basisveen: eerste laag die tijdens het Holoceen op de
Pleistocene ondergrond kwam te liggen.


Dwarsdoorsnede van het kustgebied

Figuur 9 laat de opbouw van het kustgebied zien.

VWO 3 Vandaag:


Rond 3850 v.Chr.: einde aan landwaarts
opschuiven kustlijn.

Ontstaan oude duinen:
1 op de grens tussen land en zee ontstonden
strandwallen
2 de wind kreeg vat op het droge zand
3 het zand waaide het op tot duinen

• De zee hield via zeegaten toegang tot een
binnenzee achter de strandwallen.
getij: droogvallend met eb, onder water
met vloed
 ontstaan laag oude zeeklei door bezinken
fijne kleideeltjes

Waddenkust


Na 3850 v.Chr. schoof de kustlijn op naar het westen
door een dalende zeespiegel.


 aan zee: lange, lage duinenrij


 gebied daarachter:
1 minder invloed zout water
2 natuurlijke omgeving (milieu) wordt steeds zoeter
3 open water groeit dicht door plantengroei
4 en veenontwikkeling door het niet vergaan van
plantenresten

Naam proces bij stap 3 en 4: verlanding
Ontstaan van een dik veenpakket: Hollandveen

Veenmoerassen


Veenmoerassen

• Veen kan ook ontstaan waar regenwater niet in de bodem kan zakken.

 door ondoorlatende lagen keileem of klei

hoogveen = veen dat tijdens het ontstaan helemaal afhankelijk is van regenwater.

laagveen = veen dat onder water is gevormd, onafhankelijk van regenwater.



Door stormen werden in Noord- en Zuidwest-Nederland:

- flinke happen veen weer weggeslagen

- nieuwe zeegaten gevormd

- de overgebleven lagen veen bedekt door een nieuwe laag
zand en klei: jonge zeeklei

• Zandbanken voor de kust  afgebroken door de zee 
zand verder verplaatst door de wind  nieuwe duinenrij:
jonge duinen

Jongere afzetting

11

je daarin de verschillende afzettingen kunt zien.

Basisveen -

Oude duinen

- Oude zeeklei

hollandveen

Jonge zeeklei

Jonge duinen

C

A

D

B

landinwaartse verplaatsing van de strandwal transgressie)

omkering: het begin van de zeewaartse groei van de strandwallen (langzamere zeespiegelstijging)

zeewaartse groei van rijen strandwallen

zand zorgt voor de opbouw van jonge duinen

FIGUUR 11A: In de beginperiode stijgt de zeespiegel het snelst (zie ook figuur 9 en W8).

1

3

2

4

FIGUUR 11A: In de beginperiode stijgt de zeespiegel het snelst (zie ook figuur 9 en W8).

1

3

2

4

aanslibbingskust

Er wordt (op veel plekken) meer zand aangevoerd dan dat er wordt afgevoerd.

A

B

C

D


De waterkringloop is de voortdurende verplaatsing van water over de aarde.

B92 Waterkringloop


Door de kracht van golven veranderen
kusten voortdurend van uiterlijk.

• Opbouw van kusten door zee:
- aanslibbingskust = meer aanvoer van
zand dan afvoer.
- ontstaan duinen:
1 zandbanken door aanvoer zand
2 droog bij eb
3 wind neemt zand mee van strandwal
4 zand blijft liggen en vormt duinen

• Afbraak van kusten door zee:
- afbraakkust = meer afvoer dan aanvoer.
- door grote kracht van golven.
- voorbeeld: klifkust.

B123 Kustvormen

Leerboek blz. 102-103

Werkboek blz. 131

Neem de volgende vragen over en beantwoord deze:

  1. Hoe zijn kwelders gevormd?

  2. Hoe ontstaat een zeekleipolder? Noem kenmerken van een zeekleipolder.

  3. Hoe ontstaan veenontginningen? Noem kenmerken van veenontginningen

  4. Waarom is het gebruik van veengrond veranderd?

  5. Hoe ontstaat een droogmakerij? Noem kenmerken van een droogmakerij



Wisselende invloed van de zee in het Holoceen:

  • transgressie:

+ kustlijn verschuift landinwaarts

+ afzetting jonge zeeklei


- regressie:
+ kustlijn verschuift zeewaarts
+ ontstaan veenlagen

• Afzetting van klei door het getij:

1 als de zee het hoogst is, staat het water even stil

2 de slibdeeltjes zakken naar de bodem

3 als het eb, wordt blijven de slibdeeltjes achter

4 de grond komt hoger te liggen

5 het gebied overstroomt zelden meer

6 het gebied raakt begroeid  kwelder

Zeekleilandschap



Zeekleilandschap

  • 500 v.Chr.: wonen op terpen.
     kunstmatige heuvels ter bescherming tegen het
    zeewater.

• 1000 n.Chr.: wonen achter dijken.

  • eerst: ‘defensief’ = bescherming tegen de zee

  • later: ‘offensief’ = land winnen op zee

1 aanslibbing van land buitendijks

2 ontstaan van kwelders

3 bedijking van die kwelders

4 kenmerken van zo’n zeekleipolder:
+ 1 tot 2 m boven NAP + akkerbouw
+ vruchtbaar + blokverkaveling



Zeekleilandschap

  • Friese en Groningse boeren hadden recht van opstrek:
    = nieuw ingepolderde land in bezit nemen.

    Kwelderwerken = menselijke ingrepen in kwelders om landaangroei te stimuleren.
     houten palen met wilgentakken ertussen zorgen
    voor rustiger water met meer sedimentatie

Zelfstandig werken = Huiswerk vrijdag 6 maart

  • Lezen: Paragraaf 6.3 Mensen in het kustgebied leerboek blz. 102-103

  • Maken: 6.3 opdrachten 1 t/m 8 werkboek blz. 131-133

Zelfstandig werken

1. Lezen: Paragraaf 6.3 Mensen in het kustgebied LB blz. 102-103

Maken: 6.3 opdrachten 1 t/m 8 werkboek blz. 131-133


2. Klaar? Maak opdracht 9 (atlas) en 10

3. Klaar? Maak huiswerk voor volgende week:

Lezen: Paragraaf 6.4 Mensen in het zand- en lösslandschap leerboek blz. 104-105

Maken: 6.4 opdrachten 1 t/m 3 werkboek blz. 134-135




Rond het jaar 1000 gingen mensen in
het veenlandschap wonen door:


1 de bouw van boerderijen langs een weg,
dijk, kanaal, riviertje.
 ontginningsbasis


2 het graven van een brede waterloop
op 1 km afstand van de ontginningsbasis.
 wetering


3 het graven van slootjes in de lengterichting
voor de ontwatering.

Veenlandschap



Veenlandschap

Zo ontstond het landschap van veenontginningen (veenpolders met een strokenverkaveling ):



Veenlandschap

• Eerst: akkerbouw (landbouw gericht op telen van gewassen zoals aardappelen, granen, uien, suikerbieten)


Later: te nat voor akkerbouw  veeteelt (koeien, varkens, kippen voor producten als vlees, melk, eieren en bont)


Te nat door:

  • inklinking: inzakken veenbodem door ontwatering

  • veenoxidatie: verteren plantenresten door
    aanwezigheid zuurstof in het ontwaterde veen.


Door de lage ligging:
- zijn dijken nodig
- moet de waterstand kunstmatig geregeld worden



Veenlandschap

• Ook zijn plassen ontstaan door het afgraven van veen:

  • gedroogd veen = een brandstof

  • honderden afgegraven watergangen: petgaten

  • daartussen plekken om het veen te drogen: legakkers

  • tijdens stormen spoelden ook de legakkers weg.
     VB: Loosdrechtse Plassen



Sinds de 16e eeuw: drooglegging van grote meren, plassen en delen van de zee.  droogmakerijen

Stap 1: aanleg ringdijk met ringvaart om het droog te malen meer.

Stap 2: water wegpompen uit het lager gelegen meer in de hoger gelegen ringvaart met een gemaal.

• Kenmerken droogmakerijen:
- gemiddeld 3 tot 5 m onder NAP

- oude zeeklei aan het oppervlak doordat het veen:
+ is weggeslagen door stormvloeden
+ is afgegraven voor turfwinning

 onderdeel van het zeekleilandschap

Droogmakerijen

Opdracht 6

1) aan de hoogteligging: de droogmakerij ligt lager
2) aan de indeling / verkaveling van de droogmakerij: die is regelmatiger

De dijk ligt als een ring om de hele droogmakerij / hij omringt de polder helemaal