Geschiedenis havo 2 paragraaf 2.3, 2.4 en 2.6 Nederlandse Opstand 2024-2025 HSH

• newEditor

Planning + lesdoel

• Terugblikvragen.

• Uitleg: oorzaken Nederlandse Opstand + verloop Opstand.

• Oefenen: drie geschreven bronnen.

• Oefenen: Histoclip Nederlandse Opstand.

Lesdoelen:

1. Je kent de betekenis van de begrippen centralisatie, plakkaten, ketters, inquisitie. (R)

2. Je kan uitleggen op welke manier Karel V het bestuur in de Nederlanden probeerde te centraliseren. (T1)

3. Je kunt op politiek, economisch en religieus gebied uitleggen waarom de adel, steden en gewesten zich tegen de centralisatie van Karel V en Filips II verzetten. (T2)

4. Je kunt aangeven wat de oorzaken en gevolgen van de Beeldenstorm waren. (T1)

Terugblikopdracht : 9 in 5 (5 min.)

Beantwoord in stilte zoveel mogelijk van deze vragen in je schrift, voor jezelf, geen overleg. Je weet altijd meer dan je denkt (!)

Checkvraag: protestants of katholiek? Leg uit…

Passen woorden bij katholieken óf protestanten óf beide?

A. Paus.

B. Luther.

C. Aflaten.

D. Mooie versieringen in kerken.

E. Bijbel lezen.

F. Reformatie.

G. Grote rijkdom.

H. Geloof in Jezus.

I. Groot belang geestelijken.

J. Zelf de Bijbel lezen.

Terugblikvraag: bespreken spotprenten

Ik weet…

Ik zie… (wat zien in bron)

Dus… (in jouw eigen woorden uitleggen)

Terugblik: bespreken huiswerkopdracht

• Welke eeuw?

• Primair of secundair?

• Geschreven of ongeschreven?

Checkvraag: spotprent Reformatie

- Wat zie je? Wie zijn de mannen links?

- Met wat hengelen zij?

- Is de maker spotprent voor of tegen Luther? Leg uit…

Kritiek Luther op de katholieke kerk

Geestelijken, zoals Maarten Luther (1483-1546), hadden stevige kritiek op de katholieke kerk en wilden die veranderen.

Luther was het erg oneens met de handel in aflaten (= bewijs van vergeving van zonden, zodat je in de hemel kwam), want van die inkomsten werd de kerk erg rijk.

- bijv. bouw grote kerk: Sint-Pieterskerk in Rome.

Luther zei:

- Je moet oprecht in God geloven om in de hemel te komen.

- Niet priesters moesten uitleggen hoe te geloven in God, maar mensen moesten zelf de Bijbel lezen (Bijbel in volkstaal).

- Rijkdom en pracht en praal van de kerk leidt af van ware geloof.

- Geestelijken mogen wel trouwen (geen celibaat).

Kerkhervormers: Luther en Calvijn

Zowel Maarten Luther als Johannes Calvijn willen de Kerk hervormen, maar door hun werk komt er een scheiding in de christelijke kerk in West-Europa.

Overeenkomsten: Bijbel centraal (zelf kunnen lezen in volkstaal) en geestelijken mogen trouwen (geen celibaat).

Verschillen:

Paragraaf 2.3/2.4/2.6: de Nederlandse Opstand

Geschiedenis havo 2

Chronologisch overzicht tijdvak 5, 1500-1600 (havo 2)

Portugese zoektocht naar zeeroute naar Indië (via Afrika) (15e eeuw)

De Beeldenstorm (1566)

De Nederlandse Opstand tegen Spanje (1568-1648)

Columbus ‘ontdekt’ Amerika, start Spaanse kolonisatie Amerika (1492)

95 stellingen van Luther, start protestantisme (1517)

Zijderoute enige handelsroute voor specerijen (tot 15e eeuw)

Startlied: het Nederlandse volkslied

Het rijk van Karel V

Huwelijk tussen Maria van Bourgondië ♥ Maximiliaan van Oostenrijk (familie van Habsburgers) gaf via erfenissen een groot rijk.

Rijk van Karel V in de 16e eeuw (Spaans-Habsburgse Rijk):

- Spanje.

- Heilige Roomse Rijk (Duitsland).

- De Nederlanden (Nederland, België en Luxemburg)

Opa Maximiliaan van Oostenrijk en oma Maria van Bourgondië, vader Filips de Schone en zoon Karel V (midden onder)

De Nederlanden in de 15e/16e eeuw

Vanaf 1515 behoren de Nederlanden tot het Spaans-Habsburgse Rijk (van o.a. Karel V en zijn zoon Filips II).

De Nederlanden (Nederland, België en Luxemburg) bestaan uit 17 gewesten (provincies), met ieder hun eigen regels, gewoontes, belastingen en wetten.

• Gewesten, adel en steden hebben eigen privileges (eigen voorrechten, voor ieder gewest en stad anders, speciaal recht).

In de Nederlanden: toenemende invloed protestantisme volgens Johannes Calvijn (calvinisme).

Oorzaken Nederlandse Opstand

1. Politiek: Karel V en Filips II voeren een centralisatiepolitiek (= besturen vanuit één plek met overal dezelfde wetten/regels, ten koste van de macht van adel en steden).

2. Cultuur (godsdienstig): Karel V en Filips II streng katholiek, dus vervolgen/straffen de protestanten streng (inquisitie).

3. Economisch: te hoge belastingen (bijv. door nieuwe belasting: Tiende Penning).

Geeft grote onvrede onder Nederlandse bevolking, bijv. steden, adel en protestanten (!)

Centralisatiepolitiek van Karel V/Filips II

Centralisatie = proces waarbij een gebied of land steeds meer vanuit één plaats wordt bestuurd, met overal dezelfde regels, wetten en belastingen.

In Nederlanden: Karel V probeert alle macht naar zelfzelf te trekken, want alle wetten en privileges van ieder gewest maakte besturen ingewikkeld.

Door centralisatiemaatregelen gaat de macht van de gewesten, steden en adel omlaag:

1. Bestuur centraal regelen vanuit één plek: Brussel.

2. Bij een belastingverhoging alleen praten met vertegenwoordigers van alle gewesten: de Staten-Generaal.

3. Karel benoemde bestuurders (ambtenaren) zelf uit de burgers, niet uit de adel.

Adel, gewesten en steden boos, want zij wilden zelf besturen, minder belasting betalen en privileges behouden.

Religieuze vervolgingen: ketterverbrandingen

Karel V en Filips II waren streng katholiek en wilde dat iedereen in hun rijk katholiek was.

Calvinisten (protestanten), oftewel ketters, werden streng vervolgd:

- Opsporen en straffen ketters via inquisitie + instellen bloedplakkaten (1550, = wetten): verspreiden ketterse geschriften of naar ketterse bijeenkomst gaan, betekende de doodstraf.

Zowel protestanten als katholieken boos over harde en strenge vervolgingen ketters.

Checkvraag: gewesten/steden/adel blij of boos?

Wat zijn voorbeelden van centralisatie?

1. Een nieuwe belasting voor alle Nederlandse gewesten.

2. Het geven van privileges aan één bepaalde stad.

3. Het besturen vanuit één plaats, namelijk Brussel.

4. Het aanstellen van bestuurders uit de burgerij en niet uit de adel/edelen.

5. Het schrijven van een bloedplakkaat, waardoor calvinisten (protestanten) hard werden gestraft/vervolgd.

Waren de gewesten/steden/adel hier blij mee of juist boos over? Waarom?

Checkvraag: ketterverbrandingen in de Nederlanden

- Waren calvinisten/protestanten hierover boos? Waarom?

- Waarom katholieken hierover boos? Waarom?

- Waren de stadsbesturen hierover boos? Waarom?

Hoe zie je dat de verbrande persoon gelovig (protestants) is?

Vervolging van ketters door de inquisitie

Ketter = iemand die zich niet houdt aan de officiële leer en regels van de katholieke kerk.

- dus: protestanten.

Mensen die niet de officiële leer van de katholieke kerk volgden, werden gestraft door de inquisitie = kerkelijke rechtbank, die ketters opsporen en veroordelen.

Beeldenstorm (1566)

De katholieke Filips II en landvoogdes (plaatsvervanger van Filips in de Nederlanden) blijven ketters (protestanten) streng straffen en verbranden…

Gevolg: Beeldenstorm (1566) = boze calvinisten(protestanten) vernielen katholieke kerken en kloosters in de gehele Nederlanden.

- weg met de rijkdom en pracht en praal van de katholieke kerken.

Margaretha grijpt niet in en Filips II is woedend…

Beeldenstorm en Alva

Vanuit boosheid vernielen calvinisten in de zomer van 1566 allerlei katholieke kerken en kloosters = de Beeldenstorm.

Filips is woedend (want hij zeer katholiek) en stuurt zijn generaal Alva naar de Nederlanden.

Maatregelen Alva:

• Oprichting Raad van Beroerten (inquisitie/rechtbank voor Beeldenstormers);

• Invoering Tiende Penning (verdere belasting).

• Onthoofden graven van Egmont en Horne

Reactie Nederlandse bevolking (adel, steden, protestanten)?

Verloop Nederlandse Opstand (1568-1648) (1)

1566: Beeldenstorm

1567: Alva komt naar de Nederlanden, oprichting Raad van Beroerten

1568: Start Opstand (door Slag bij Heiligerlee) onder leiding van Willem van Oranje.

1581: Acte van Verlatinghe: de Nederlanden erkennen Filips II niet meer als landsheer, zoeken een nieuwe landsheer (leider).

Aan de slag…: oefenbronnen Opstand

Maken verwerkingsvragen over de Opstand, let op je manier van formuleren, verwijs naar de bron:

• Ik weet…

• Ik zie/lees…

• Dus…

Lees de vragen door op je blad en beantwoord ze tijdens het kijken:

https://schooltv.nl/video/histoclips-de-opstand-in-de-nederlanden/#q=histoclips

Planning + lesdoel

• Terugblikvraag.

• Uitleg: verloop/gevolgen Nederlandse Opstand tegen Spanje.

• Aan de slag…: tijdbalkopdrachtje.

• Oefenen: documentaire Het verhaal van Nederland.

Lesdoelen:

1. Je kunt beargumenteren waarom het conflict in de Nederlanden zowel politiek, religieus als economisch van aard is. (T1)

2. Je weet dat de Noordelijke Nederlanden in 1588 een republiek werd en je kunt kort uitleggen waarom. (T1)

Terugblikvraag: welke oorzaak van de Opstand?

• Oorzaken: centralisatiepolitiek van Karel V en Filips II, strenge vervolgingen (straffen) van calvinisten en hoge belastingen.

• Tussen wie ging de Nederlandse Opstand?

• Wat gebeurt er tijdens de Beeldenstorm en wat was het gevolg?

C. Nieuwe belasting: Tiende Penning

B. Het paleis van Karel V in Brussel

A. Verbranding van ketters

Check: bronvraag

Wat zie je op de bron? Wie is Alva?

Wat wil de bronmaker duidelijk maken? Wat is de boodschap van de bronmaker?

Pro-Spaans of pro-Nederlanden?

Terugblikvraag huiswerk

Terugblikvraag huiswerk

Bespreken kijkvragen

Voor volledige antwoorden: zie Teams (antwoorden: zelf nakijken)

Acte van Verlatinghe (1581)

De noordelijke gewesten, bijv. Holland, Zeeland en Gelre, gaan vanaf 1579 samenwerken in de strijd tegen Spanje.

Vanaf 1581 erkennen zij Filips II niet meer als hun koning en zetten hem af = Acte van Verlatinghe (‘het verlaten van Filips II’). Ze gaan opzoek naar een nieuwe vorst (koning).

Verband tussen Nederlandse Opstand/Acte van Verlatinghe en kenmerken calvinisme: volgens Calvijn mocht je in Opstand komen als de vorst je geen godsdienstvrijheid gaf. Filips II stond geen protestantisme (calvinisme) toe, dus toen kwamen de Nederlanden in Opstand.

Acte van Verlatinghe: Filips II is niet langer de vorst van de Noordelijke Nederlanden

Verloop Nederlandse Opstand (1568-1648) (2)

1581: Acte van Verlatinghe: zoeken naar een nieuwe landsheer/vorst, maar mislukt…

1584: moord op Willem van Oranje.

1588: Nederland wordt een Republiek (zonder staatshoofd/vorst): De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden (Noordelijke gewesten/provincies) worden onafhankelijk (vrij) van Spanje.

- Republiek = een staatsvorm zonder koning/vorst/staatshoofd.

1648: Vrede van Münster: Republiek erkend als onafhankelijk land, vrede tussen de Republiek en Spanje.

Oefenen: checkvraag Opstand (3 min.)

Geef bij de volgende zinnen steeds aan of ze waar of niet waar zijn:

1. Filips II en Karel V waren calvinistisch (protestants).

2. De adel, steden en gewesten raakten door Filips II veel macht kwijt.

3. Tijdens de Beeldenstorm werden vooral protestantse kerken verwoest.

4. Alva was populair onder de bevolking van de Nederlanden.

5. In de Acte van Verlatinghe werd Filips II niet meer erkend als vorst van de Noordelijke Nederlanden.

6. In een republiek is er een koning aan de macht.

Docu Het verhaal van Nederland: https://schooltv.nl/video-item/het-verhaal-van-nederland-in-de-klas-geuzen-en-papen

Oefenen: maken kleine tijdbalk (10 min.)

Maak in je schrift een kleine tijdbalk met de belangrijkste gebeurtenissen van tijdvak 5 (16e eeuw, tijd van ontdekkers en hervormers). Teken een balk in je schrift en zet de gebeurtenissen (gebeurtenis + jaartal) op de juiste plaats (zie voorbeeld hieronder):

A. De Noordelijke Nederlanden worden de Republiek (1588).

B. Luther publiceert zijn 95 stellingen, start protestantisme (1517).

C. De Portugees Da Gama bereikt India (1498).

D. Beeldenstorm in de Nederlanden (1566).

E. De Portugees Diaz bereikt Zuid-Afrika (1488).

F. Start Nederlandse Opstand tegen Spanje (1568).

G. Columbus ‘ontdekt’ Amerika (1492).

H. Acte van Verlatinghe (1581).

I. Vrede van Münster (einde Opstand) (1648).

J. Moord op Willem van Oranje (1584).

Startklaar in 3 minuten ZH2B

Op tafel:

• Map/schrift;

• Pen;

• Leerboek voor geschiedenis.

Jas uit, tas van tafel, mobiel in Zakkie in de tas.

Planning + lesdoel

• Terugblikvraag: kenmerken Republiek + chronologie.

• Laatste tips proefwerk.

• Herhaling begrippen.

• Oefentoetsvragen maken.

• (Thinking classroom?)

• SO inzien.

Lesdoelen:

- Je oefent voor het proefwerk geschiedenis en weet wat je wel/niet moet leren.

Terugblikvraag: chronologie

Zet de volgende gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde (tijdsvolgorde):

A. Spaanse conquistadores beginnen hun veroveringen van de indianenrijken in Amerika na de ontdekking van Columbus.

B. De noordelijke Nederlanden worden een republiek, de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.

C. De Acte van Verlatinghe: Filips II wordt niet langer erkend als vorst.

D. Luther geeft zijn kritiek op de katholieke kerk in 95 stellingen.

E. Na de Beeldenstorm stuurt Filips II de hertog van Alva naar de Nederlanden.

F. Onder leiding van Willem van Oranje start de Nederlandse Opstand tegen Spanje.

Chronologisch overzicht tijdvak 5, 1500-1600 (havo 2)

Portugese zoektocht naar zeeroute naar Indië (via Afrika) (15e eeuw)

De Beeldenstorm (1566)

De Nederlandse Opstand tegen Spanje (1568-1648)

Columbus ‘ontdekt’ Amerika, start Spaanse kolonisatie Amerika (1492)

95 stellingen van Luther, start protestantisme (1517)

Zijderoute enige handelsroute voor specerijen (tot 15e eeuw)

Laatste tips voor het proefwerk

• Goed leren: aantekeningen / PowerPoints / begrippen (Quizlet) / doornemen opdrachten uit de les.

• Herhaling!

• Maak dag van tevoren de oefentoets nog eens, test jezelf.

• Wees precies

• Uitleggen = in meerdere zinnen uitleggen.

• Bronvraag: ik weet… (begrip uitleggen), ik zie/lees… (bronverwijzing), dus… (uitleggen in je eigen woorden).

• Ook leren: kaartopdracht reizen (topografie).

• Motieven: economisch, politiek, cultuur  winsten maken in specerijen/tussenhandel tegengaan, rijk en macht uitbreiden, christendom verspreiden.

In de buurt

Vaardigheid: betrouwbaarheid

Bij geschiedenis gebruiken we bronnen om te kunnen onderzoeken wat er gebeurde in het verleden. Maar niet alle bronnen kun je gebruiken!

Je moet bijvoorbeeld nadenken over de betrouwbaarheid van een bron: Spreekt de bron de waarheid? Kun je de informatie uit een bron geloven? (waarheidsgetrouw, onbevooroordeeld)

Twee vragen om de betrouwbaarheid van bronnen te beoordelen:

1. Is de bron primair (ooggetuige, uit de tijd zelf)? Een primaire bron is betrouwbaarder, want dat is vaak een ooggetuige.

2. Wat is het doel van de maker van de bron? Alleen informatie geven of ook overtuigen van een mening? Neutraal of met vooroordelen?

• Vragen: wat is de identiteit van de bronmaker en het schrijfdoel?

In de buurt

Casus: voedselgevecht in aula

Er was een voedselgevecht in de pauze op het Johan de Witt tussen leerling 1 en leerling 2 in de aula, voor de schoolkantine (broodjes kopen). Stel: jij bent mevrouw Baouch en jij wilt uitzoeken wie het gevecht begon en waarom het begon. Je spreekt met verschillende personen, maar die vertellen allemaal een ander verhaal…

Wie moet je geloven? Wie is het meest betrouwbaar? En waarom?

Personen:

• Leerling 1 zelf.

• Beste vriend van leerling 1, zag het gevecht.

• Leerling die leerling 1 en 2 niet kent, maar het gevecht in de aula zag.

• Aguibou, zag niet hoe het gevecht begon, maar stopte het gevecht.

• Moeder van leerling 1, hoorde later van haar zoon het verhaal.

Perfect antwoord geven op een bronvraag

- Leg de genoemde begrippen uit.

- Geef antwoord in volzinnen.

- Verwijs naar de bron.

Opbouw van je antwoord bij een bronvraag:

- ik weet… (uitleg begrippen, oorzaken, etc.)

- ik zie/ik lees… (wat zie je in de bron / wat lees je in de bron: bijv. ‘De man … dood gegaan.’)

- dus… (geef antwoord op de vraag, in eigen woorden).

Voorbeeld

Maken oefentoetsvragen (25 min.)

Maak de oefentoetsvragen. Let op je formuleringen: ik weet…, ik zie/ik lees…, dus…

Gebruik: je aantekeningen en je leerboek (hoofdstuk 1).

Eerste 20 minuten: maken vragen in stilte.

Daarna: 5 minuten: fluisterend/zachtjes overleg.

Thinking classrooms: samen antwoord schrijven…

Groepjes van 3: vraag uitschrijven op je papier/bord…

• Schrijf al je denkstappen op, zachtjes overleggen met elkaar.

• Na 3 minuutjes: uitwisselen met de klas…

• Let op volledig antwoord geven (ik weet…, ik zie…, dus…): veel uitleggen…

• 1 persoon schrijft maar, overleggen moet (!)

Probeer het meest perfecte antwoord te geven.