Voor je op tafel ligt:
Leerboek: bladzijde 98-99
Werkboek: bladzijde 124-125
Aantekeningschrift
Voor je op tafel ligt:
Leerboek: bladzijde 98-99
Werkboek: bladzijde 124-125
Aantekeningschrift
‘Kijkbril’ van dit hoofdstuk.
Landschap ontleden
Pleistoceen?
Open de atlas en ga naar bladzijde 238 E. Geologische tijdschaal
B117 Geologie
Geologie = de wetenschap die zich bezighoudt met het
ontstaan en de veranderingen van de aardkorst.
• De geologische geschiedenis is verdeeld in een aantal
perioden.
geologische tijdschaal
• Met fossielen kun je de ouderdom van een bepaald deel
van de aardkorst nagaan.
versteende resten of afdrukken van planten en dieren.
Klimaatverandering is heel normaal.
• Koude en warme periodes wisselen elkaar af.
ijstijden / glacialen
interglacialen
• Verschil met temperatuurstijgingen in het
verleden: de rol van de mens.
behalve het natuurlijk broeikaseffect
ook het versterkte broeikaseffect
gevolg: terugkoppelingen
B143 Klimaatverandering
IJstijd / glaciaal: koude perioden in de geschiedenis
van de aarde.
gemiddeld 5 ⁰C kouder
door grotere albedo nog kouder
sneeuw wordt samengedrukt tot ijs
gletsjers / ijskappen breiden zich uit
• IJstijd interglaciaal ijstijd interglaciaal enzovoort (?)
B118 IJstijden
Ga naar BosAtlas: bladzijde 28-29
Video:
Stuwwallen uit de ijstijd bedekken ons land
20
Pleistoceen = geologisch tijdvak vanaf 2,5 miljoen jaar
tot 12.000 jaar geleden.
afwisseling van ijstijden / glacialen en interglacialen
Het Pleistoceen
• Tijdens een ijstijd:
- steenkoud: alleen in de zomer boven nul
- meeste neerslag valt als sneeuw
- sneeuw wordt samengedrukt tot ijs
- meer landijs lagere zeespiegel Noordzee valt droog
- gletsjers Scandinavië breiden uit tot Nederland
- ijskap Scandinavië: 2.500 tot 3.000 m dik
Hoog- en Laag-Nederland
Het Nederlandse landschap
bestaat uit:
A
B
A
B
Hoog-Nederland
Laag-Nederland
Stroomgebieden
De Rijn, Maas en de voorlopers van deze rivieren hebben vele
stroomgebieden gehad.
Deze rivieren hebben een dikke laag zand en grind in heel Nederland afgezet.
Rivierenland
Tijdens de meeste ijstijden bleef Nederland ‘ijsvrij’.
landijs soms wel dicht in de buurt
dan: koud klimaat en toendralandschap
• Rivieren tijdens zo’n koude periode:
in de zomer:
snelstromend en heel breed door veel smeltwater
vele ondiepe waterlopen door verstopte
beddingen = vlechtende rivier
brede puinwaaier van zand en grind
in de winter:
bijna geen water door lage temperaturen
grote schommelingen in de waterafvoer = regiem
Tijdens de Saale-ijstijd bereikte het ijs Nederland wel.
Noord-Nederland raakte bedekt
Twee fasen:
Oprukkend ijs
• Fase 1:
tot de lijn Texel-Coevorden
transport van zand, stenen en klei door het ijs
verpulvering stenen door gewicht van het ijs
keileem = grondmorene bestaande uit een mengsel van keien,
grind, zand en leem.
afgezet in Noord- en Oost-Nederland soms zichtbaar als
heuvels: keileemkoppen
Oprukkend ijs
• Fase 2:
- tot de lijn Haarlem – Utrecht – Nijmegen
rand ijs bestond uit ‘tongen’ die rivierdalen volgden.
tongbekken = door het landijs uitgediept rivierdal
rivierzand en -grind werd opzij gedrukt tot stuwwallen
Einde fase 2: lijkt sterk op Holoceen (‘huidige tijd’)
Stuwwallen (1)
De verschillende ijstongen (letter
…......) duwden de grond aan de
voorkant en aan de zijkanten op tot
stuwwallen (=…......).
A
B
B
A
C
Stuwwallen (2)
Uit welk materiaal zijn de
stuwwallen opgebouwd?
De stuwwallen bestaan uit zand en
grind. Dit zand en grind is door
(voorlopers van) de Rijn en Maas in
heel Nederland neergelegd.
Stuwwallen (3)
Aan het einde van de koude periode
trok het ijs zich weer terug.
Je vindt de stuwwallen nog steeds
terug in het landschap van Hoog-
Nederland.
Bijvoorbeeld:
de Veluwe
de Utrechtse Heuvelrug
Overblijfselen uit de ijstijd
Ten noorden van de grote rivieren vind je enorme keien met soms een
doorsnede van meer dan een meter. Deze zwerfstenen zijn door het ijs
meegekomen en in Nederland neergelegd toen het ijs smolt.
Waarom vind je deze zwerfstenen
alleen ten noorden van de grote
rivieren?
Omdat het ijs tot halverwege Nederland is gekomen.
Door de schurende werking (erosie) van
gletsjers ontstaan glaciale landschapsvormen.
• Morene: puin dat door een gletsjer is vervoerd.
zand, gruis, stenen, rotsblokken
Zijmorene
Middenmorene
Eindmorene
Grondmorene keileem
B120 Glaciale landschapsvormen
Lees ‘’Oprukkend ijs’’ leerboek blz. 99
Maak opdracht 7+8 en gebruik figuur 4 en 5
Keileem/keileemkop, tongbekken, stuwwal
keileemkoppen
Haarlem, Utrecht en Nijmegen
Door het oprukkende landijs (vanuit het noorden) werden ze ‘gedwongen’ naar het westen af te buigen.
In het westen zijn de stuwwallen bedekt met jongere afzettingen (sediment).
Laatste ijstijd: wel koud, geen ijs.
Nederland was een poolwoestijn of –steppe:
waardoor de wind de kale zandbodem weg kon blazen
het zand bedekte de Pleistocene ondergrond = dekzand
de lichter deeltjes kwamen verder landinwaarts = löss
Limburgse heuvels, België, Duitsland
• Uitbreiding rivieren naar het westen door droge Noordzee.
Poolwoestijn
Huiswerk vrijdag paragraaf 6.1:
Opdracht 3, 4, 5, 6 en 11 werkboek blz. 125
Een rivier stroomt van hoog naar laag.
lengteprofiel rivier bestaat uit:
- bovenloop
- middenloop
- benedenloop
Verval = hoogteverschil tussen twee plaatsen
langs een rivier.
voorbeeld: hoogteverschil van de Rijn tussen
Spijk en Hoek van Holland = 12 m
Verhang = het verval per km.
voorbeeld:
- lengte van de Rijn tussen Spijk en
Hoek van Holland = 150 km.
- hoogteverschil (verval) = 12 m
- verhang = 12 m / 150 km = 0,08 m per km
B95 Verval en verhang
Diepte-erosie = door de uitschurende werking van
een rivier ontstaat een V-vormig dal.
steil rivierdal = kloofdal of canyon
• Diepte-erosie in de bovenloop van een rivier:
- hogere stroomsnelheid
- grotere uitschurende werking
Bergrivier die plotseling uitkomt op een open vlakte:
- diepte-erosie stopt
- sedimentatie in vorm van een puinwaaier
• Diepte-erosie in een gebied dat door endogene
krachten omhoog komt.
insnijding met ongeveer dezelfde snelheid als opheffing
VB: Grand Canyon
B121 Diepte-erosie
Paragraaf 6.1
Leerboek blz. 98-99
Werkboek blz. 125
Door verschillende factoren wisselt de sterkte van
de zonnestraling die de aarde bereikt.
• Factor 1: de weerkaatsing van het zonlicht door
deeltjes in de dampkring.
vb: grote vulkaanuitbarsting
• Factor 2: de weerkaatsing van het zonlicht op
het aardoppervlak.
albedo
witte oppervlakten weerkaatsen meer zonlicht
B145 Klimaatverandering en zonnestraling
Door de klimaatverandering stijgt de temperatuur op aarde met 1,5 tot 2 ⁰C.
door terugkoppelingen in de natuur kunnen de gevolgen groot zijn.
• Positieve terugkoppeling: versterkt de klimaatverandering (extra opwarming).
Voorbeeld:
albedo-effect = hogere temperaturen meer sneeuw smelt minder weerkaatsing meer opwarming, enz.
B146 Terugkoppeling
• Negatieve terugkoppeling: zwakt de klimaatverandering af (temperatuurdaling).
Voorbeeld:
waterdamp- en wolkenterugkoppeling = opwarming meer verdamping meer lage bewolking extra
zonlichtreflectie minder zonlicht op aarde temperatuurdaling
B146 Terugkoppeling
Opdracht 11 werkboek blz. 127 W5
Leerboek blz. 100-101
Werkboek blz. 128-129
Holoceen = 12.000 jaar geleden tot nu.
Kenmerken:
- warmer minder landijs hogere zeespiegel
- kustlijn verschoof landinwaarts
- transgressie = periode waarin de invloed van de zee toeneemt
• Twee redenen stijgende zeespiegel:
1 smeltend landijs
2 bodemdaling:
- tijdens Pleistoceen: aardkorst Scandinavië wordt ingedrukt door het gewicht van het ijspakket
- daarna: aardkorst Scandinavië komt weer omhoog
- gevolg: bodem Noord-Nederland zakt in door wipwerking.
bodemdaling en afsmelten landijs zorgen voor relatieve zeespiegelstijging
Klimaat warmt op, zeespiegel stijgt
Waterkringloop
B92 Waterkringloop
De waterkringloop is de voortdurende verplaatsing van water over de aarde.
Verdamping condensatie wind neerslag boven land water langzaam of snel terug:
Door rivieren terug naar zee.
Door verdamping terug de lucht in:
- direct vanuit oppervlaktewater = evaporatie
- via de bladeren van planten en bomen = transpiratie
evaporatie + transpiratie = evapotranspiratie
Via het grondwater.
Of het zit opgeslagen in ijskappen.
In de grond bevindt zich water in de kleine
openingen (poriën) tussen de bodemdeeltjes.
grond met veel poriën = poreus
water kan dan ver weg zakken (infiltratie)
aquifer = waterdragende laag in de ondergrond
• Grondwaterpeil / grondwaterspiegel = bovenkant
van het grondwater.
maaiveld = oppervlak van de grond.
B93 Grondwater
Klimaat warmt op, zeespiegel stijgt
• Bodemdaling stijging grondwaterpeil moeras basisveen
Basisveen: eerste laag die tijdens het Holoceen op de
Pleistocene ondergrond kwam te liggen.
Dwarsdoorsnede van het kustgebied
Figuur 9 laat de opbouw van het kustgebied zien.
VWO 3 Vandaag:
Rond 3850 v.Chr.: einde aan landwaarts
opschuiven kustlijn.
Ontstaan oude duinen:
1 op de grens tussen land en zee ontstonden
strandwallen
2 de wind kreeg vat op het droge zand
3 het zand waaide het op tot duinen
• De zee hield via zeegaten toegang tot een
binnenzee achter de strandwallen.
getij: droogvallend met eb, onder water
met vloed
ontstaan laag oude zeeklei door bezinken
fijne kleideeltjes
Waddenkust
Na 3850 v.Chr. schoof de kustlijn op naar het westen
door een dalende zeespiegel.
aan zee: lange, lage duinenrij
gebied daarachter:
1 minder invloed zout water
2 natuurlijke omgeving (milieu) wordt steeds zoeter
3 open water groeit dicht door plantengroei
4 en veenontwikkeling door het niet vergaan van
plantenresten
Naam proces bij stap 3 en 4: verlanding
Ontstaan van een dik veenpakket: Hollandveen
Veenmoerassen
Veenmoerassen
• Veen kan ook ontstaan waar regenwater niet in de bodem kan zakken.
door ondoorlatende lagen keileem of klei
hoogveen = veen dat tijdens het ontstaan helemaal afhankelijk is van regenwater.
laagveen = veen dat onder water is gevormd, onafhankelijk van regenwater.
Door stormen werden in Noord- en Zuidwest-Nederland:
- flinke happen veen weer weggeslagen
- nieuwe zeegaten gevormd
- de overgebleven lagen veen bedekt door een nieuwe laag
zand en klei: jonge zeeklei
• Zandbanken voor de kust afgebroken door de zee
zand verder verplaatst door de wind nieuwe duinenrij:
jonge duinen
Jongere afzetting
11
je daarin de verschillende afzettingen kunt zien.
Basisveen -
Oude duinen
- Oude zeeklei
hollandveen
Jonge zeeklei
Jonge duinen
C
A
D
B
landinwaartse verplaatsing van de strandwal transgressie)
omkering: het begin van de zeewaartse groei van de strandwallen (langzamere zeespiegelstijging)
zeewaartse groei van rijen strandwallen
zand zorgt voor de opbouw van jonge duinen
FIGUUR 11A: In de beginperiode stijgt de zeespiegel het snelst (zie ook figuur 9 en W8).
1
3
2
4
FIGUUR 11A: In de beginperiode stijgt de zeespiegel het snelst (zie ook figuur 9 en W8).
1
3
2
4
aanslibbingskust
Er wordt (op veel plekken) meer zand aangevoerd dan dat er wordt afgevoerd.
A
B
C
D
De waterkringloop is de voortdurende verplaatsing van water over de aarde.
B92 Waterkringloop
Door de kracht van golven veranderen
kusten voortdurend van uiterlijk.
• Opbouw van kusten door zee:
- aanslibbingskust = meer aanvoer van
zand dan afvoer.
- ontstaan duinen:
1 zandbanken door aanvoer zand
2 droog bij eb
3 wind neemt zand mee van strandwal
4 zand blijft liggen en vormt duinen
• Afbraak van kusten door zee:
- afbraakkust = meer afvoer dan aanvoer.
- door grote kracht van golven.
- voorbeeld: klifkust.
B123 Kustvormen
Leerboek blz. 102-103
Werkboek blz. 131
Neem de volgende vragen over en beantwoord deze:
Hoe zijn kwelders gevormd?
Hoe ontstaat een zeekleipolder? Noem kenmerken van een zeekleipolder.
Hoe ontstaan veenontginningen? Noem kenmerken van veenontginningen
Waarom is het gebruik van veengrond veranderd?
Hoe ontstaat een droogmakerij? Noem kenmerken van een droogmakerij
Wisselende invloed van de zee in het Holoceen:
transgressie:
+ kustlijn verschuift landinwaarts
+ afzetting jonge zeeklei
- regressie:
+ kustlijn verschuift zeewaarts
+ ontstaan veenlagen
• Afzetting van klei door het getij:
1 als de zee het hoogst is, staat het water even stil
2 de slibdeeltjes zakken naar de bodem
3 als het eb, wordt blijven de slibdeeltjes achter
4 de grond komt hoger te liggen
5 het gebied overstroomt zelden meer
6 het gebied raakt begroeid kwelder
Zeekleilandschap
Zeekleilandschap
500 v.Chr.: wonen op terpen.
kunstmatige heuvels ter bescherming tegen het
zeewater.
• 1000 n.Chr.: wonen achter dijken.
eerst: ‘defensief’ = bescherming tegen de zee
later: ‘offensief’ = land winnen op zee
1 aanslibbing van land buitendijks
2 ontstaan van kwelders
3 bedijking van die kwelders
4 kenmerken van zo’n zeekleipolder:
+ 1 tot 2 m boven NAP + akkerbouw
+ vruchtbaar + blokverkaveling
Zeekleilandschap
Friese en Groningse boeren hadden recht van opstrek:
= nieuw ingepolderde land in bezit nemen.
Kwelderwerken = menselijke ingrepen in kwelders om landaangroei te stimuleren.
houten palen met wilgentakken ertussen zorgen
voor rustiger water met meer sedimentatie
Zelfstandig werken = Huiswerk vrijdag 6 maart
Lezen: Paragraaf 6.3 Mensen in het kustgebied leerboek blz. 102-103
Maken: 6.3 opdrachten 1 t/m 8 werkboek blz. 131-133
Zelfstandig werken
1. Lezen: Paragraaf 6.3 Mensen in het kustgebied LB blz. 102-103
Maken: 6.3 opdrachten 1 t/m 8 werkboek blz. 131-133
2. Klaar? Maak opdracht 9 (atlas) en 10
3. Klaar? Maak huiswerk voor volgende week:
Lezen: Paragraaf 6.4 Mensen in het zand- en lösslandschap leerboek blz. 104-105
Maken: 6.4 opdrachten 1 t/m 3 werkboek blz. 134-135
Rond het jaar 1000 gingen mensen in
het veenlandschap wonen door:
1 de bouw van boerderijen langs een weg,
dijk, kanaal, riviertje.
ontginningsbasis
2 het graven van een brede waterloop
op 1 km afstand van de ontginningsbasis.
wetering
3 het graven van slootjes in de lengterichting
voor de ontwatering.
Veenlandschap
Veenlandschap
Zo ontstond het landschap van veenontginningen (veenpolders met een strokenverkaveling ):
Veenlandschap
• Eerst: akkerbouw (landbouw gericht op telen van gewassen zoals aardappelen, granen, uien, suikerbieten)
Later: te nat voor akkerbouw veeteelt (koeien, varkens, kippen voor producten als vlees, melk, eieren en bont)
Te nat door:
inklinking: inzakken veenbodem door ontwatering
veenoxidatie: verteren plantenresten door
aanwezigheid zuurstof in het ontwaterde veen.
Door de lage ligging:
- zijn dijken nodig
- moet de waterstand kunstmatig geregeld worden
Veenlandschap
• Ook zijn plassen ontstaan door het afgraven van veen:
gedroogd veen = een brandstof
honderden afgegraven watergangen: petgaten
daartussen plekken om het veen te drogen: legakkers
tijdens stormen spoelden ook de legakkers weg.
VB: Loosdrechtse Plassen
Sinds de 16e eeuw: drooglegging van grote meren, plassen en delen van de zee. droogmakerijen
Stap 1: aanleg ringdijk met ringvaart om het droog te malen meer.
Stap 2: water wegpompen uit het lager gelegen meer in de hoger gelegen ringvaart met een gemaal.
• Kenmerken droogmakerijen:
- gemiddeld 3 tot 5 m onder NAP
- oude zeeklei aan het oppervlak doordat het veen:
+ is weggeslagen door stormvloeden
+ is afgegraven voor turfwinning
onderdeel van het zeekleilandschap
Droogmakerijen
Opdracht 6
1) aan de hoogteligging: de droogmakerij ligt lager
2) aan de indeling / verkaveling van de droogmakerij: die is regelmatiger
De dijk ligt als een ring om de hele droogmakerij / hij omringt de polder helemaal