5V
Hoofdstuk 1 | Wereldvoedselvraagstuk
5V
Hoofdstuk 1 | Wereldvoedselvraagstuk
Schaalvergroting en melkindustrie
Zorgt voor toename van voedselproductie, maar welke negatieve gevolgen heeft dit?
https://www.bnnvara.nl/zembla/artikelen/schaalvergroting-melkindustrie-zet-door
Voedselzekerheid
Toename wereldwijde voedselproductie door schaalvergroting, mechanisering, irrigatie, kruising en selectie van gewassen, kunstmest, bestrijdingsmiddelen, krachtvoer, antibiotica
Gevolg hiervan was een toename productiviteit (per persoon, per hectare, per dier)
Voedselzekerheid
Definitie van voedselzekerheid volgens de Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO)
- fysieke en economische toegang tot voldoende voedsel
Voorraden moeten groot genoeg en stabiel zijn
Fysieke en economische toegang tot voedsel is voor
veel mensen een probleem
EU:
Gebruikt het preventieve principe. Dit betekent dat als er twijfel is over de veiligheid van een stof, deze niet wordt toegelaten, zelfs zonder definitief bewijs van gevaar.
VS:
Hanteert een risicobenadering, waarbij een product of additief is toegestaan, tenzij er bewijs is van een potentieel gevaar voor de mens of het milieu.
Voldoende voedsel
Voedsel moet genoeg energie leveren:
- vrouwen: 2000 kilocalorieën per dag
- mannen: 2500 kilocalorieën per dag
Voedsel moet voldoende voedingsstoffen bevatten:
- koolhydraten, eiwitten, vitaminen, mineralen, vetten
Voedselveiligheid moet goed zijn:
- bedreigingen: bestrijdingsmiddelen, gebrekkige hygiëne
Voedsel moet aansluiten bij culturele voorkeuren:
- religie en cultuur bepalen vaak voedselvoorschriften
(bv. Hindoes mogen geen rundvlees eten)
Ondervoeding
Kwantitatieve honger (kwantitatieve ondervoeding)
- minder dan 1800 kilocalorieën per dag
- vooral in ontwikkelingslanden op het platteland
Gevolgen:
- ziekte, groei- en ontwikkelingsachterstanden, lagere
onderwijsdeelname, lagere lonen, kindersterfte
Kwalitatieve honger (kwalitatieve ondervoeding)
- te weinig voedingsstoffen
- ook in rijke landen
Voorbeelden:
- ijzertekort: slechte hersenontwikkeling
- jodiumtekort: verstandelijke handicaps, hersenschade
Voedselzekerheid verbeteren
Aandeel dat honger lijdt is tussen 1990 en 2015 gehalveerd
Wereldvoedselvraagstuk is nog lang niet opgelost
- steeds meer monden te voeden
- meer welvaart dus meer consumptie
- meer factoren zorgen voor problemen
Welke factoren kun je bedenken?
Aan de slag
Werk verder aan paragraaf 1.
Maak opdrachten 1 t/m 3 + 5.
Wat gaan we doen?
Leerdoelen
Je kunt uitleggen welke rol economische globalisering speelt bij het wereldvoedselvraagstuk
Je kunt uitleggen welke rol economische beschermingsmaatregelen spelen bij het wereldvoedselvraagstuk
Terugblik vorige les
Paragraaf 2 - De economische wereldorde
Aan de slag met paragraaf 1 & 2.
De koloniale erfenis
Koloniale tijd: koloniën voornamelijk als wingewest
- mijnbouwproducten (bv. ertsen, steenkool)
- landbouwproducten (bv. thee, suiker, specerijen)
Vanaf de industriële revolutie: internationale taakverdeling
- minder ontwikkelde landen: leverancier grondstoffen
- westerse landen: leverancier industrieproducten
Erfenis: exportgeoriënteerde landbouw op de plantages
- plantages in handen van buitenlandse bedrijven en
grootgrondbezitters
- gevolg: winsten komen nauwelijks ten goede aan perifere
landen
De rol van economische globalisering
Door economische globalisering grote transportstromen van:
- handelsgewassen (genotmiddelen, bv. cacao, wijndruiven)
- voedselgewassen (granen, groenten, fruit)
- niet-voedselgewassen (katoen, bamboe)
Gewassen zijn klimaatgebonden
Vervoerskosten zijn sterk gedaald en landen maken meer gebruik van comparatieve voordelen zoals: klimaat, kennis, loonpeil en infrastructuur.
Gevolg: regionale specialisatie -> cacao productie in bijv. 3 landen
Geglobaliseerde landbouw in een wereldwijd netwerk doordat er in vrijwel ieder land voedsel- en andere gewassen worden verbouwd voor de export.
- voordelen voor mno’s -> MNO's bepalen de prijs door de macht die ze hebben en bepalen de productielocaties.
- nadelen voor periferie -> Ontvangen lage prijzen en betalen zelf hoge prijzen voor de eindproducten.
Periferie
Landen in de periferie zijn vaak sterk afhankelijk van de primaire sector en kunnen zich door de lage prijzen van de agrarische goederen niet verder ontwikkelen omdat ze te weinig kapitaal opbouwen.
Perifere landen worden dus sterk afhankelijk van MNO's en centrumlanden.
De rol van beschermingsmaatregelen
Handelspolitiek op basis van protectionisme
- bescherming van eigen voedselproductie en boeren door:
Importheffingen
- belemmeren import van concurrerende producten
Landbouwsubsidies
- ondersteunen inkomens van boeren
Boeren in centrum produceren zo veel
mogelijk door kleine winstmarges
Gevolg: overschot → dumping
- goedkope import voor periferie
- nadelig voor lokale boeren in periferie
Aan de slag
Werk verder aan paragraaf 1.
Maak opdrachten 1 t/m 3 + 5.
Klaar?
Begin met paragraaf 2 opdracht 2 t/m 5
óf extra verdieping - maak paragraaf 6 met de atlas.
Wat gaan we doen?
Leerdoelen
Je begrijpt dat het wereldvoedselvraagstuk ook een maatschappelijk verdelingsvraagstuk is.
Je begrijpt dat het wereldvoedselvraagstuk te maken heeft met verschillen in landbezit.
Terugblik vorige les
Paragraaf 3 - Een verdelingsvraagstuk
Aan de slag met paragraaf 3
Ongelijke productie
In de periferie: minder productie per hectare
Kernprobleem: armoede
-groot deel bevolking voor voedselvoorziening
afhankelijk van traditionele landbouw
- lage en onzekere opbrengst door ontbreken van kennis en middelen
Verkeerde balans in landbouwproductie
- veel koolhydraten
- weinig vetten en eiwitten
'Het wereldvoedselvraagstuk is een veelkoppig monster'
Ongelijke consumptie
Voedsel op de wereldmarkt onevenredig verdeeld:
- Rijkeren eten te veel, armeren eten vaak te weinig
2 miljard volwassenen met overgewicht
- te veel eten
- te weinig beweging
- meer kans op ziekten
Ook een probleem in
(semi)periferie
- vooral in stedelijke
gebieden
Verspilling
Ruim een vijfde van voedselproductie gaat verloren of wordt verspild
- tijdens groeiseizoen en oogst
- periferie: gebrekkige opslagmogelijkheden
- centrum: hoge cosmetische eisen
- deel wordt niet verkocht
- mensen gooien veel voedsel weg
Concurrentie om de ruimte
Concurrentie om de ruimte: groot deel landbouwareaal wordt niet gebruikt voor verbouw voedselgewassen voor menselijke consumptie
- veevoer
- weidegebieden
- biobrandstoffen
- genotmiddelen
Verdringing: door uitbreiding van plantages moeten kleine boeren elders voedsel gaan verbouwen
Verschillen in landbezit
Scheve grondbezitverhoudingen in de (semi)periferie
- kleine boeren hebben te weinig grond
- grootgrondbezitters gebruiken hun grond extensiever
en produceren vooral handelsgewassen
Positie kleine boeren is verslechterd
- toename vraag goedkope landbouwgrond
- gestegen prijzen voedselgewassen
- groeiende vraag naar biobrandstoffen
- moeilijker om voldoende voedsel te produceren
Landgrabbing door buitenlandse overheden
en multinationals
- commerciële landbouw
- niet-voedselgewassen en export voedselgewassen
Aan de slag
Werk verder aan paragraaf 3 - opdrachten 1 t/m 6
Klaar?
Maak paragraaf 6 - oefenen met de atlas!
Wat gaan we doen?
Leerdoelen
Je begrijpt dat het wereldvoedselvraagstuk ook een maatschappelijk verdelingsvraagstuk is.
Je begrijpt dat het wereldvoedselvraagstuk te maken heeft met verschillen in landbezit.
Terugblik vorige les
Paragraaf 4 - de draagkracht voorbij
Aan de slag met paragraaf 4 & 6
Een toenemende vraag
De mondiale vraag naar voedsel neemt toe door:
- bevolkingsgroei
- welvaartsstijging
- koopkracht neemt toe → vleesconsumptie neemt toe → ecologische voetafdruk voor voedsel stijgt
Draagkracht is beperkt
- de mens belast het milieu
- de mens legt beslag op hulpbronnen
- draagkracht overschreden met negatieve effecten op
biodiversiteit en bestaansmogelijkheden voor de mens
Natuurlijke beperkingen
Veel gebieden op aarde hebben beperkingen: te droog, te koud, te veel reliëf, te onvruchtbaar
Toch is daar soms landbouw mogelijk:
- bv. in Aride gebieden door middel van irrigatie
- gevolg: risico op fysieke waterschaarste
Economische waterschaarste
- te weinig middelen voor opslag of transport
- ongelijke verdeling
Uitzonderlijke weersituaties en natuurrampen
- lokale schaal
- regionale schaal
- mondiale schaal: El Niño
Menselijke invloeden
Ook landbouw beïnvloedt draagkracht van de aarde
Schaalvergroting heeft geleid tot afname biodiversiteit
In aride en subtropische gebieden: fysieke waterschaarste
- landdegradatie
- bodemerosie zoals verzilting en verwoestijning
- export van virtueel water
Intensivering
- verdroging, verzuring, verarming van de bodem
Veeteelt draagt bij aan het versterkte broeikaseffect
Een dreigende voedselcrisis
Beperkte draagkracht en menselijke invloed oorzaak van:
- opraken van fosfaatvoorraden
- meer grond voor niet-agrarische doeleinden
- landbouwgebieden raken ongeschikt voor voedselproductie
door landdegradatie
- bestuiving komt in gevaar door
gewasbeschermingsmiddelen
- afname landbouwopbrengsten door klimaatverandering
- toename in een deel van de gematigde zone
Creatieve oplossingen voor dreigende voedselcrisis zijn
noodzakelijk
Wat gaan we doen?
Leerdoelen
Je weet welke interne economische, sociale en politieke factoren er in de (semi)periferie toe leiden dat voedselzekerheid vaak niet goed is.
Je begrijpt dat de sociaal zwakkeren het meeste risico lopen op voedselgebrek.
Terugblik vorige les
Problematiek van de (semi)periferie
Aan de slag met paragraaf 5
Economische oorzaken Gebrek aan geld zorgt voor voedselonzekerheid:
Lokale schaal: kapitaalgebrek bij kleine boeren
- geen onderpand voor leningen - geen investeringen mogelijk
Zeer lage opbrengsten in gebieden met een ongunstig
klimaat en een matige bodemkwaliteit → geen overschotten
Weinig inkomsten overheid (informele arbeid, lage lonen)
- weinig structurele verbeteringen
- hoge transportkosten door slechte wegen
- landgrabbing
wordt vaak
toegestaan
Sociale oorzaken
Grote sociaaleconomische stratificatie
- kleine elite heeft macht en kapitaal in handen
- kleine middenklasse
- zeer grote groep armen
Gevolg: Ongelijke grondbezitverhoudingen
Sociaaleconomische verschillen
- cultureel
- etnisch
Ondergeschikte positie van vrouwen
- secundaire landrechten
- weinig inspraak in
geboortebeperking
Politieke oorzaken
Corruptie
Ondemocratisch politiek systeem
- dictatoriaal leiderschap
Handelsboycots treffen vooral de bevolking
Conflicten door machtsongelijkheid
- vijandelijkheden tussen
etnische groepen
- afscheidings- en
burgeroorlogen
Kwetsbare groepen
Armoede, sociale ongelijkheid en politieke instabiliteit treffen sociaal zwakkeren het meest → meer kans op voedseltekort
- kleine boeren
- minderheden
- vrouwen
- landlozen
Vicieuze cirkels van armoede, gezondheid en honger
Wat gaan we doen?
Leerdoelen
Je kunt enkele economische maatregelen noemen die kunnen bijdragen aan het oplossen van het wereldvoedselvraagstuk
Je kunt enkele politieke maatregelen noemen die kunnen bijdragen aan het oplossen van het wereldvoedselvraagstuk
Terugblik vorige les
Economische en politieke oplossingen
Aan de slag met paragraaf 5 & 7
Welke economische oorzaken zijn er in de (semi)periferie die het wereldvoedselvraagstuk versterken?
Welke sociale oorzaken zijn er in de (semi)periferie die het wereldvoedselvraagstuk versterken?
Welke politieke oorzaken zijn er in de (semi)periferie die het wereldvoedselvraagstuk versterken?
Casus: Samuel
Samuel is een jongen van 18 jaar die woont in een klein dorp in Sub-Sahara Afrika. Zijn familie leeft van een klein stukje landbouwgrond, maar de oogsten mislukken vaak door droogte. Daardoor is er nauwelijks genoeg voedsel en moet Samuel soms dagen werken op het land in plaats van naar school te gaan. Hij heeft zijn middelbare school niet kunnen afmaken en kan daardoor geen goedbetaalde baan vinden. Het beetje geld dat het gezin verdient gaat vooral naar eten en medicijnen, want zijn jongere zusjes zijn vaak ziek. Er blijft dus niets over om te investeren in betere landbouwmiddelen of onderwijs.
Samuel droomt ervan om leraar te worden, maar zonder diploma en zonder geld om verder te leren lijkt dat onmogelijk. Zijn kinderen in de toekomst zullen waarschijnlijk ook opgroeien in armoede.
Opdracht:
Teken of beschrijf de vicieuze cirkel van armoede en pas deze toe op het verhaal van Samuel. Benoem stap voor stap hoe de armoede van Samuel en zijn familie telkens weer wordt doorgegeven.
Investeren in productie in de (semi)periferie
Verbetering van voedselzekerheid levert economisch winst op
- Investeren in infrastructuur en opslagmogelijkheden
- Training op het gebied van landbouwtechnieken
- Toegang tot krediet verbeteren
In plaats van exportgerichte productie: exportvalorisatie
Streven naar eerlijke prijzen
WTO stimuleert vrijhandel
- verlagen of opheffen importheffingen
- introductie van officiële arbeidscontracten
Exportafspraak tussen de EU en ACS-landen
- heeft weinig economieën versterkt
door ongunstige ruilvoet
Multinationals lijken eerlijkere prijzen
te gaan betalen
Omzeilen van de tussenhandel
- oprichten van coöperaties
Verbeteren van de toegang tot grond
Zeer ongelijke grondbezitverhoudingen
Sinds jaren 60: verandering door landhervormingen
- grootgrondbezitters staan verplicht land af aan kleine boeren
- verdeling van grond uit staatsbezit
De effecten van landhervormingen waren:
- weinig kennis en middelen beschikbaar bij kleine boeren
- door overerving werden arealen te klein
Belangrijk bij hervormingen:
- verbeteringen in de infrastructuur
- training
- kredietverlening
- geregistreerde eigendomsrechten
Politieke keuzes, internationale afspraken en conflictbeheersing
Voedselzekerheid vergroten door:
- Verbeteren positie minderheden en vrouwen
- Herzien van onderdelen van het landbouwbeleid
- oneerlijke concurrentie door landbouwsubsidies
- verplichting van het gebruik van alternatieve
brandstoffen
Internationale klimaatafspraken
Bemiddeling bij dreigende
conflicten
Wat gaan we doen?
Leerdoelen
Je kunt enkele economische maatregelen noemen die kunnen bijdragen aan het oplossen van het wereldvoedselvraagstuk
Je kunt enkele politieke maatregelen noemen die kunnen bijdragen aan het oplossen van het wereldvoedselvraagstuk
Terugblik vorige les
Innovatie en gedragsverandering
Aan de slag met paragraaf 8 & 9
Een tweede groene revolutie
Groene revolutie
- halverwege de vorige eeuw door dreigende
voedseltekorten
- introductie van hoogproductieve graansoorten,
mechanisatie, bestrijdingsmiddelen en kunstmest
Nadelen:
- afname biodiversiteit
- verdroging, verzilting
- boeren maakten schulden
Tweede (duurzame) groene revolutie
is nodig
Nieuwe technieken en gewassen
Gentechnologie
- combineren van gunstige eigenschappen in DNA
- vooral gebruikt buiten Europa en Afrika omdat de
onschadelijkheid nog niet bewezen is
- eigendom van multinationals
‘Marker-assisted selection’
- kruising van gewassen (zonder ingrijpen in DNA)
- mogelijkheden voor droogtelandbouw
Meer productie op minder land
In sommige gebieden is er ruimte voor productiviteitsverhoging:
- landbouwflats
- kweekvis
- alternatieve voedselbronnen (bv. zeewier, algen, insecten)
Gedragsverandering en goedkope technieken in de periferie
In periferie is innovatie vaak niet betaalbaar. Alternatieven:
- Gewassen verbouwen die goed gedijen in lokaal klimaat
bv. sorghum in plaats van mais
- Goedkope technieken die meer opbrengst opleveren
- gemengde landbouw
- vruchtbomen zorgen voor schaduw
- zonnebloemen trekken insecten aan
- geiten, koeien, kippen voor melk, vlees, eieren en mest
Gedragsverandering door consument en voedingssector
Gedragsverandering consument (vooral in het centrum):
- Niet te veel eten
- Geen voedsel verspillen
- Minder vlees en zuivel
- Openstaan voor alternatieve voedselbronnen
Regionale productie, verwerking en verhandeling
Landdegradatie tegengaan
- minder bestrijdingsmiddelen
- minder irrigatie
- bodemkwaliteit herstellen
- fosfaten recyclen
- biologische landbouw
Minder verspilling door bedrijven
Paragraaf 9 Internationale hulp
Soorten hulpverleners
Bilaterale hulp: hulp tussen overheden van landen
- percentage van het bbp voor ontwikkelingshulp
- voedselzekerheid 1 van de 4 kernthema’s overheid NED
- voorwaarde: good governance
Hulp via intergouvernementele organisaties (igo’s)
- bv. FAO, WFP
Hulp door niet-gouvernementele organisaties (ngo’s)
- bv. Cordaid, Oxfam Novib en ICCO
Indirecte hulp door bedrijven en kennisinstellingen
- publiek-private samenwerkingsverbanden
Particuliere initiatieven (bv. sponsorloop)
Soorten hulp
Noodhulp
- bij rampen en oorlogen
- eerste levensbehoeften
- bij hongersnood: voedselhulp, schoon drinkwater,
medische zorg
Projecthulp
- kleinschalig, concreet
- verbetering van levensomstandigheden
- irrigatiesystemen, trainingen
Programmahulp
- structurele verbetering van een sector
- overkoepelend thema
Een concreet voorbeeld: de FAO
Food and Agriculture Organization (FAO)
Ondersteunt landen bij herstellen voedselproductie en voorkomen van voedselproblemen
- uitbreiden voedselvoorraden
- effectiever omgaan met dreigende tekorten
Activiteiten betreffende duurzame ontwikkelingsdoelstellingen
- trainingen, technische ondersteuning
- onderwijsprojecten
- assisteren van overheden (schoolmaaltijden, positie
van vrouwen)
- aandacht vragen voor familyplanning
- bewustwording van overheden van relatie ziekte-honger
- promotie vrijhandel en eerlijke prijzen
Verdwijnt honger uit de wereld?
Wereldvoedselvraagstuk nog niet opgelost als gevolg van:
- bevolkingsgroei
- klimaatverandering
- conflicten en sociale ongelijkheid moeilijk te bestrijden
Beste kans: armoedebestrijding
- meer welvaart betekent meer mogelijkheden tot
verbetering
- minder kans op conflicten
Internationale hulp is gericht op economische verbetering
Voorwaarden voor bestrijding kwalitatieve honger
- stijging van de welvaart
- betere individuele keuzes
Wat gaan we doen?
Leerdoelen
Je kunt enkele economische maatregelen noemen die kunnen bijdragen aan het oplossen van het wereldvoedselvraagstuk
Je kunt enkele politieke maatregelen noemen die kunnen bijdragen aan het oplossen van het wereldvoedselvraagstuk
Terugblik vorige les
Innovatie en gedragsverandering
Huiswerk:
Aan de slag met paragraaf 8 & 9