Het wereldvoedselvraagstuk

5V
Hoofdstuk 1 | Wereldvoedselvraagstuk

1 / 66
volgende
Slide 1: Slide
newEditorAardrijkskundeMiddelbare schoolvwoLeerjaar 5

In deze les zitten 66 slides, met tekstslides.

time-iconLesduur is: 60 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

5V
Hoofdstuk 1 | Wereldvoedselvraagstuk

Schaalvergroting en melkindustrie


Zorgt voor toename van voedselproductie, maar welke negatieve gevolgen heeft dit?




https://www.bnnvara.nl/zembla/artikelen/schaalvergroting-melkindustrie-zet-door

Voedselzekerheid

  • Toename wereldwijde voedselproductie door schaalvergroting, mechanisering, irrigatie, kruising en selectie van gewassen, kunstmest, bestrijdingsmiddelen, krachtvoer, antibiotica


  • Gevolg hiervan was een toename productiviteit (per persoon, per hectare, per dier)

Voedselzekerheid

Definitie van voedselzekerheid volgens de Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO)

- fysieke en economische toegang tot voldoende voedsel

  • Voorraden moeten groot genoeg en stabiel zijn

  • Fysieke en economische toegang tot voedsel is voor

veel mensen een probleem

  • EU:

    Gebruikt het preventieve principe. Dit betekent dat als er twijfel is over de veiligheid van een stof, deze niet wordt toegelaten, zelfs zonder definitief bewijs van gevaar.

  • VS:

    Hanteert een risicobenadering, waarbij een product of additief is toegestaan, tenzij er bewijs is van een potentieel gevaar voor de mens of het milieu.

Voldoende voedsel

  • Voedsel moet genoeg energie leveren:

- vrouwen: 2000 kilocalorieën per dag

- mannen: 2500 kilocalorieën per dag

  • Voedsel moet voldoende voedingsstoffen bevatten:

- koolhydraten, eiwitten, vitaminen, mineralen, vetten

  • Voedselveiligheid moet goed zijn:

- bedreigingen: bestrijdingsmiddelen, gebrekkige hygiëne

  • Voedsel moet aansluiten bij culturele voorkeuren:

- religie en cultuur bepalen vaak voedselvoorschriften

(bv. Hindoes mogen geen rundvlees eten)

Ondervoeding

  • Kwantitatieve honger (kwantitatieve ondervoeding)

- minder dan 1800 kilocalorieën per dag

- vooral in ontwikkelingslanden op het platteland

  • Gevolgen:

- ziekte, groei- en ontwikkelingsachterstanden, lagere

onderwijsdeelname, lagere lonen, kindersterfte

  • Kwalitatieve honger (kwalitatieve ondervoeding)

- te weinig voedingsstoffen

- ook in rijke landen

  • Voorbeelden:

- ijzertekort: slechte hersenontwikkeling

- jodiumtekort: verstandelijke handicaps, hersenschade

Voedselzekerheid verbeteren

  • Aandeel dat honger lijdt is tussen 1990 en 2015 gehalveerd

  • Wereldvoedselvraagstuk is nog lang niet opgelost

- steeds meer monden te voeden

- meer welvaart dus meer consumptie

- meer factoren zorgen voor problemen

Welke factoren kun je bedenken?

Aan de slag

Werk verder aan paragraaf 1.


Maak opdrachten 1 t/m 3 + 5.

Wat gaan we doen?

Leerdoelen

Je kunt uitleggen welke rol economische globalisering speelt bij het wereldvoedselvraagstuk


Je kunt uitleggen welke rol economische beschermingsmaatregelen spelen bij het wereldvoedselvraagstuk

Terugblik vorige les

Paragraaf 2 - De economische wereldorde

Aan de slag met paragraaf 1 & 2.

De koloniale erfenis

  • Koloniale tijd: koloniën voornamelijk als wingewest

- mijnbouwproducten (bv. ertsen, steenkool)

- landbouwproducten (bv. thee, suiker, specerijen)

  • Vanaf de industriële revolutie: internationale taakverdeling

- minder ontwikkelde landen: leverancier grondstoffen

- westerse landen: leverancier industrieproducten

  • Erfenis: exportgeoriënteerde landbouw op de plantages

- plantages in handen van buitenlandse bedrijven en

grootgrondbezitters

- gevolg: winsten komen nauwelijks ten goede aan perifere

landen

De rol van economische globalisering


  • Door economische globalisering grote transportstromen van:

- handelsgewassen (genotmiddelen, bv. cacao, wijndruiven)

- voedselgewassen (granen, groenten, fruit)

- niet-voedselgewassen (katoen, bamboe)

  • Gewassen zijn klimaatgebonden

  • Vervoerskosten zijn sterk gedaald en landen maken meer gebruik van comparatieve voordelen zoals: klimaat, kennis, loonpeil en infrastructuur.

  • Gevolg: regionale specialisatie -> cacao productie in bijv. 3 landen

  • Geglobaliseerde landbouw in een wereldwijd netwerk doordat er in vrijwel ieder land voedsel- en andere gewassen worden verbouwd voor de export.

- voordelen voor mno’s -> MNO's bepalen de prijs door de macht die ze hebben en bepalen de productielocaties.

- nadelen voor periferie -> Ontvangen lage prijzen en betalen zelf hoge prijzen voor de eindproducten.

Periferie

Landen in de periferie zijn vaak sterk afhankelijk van de primaire sector en kunnen zich door de lage prijzen van de agrarische goederen niet verder ontwikkelen omdat ze te weinig kapitaal opbouwen.


Perifere landen worden dus sterk afhankelijk van MNO's en centrumlanden.

De rol van beschermingsmaatregelen



  • Handelspolitiek op basis van protectionisme

- bescherming van eigen voedselproductie en boeren door:

Importheffingen

- belemmeren import van concurrerende producten

Landbouwsubsidies

- ondersteunen inkomens van boeren


  • Boeren in centrum produceren zo veel

mogelijk door kleine winstmarges

  • Gevolg: overschot → dumping

- goedkope import voor periferie

- nadelig voor lokale boeren in periferie

Aan de slag

Werk verder aan paragraaf 1.


Maak opdrachten 1 t/m 3 + 5.


Klaar?
Begin met paragraaf 2 opdracht 2 t/m 5

óf extra verdieping - maak paragraaf 6 met de atlas.

Wat gaan we doen?

Leerdoelen

Je begrijpt dat het wereldvoedselvraagstuk ook een maatschappelijk verdelingsvraagstuk is.


Je begrijpt dat het wereldvoedselvraagstuk te maken heeft met verschillen in landbezit.

Terugblik vorige les

Paragraaf 3 - Een verdelingsvraagstuk

Aan de slag met paragraaf 3





Ongelijke productie


  • In de periferie: minder productie per hectare

  • Kernprobleem: armoede

-groot deel bevolking voor voedselvoorziening

afhankelijk van traditionele landbouw

- lage en onzekere opbrengst door ontbreken van kennis en middelen


  • Verkeerde balans in landbouwproductie

- veel koolhydraten

- weinig vetten en eiwitten

'Het wereldvoedselvraagstuk is een veelkoppig monster'

Ongelijke consumptie


  • Voedsel op de wereldmarkt onevenredig verdeeld:

- Rijkeren eten te veel, armeren eten vaak te weinig


  • 2 miljard volwassenen met overgewicht

- te veel eten

- te weinig beweging

- meer kans op ziekten


  • Ook een probleem in

(semi)periferie

- vooral in stedelijke

gebieden

Verspilling


  • Ruim een vijfde van voedselproductie gaat verloren of wordt verspild

- tijdens groeiseizoen en oogst

- periferie: gebrekkige opslagmogelijkheden

- centrum: hoge cosmetische eisen

- deel wordt niet verkocht

- mensen gooien veel voedsel weg

Concurrentie om de ruimte


  • Concurrentie om de ruimte: groot deel landbouwareaal wordt niet gebruikt voor verbouw voedselgewassen voor menselijke consumptie

- veevoer

- weidegebieden

- biobrandstoffen

- genotmiddelen

  • Verdringing: door uitbreiding van plantages moeten kleine boeren elders voedsel gaan verbouwen

Verschillen in landbezit

  • Scheve grondbezitverhoudingen in de (semi)periferie

- kleine boeren hebben te weinig grond

- grootgrondbezitters gebruiken hun grond extensiever

en produceren vooral handelsgewassen

  • Positie kleine boeren is verslechterd

- toename vraag goedkope landbouwgrond

- gestegen prijzen voedselgewassen

- groeiende vraag naar biobrandstoffen

- moeilijker om voldoende voedsel te produceren

  • Landgrabbing door buitenlandse overheden

en multinationals

- commerciële landbouw

- niet-voedselgewassen en export voedselgewassen

Aan de slag

Werk verder aan paragraaf 3 - opdrachten 1 t/m 6


Klaar?

Maak paragraaf 6 - oefenen met de atlas!

Wat gaan we doen?

Leerdoelen

Je begrijpt dat het wereldvoedselvraagstuk ook een maatschappelijk verdelingsvraagstuk is.


Je begrijpt dat het wereldvoedselvraagstuk te maken heeft met verschillen in landbezit.

Terugblik vorige les

Paragraaf 4 - de draagkracht voorbij

Aan de slag met paragraaf 4 & 6





Een toenemende vraag


  • De mondiale vraag naar voedsel neemt toe door:

- bevolkingsgroei

- welvaartsstijging

- koopkracht neemt toe → vleesconsumptie neemt toe → ecologische voetafdruk voor voedsel stijgt


  • Draagkracht is beperkt

- de mens belast het milieu

- de mens legt beslag op hulpbronnen

- draagkracht overschreden met negatieve effecten op

biodiversiteit en bestaansmogelijkheden voor de mens

Natuurlijke beperkingen


  • Veel gebieden op aarde hebben beperkingen: te droog, te koud, te veel reliëf, te onvruchtbaar

  • Toch is daar soms landbouw mogelijk:

  • - bv. in Aride gebieden door middel van irrigatie

- gevolg: risico op fysieke waterschaarste

  • Economische waterschaarste

- te weinig middelen voor opslag of transport

- ongelijke verdeling

  • Uitzonderlijke weersituaties en natuurrampen

- lokale schaal

- regionale schaal

- mondiale schaal: El Niño


Menselijke invloeden


Ook landbouw beïnvloedt draagkracht van de aarde

  • Schaalvergroting heeft geleid tot afname biodiversiteit


  • In aride en subtropische gebieden: fysieke waterschaarste

- landdegradatie

- bodemerosie zoals verzilting en verwoestijning

- export van virtueel water


  • Intensivering

- verdroging, verzuring, verarming van de bodem


  • Veeteelt draagt bij aan het versterkte broeikaseffect

Een dreigende voedselcrisis


  • Beperkte draagkracht en menselijke invloed oorzaak van:

- opraken van fosfaatvoorraden

- meer grond voor niet-agrarische doeleinden

- landbouwgebieden raken ongeschikt voor voedselproductie

door landdegradatie

- bestuiving komt in gevaar door

gewasbeschermingsmiddelen

- afname landbouwopbrengsten door klimaatverandering

- toename in een deel van de gematigde zone


  • Creatieve oplossingen voor dreigende voedselcrisis zijn

noodzakelijk

Wat gaan we doen?

Leerdoelen

Je weet welke interne economische, sociale en politieke factoren er in de (semi)periferie toe leiden dat voedselzekerheid vaak niet goed is.


Je begrijpt dat de sociaal zwakkeren het meeste risico lopen op voedselgebrek.

Terugblik vorige les

Problematiek van de (semi)periferie

Aan de slag met paragraaf 5





Economische oorzaken Gebrek aan geld zorgt voor voedselonzekerheid:

  • Lokale schaal: kapitaalgebrek bij kleine boeren

- geen onderpand voor leningen - geen investeringen mogelijk

  • Zeer lage opbrengsten in gebieden met een ongunstig

klimaat en een matige bodemkwaliteit → geen overschotten

  • Weinig inkomsten overheid (informele arbeid, lage lonen)

  • - weinig structurele verbeteringen

- hoge transportkosten door slechte wegen

- landgrabbing

wordt vaak

toegestaan

Sociale oorzaken

  • Grote sociaaleconomische stratificatie

- kleine elite heeft macht en kapitaal in handen

- kleine middenklasse

- zeer grote groep armen

  • Gevolg: Ongelijke grondbezitverhoudingen

  • Sociaaleconomische verschillen

- cultureel

- etnisch

Ondergeschikte positie van vrouwen

- secundaire landrechten

- weinig inspraak in

geboortebeperking

Politieke oorzaken


  • Corruptie

  • Ondemocratisch politiek systeem

- dictatoriaal leiderschap

  • Handelsboycots treffen vooral de bevolking

  • Conflicten door machtsongelijkheid

- vijandelijkheden tussen

etnische groepen

- afscheidings- en

burgeroorlogen

Kwetsbare groepen


  • Armoede, sociale ongelijkheid en politieke instabiliteit treffen sociaal zwakkeren het meest → meer kans op voedseltekort

  • - kleine boeren

- minderheden

- vrouwen

- landlozen

  • Vicieuze cirkels van armoede, gezondheid en honger

Wat gaan we doen?

Leerdoelen

Je kunt enkele economische maatregelen noemen die kunnen bijdragen aan het oplossen van het wereldvoedselvraagstuk


Je kunt enkele politieke maatregelen noemen die kunnen bijdragen aan het oplossen van het wereldvoedselvraagstuk

Terugblik vorige les

Economische en politieke oplossingen

Aan de slag met paragraaf 5 & 7





Welke economische oorzaken zijn er in de (semi)periferie die het wereldvoedselvraagstuk versterken?

Welke sociale oorzaken zijn er in de (semi)periferie die het wereldvoedselvraagstuk versterken?

Welke politieke oorzaken zijn er in de (semi)periferie die het wereldvoedselvraagstuk versterken?

Casus: Samuel
Samuel is een jongen van 18 jaar die woont in een klein dorp in Sub-Sahara Afrika. Zijn familie leeft van een klein stukje landbouwgrond, maar de oogsten mislukken vaak door droogte. Daardoor is er nauwelijks genoeg voedsel en moet Samuel soms dagen werken op het land in plaats van naar school te gaan. Hij heeft zijn middelbare school niet kunnen afmaken en kan daardoor geen goedbetaalde baan vinden. Het beetje geld dat het gezin verdient gaat vooral naar eten en medicijnen, want zijn jongere zusjes zijn vaak ziek. Er blijft dus niets over om te investeren in betere landbouwmiddelen of onderwijs.

Samuel droomt ervan om leraar te worden, maar zonder diploma en zonder geld om verder te leren lijkt dat onmogelijk. Zijn kinderen in de toekomst zullen waarschijnlijk ook opgroeien in armoede.


Opdracht:
Teken of beschrijf de vicieuze cirkel van armoede en pas deze toe op het verhaal van Samuel. Benoem stap voor stap hoe de armoede van Samuel en zijn familie telkens weer wordt doorgegeven.

Investeren in productie in de (semi)periferie


  • Verbetering van voedselzekerheid levert economisch winst op

- Investeren in infrastructuur en opslagmogelijkheden

- Training op het gebied van landbouwtechnieken

- Toegang tot krediet verbeteren

  • In plaats van exportgerichte productie: exportvalorisatie

Streven naar eerlijke prijzen


  • WTO stimuleert vrijhandel

- verlagen of opheffen importheffingen

- introductie van officiële arbeidscontracten


  • Exportafspraak tussen de EU en ACS-landen

- heeft weinig economieën versterkt

door ongunstige ruilvoet

  • Multinationals lijken eerlijkere prijzen

te gaan betalen

  • Omzeilen van de tussenhandel

- oprichten van coöperaties

Verbeteren van de toegang tot grond

  • Zeer ongelijke grondbezitverhoudingen

  • Sinds jaren 60: verandering door landhervormingen

- grootgrondbezitters staan verplicht land af aan kleine boeren

- verdeling van grond uit staatsbezit


  • De effecten van landhervormingen waren:

- weinig kennis en middelen beschikbaar bij kleine boeren

- door overerving werden arealen te klein

  • Belangrijk bij hervormingen:

- verbeteringen in de infrastructuur

- training

- kredietverlening

- geregistreerde eigendomsrechten

Politieke keuzes, internationale afspraken en conflictbeheersing


  • Voedselzekerheid vergroten door:

- Verbeteren positie minderheden en vrouwen

- Herzien van onderdelen van het landbouwbeleid

- oneerlijke concurrentie door landbouwsubsidies

- verplichting van het gebruik van alternatieve

brandstoffen

  • Internationale klimaatafspraken

  • Bemiddeling bij dreigende

conflicten

Wat gaan we doen?

Leerdoelen

Je kunt enkele economische maatregelen noemen die kunnen bijdragen aan het oplossen van het wereldvoedselvraagstuk


Je kunt enkele politieke maatregelen noemen die kunnen bijdragen aan het oplossen van het wereldvoedselvraagstuk

Terugblik vorige les

Innovatie en gedragsverandering

Aan de slag met paragraaf 8 & 9





Een tweede groene revolutie

  • Groene revolutie

- halverwege de vorige eeuw door dreigende

voedseltekorten

- introductie van hoogproductieve graansoorten,

mechanisatie, bestrijdingsmiddelen en kunstmest

  • Nadelen:

- afname biodiversiteit

- verdroging, verzilting

- boeren maakten schulden

  • Tweede (duurzame) groene revolutie

is nodig

Nieuwe technieken en gewassen


  • Gentechnologie

- combineren van gunstige eigenschappen in DNA

- vooral gebruikt buiten Europa en Afrika omdat de

onschadelijkheid nog niet bewezen is

- eigendom van multinationals


  • ‘Marker-assisted selection’

- kruising van gewassen (zonder ingrijpen in DNA)

- mogelijkheden voor droogtelandbouw

Meer productie op minder land


  • In sommige gebieden is er ruimte voor productiviteitsverhoging:

- landbouwflats

- kweekvis

- alternatieve voedselbronnen (bv. zeewier, algen, insecten)

Gedragsverandering en goedkope technieken in de periferie


  • In periferie is innovatie vaak niet betaalbaar. Alternatieven:

- Gewassen verbouwen die goed gedijen in lokaal klimaat

bv. sorghum in plaats van mais

- Goedkope technieken die meer opbrengst opleveren

- gemengde landbouw

- vruchtbomen zorgen voor schaduw

- zonnebloemen trekken insecten aan

- geiten, koeien, kippen voor melk, vlees, eieren en mest


Gedragsverandering door consument en voedingssector

  • Gedragsverandering consument (vooral in het centrum):

- Niet te veel eten

- Geen voedsel verspillen

- Minder vlees en zuivel

- Openstaan voor alternatieve voedselbronnen

  • Regionale productie, verwerking en verhandeling

  • Landdegradatie tegengaan

- minder bestrijdingsmiddelen

- minder irrigatie

- bodemkwaliteit herstellen

- fosfaten recyclen

- biologische landbouw

  • Minder verspilling door bedrijven

Paragraaf 9 Internationale hulp

Soorten hulpverleners

  • Bilaterale hulp: hulp tussen overheden van landen

- percentage van het bbp voor ontwikkelingshulp

- voedselzekerheid 1 van de 4 kernthema’s overheid NED

- voorwaarde: good governance

  • Hulp via intergouvernementele organisaties (igo’s)

- bv. FAO, WFP

  • Hulp door niet-gouvernementele organisaties (ngo’s)

- bv. Cordaid, Oxfam Novib en ICCO

  • Indirecte hulp door bedrijven en kennisinstellingen

- publiek-private samenwerkingsverbanden

  • Particuliere initiatieven (bv. sponsorloop)

Soorten hulp

  • Noodhulp

- bij rampen en oorlogen

- eerste levensbehoeften

- bij hongersnood: voedselhulp, schoon drinkwater,

medische zorg

  • Projecthulp

- kleinschalig, concreet

- verbetering van levensomstandigheden

- irrigatiesystemen, trainingen

  • Programmahulp

- structurele verbetering van een sector

- overkoepelend thema

Een concreet voorbeeld: de FAO


  • Food and Agriculture Organization (FAO)

  • Ondersteunt landen bij herstellen voedselproductie en voorkomen van voedselproblemen

- uitbreiden voedselvoorraden

- effectiever omgaan met dreigende tekorten

  • Activiteiten betreffende duurzame ontwikkelingsdoelstellingen

- trainingen, technische ondersteuning

- onderwijsprojecten

- assisteren van overheden (schoolmaaltijden, positie

van vrouwen)

- aandacht vragen voor familyplanning

- bewustwording van overheden van relatie ziekte-honger

- promotie vrijhandel en eerlijke prijzen

Verdwijnt honger uit de wereld?


  • Wereldvoedselvraagstuk nog niet opgelost als gevolg van:

- bevolkingsgroei

- klimaatverandering

- conflicten en sociale ongelijkheid moeilijk te bestrijden

  • Beste kans: armoedebestrijding

- meer welvaart betekent meer mogelijkheden tot

verbetering

- minder kans op conflicten

  • Internationale hulp is gericht op economische verbetering

  • Voorwaarden voor bestrijding kwalitatieve honger

- stijging van de welvaart

- betere individuele keuzes

Wat gaan we doen?

Leerdoelen

Je kunt enkele economische maatregelen noemen die kunnen bijdragen aan het oplossen van het wereldvoedselvraagstuk


Je kunt enkele politieke maatregelen noemen die kunnen bijdragen aan het oplossen van het wereldvoedselvraagstuk

Terugblik vorige les

Innovatie en gedragsverandering


Huiswerk:

Aan de slag met paragraaf 8 & 9