Ontdekkers en hervormers (Geschiedenis havo), les 1: Uitleg

TIJDVAK 5 · 1500-1600

Ontdekkers en hervormers

Examenstof geschiedenis havo

1 / 22
volgende
Slide 1: Slide
newEditorGeschiedenisMiddelbare schoolhavoLeerjaar 4,5

In deze les zitten 22 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 45 min
Dit is niet oké

Introductie

Uitleg van de kenmerkende aspecten van tijdvak 5, ontdekkers en hervormers, 1500-1600: expansie, renaissance, humanisme, reformatie en Opstand.

Onderdelen in deze les

TIJDVAK 5 · 1500-1600

Ontdekkers en hervormers

Examenstof geschiedenis havo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: KA 18-22, context Britse rijk 1585-1900. Image credit: Martin Waldseemüller / Wikimedia Commons, publiek domein

TIJDVAK 5 · 1500-1600

Wat ga je kunnen?

Ik kan de kenmerkende aspecten van tijdvak 5 uitleggen en herkennen in een onbekend voorbeeld.

Deze slide heeft geen instructies

Welke woorden en beelden horen bij de 16e eeuw?

Verwacht: Columbus, schepen, Luther, Calvijn, renaissance, kunst, Beeldenstorm, Willem van Oranje, Filips II, Spanje. Gebruik de woorden als ophaak: eerst de zee op, dan het denken, dan het geloof en de Opstand.

Wereldkaart van Waldseemüller, 1507: voor het eerst met de naam America

TIJDVAK 5 · 1500-1600

Begin van de overzeese expansie

  • Rond 1500 voeren Europeanen over zee naar nieuwe werelddelen: de overzeese expansie

  • In 1492 bereikte Columbus namens Spanje Amerika; Waldseemüller gaf het in 1507 de naam America

  • Oorzaken: handel in specerijen, een zeeroute naar Azië, rijkdom en macht, geloof en techniek

  • Tijdvak 5 (1500-1600) valt in de Vroegmoderne Tijd

KA 18. Tijdvak 5 heet de tijd van ontdekkers en hervormers, ook Renaissancetijd of 16e eeuw. Columbus dacht aan een westelijke route naar Azië. Oorzaken: handel (specerijen en luxe producten uit Azië), rijkdom en macht voor vorsten, geloof (christendom verspreiden) en kennis en techniek (betere schepen, kompassen, kaarten). Dit zijn meerdere soorten oorzaken tegelijk: economisch, politiek, cultureel-mentaal en technisch. Veelgemaakte fout: denken dat Columbus als eerste Europeaan ooit in Amerika kwam of dat de expansie alleen door Spanje werd gedragen. Image credit: Martin Waldseemüller / Wikimedia Commons, publiek domein

TIJDVAK 5 · 1500-1600

Gevolgen van de expansie

  • Europeanen stichtten koloniën en handelsposten in Amerika, Afrika en Azië

  • Door oorlogen en ziekten uit Europa nam de inheemse bevolking van Amerika sterk af

  • Nieuwe gewassen zoals de aardappel en tabak kwamen uit Amerika naar Europa

  • Er kwam wereldwijde handel, en later de trans-Atlantische slavenhandel

KA 18 en context Britse rijk: bloedige oorlogen en ziekten decimeerden de inheemse bevolking. Veelgemaakte fout: de gevolgen alleen positief of alleen negatief beschrijven. Let op het perspectief: voor Europeanen en voor de inheemse bevolking was het gevolg heel verschillend.

Wat was een oorzaak van de overzeese expansie?

A

Het streven naar scheiding van kerk en staat

B

Zoeken naar handel, rijkdom en een zeeroute naar Azië

C

De behoefte aan grondstoffen voor de stoommachine

D

De wil om Luthers ideeën buiten Europa te verbieden

Handel en rijkdom. Fout: een leerling die de expansie verwart met latere tijdvakken kiest de stoommachine.

Vitruviusman, tekening van Leonardo da Vinci, ca. 1490

TIJDVAK 5 · 1500-1600

Renaissance: een nieuw mensbeeld

  • De renaissance (wedergeboorte) begon in Italië vanaf het midden van de 14e eeuw

  • Rijke handelssteden zoals Florence gaven kunstenaars en geleerden opdrachten

  • Het mensbeeld veranderde: de mens zelf stond centraal, zoals in de Vitruviusman van Leonardo da Vinci

  • Het wereldbeeld veranderde: Copernicus (1543) stelde dat de aarde om de zon draait, Vesalius onderzocht het lichaam

KA 19. De syllabus noemt Italië vanaf het midden van de 14e eeuw. De renaissance is dus ouder dan tijdvak 5, maar valt er grotendeels in. Veelgemaakte fout: denken dat de renaissance in de 16e eeuw in Nederland begon. Image credit: Leonardo da Vinci / Wikimedia Commons, publiek domein

De School van Athene, fresco van Rafaël, Vaticaan, ca. 1510

TIJDVAK 5 · 1500-1600

Terug naar de klassieke Oudheid

  • Kunstenaars en geleerden namen de klassieke Oudheid van Grieken en Romeinen als voorbeeld

  • Bouwkunst: zuilen, bogen, koepels en symmetrie naar Romeins voorbeeld

  • Beeldende kunst: realistische lichamen en perspectief, zoals in de School van Athene

KA 20: bouwkunst en beeldende kunst. De School van Athene van Rafaël toont Griekse filosofen in een Romeins aandoende hal. Veelgemaakte fout: renaissance en klassieke Oudheid door elkaar halen. De Oudheid is het voorbeeld, de renaissance is de herleving. Image credit: Rafaël / Wikimedia Commons, publiek domein

Erasmus van Rotterdam, schilderij van Hans Holbein de Jonge, 1523

TIJDVAK 5 · 1500-1600

Humanisme

  • Humanisten bestudeerden klassieke teksten en stelden de mens centraal

  • Het humanisme wilde terug naar de bronnen, ook die van de Bijbel

  • Erasmus uit Rotterdam was een beroemde humanist en schreef kritisch over misstanden in de kerk

KA 20: humanisme. Erasmus wilde de kerk verbeteren, maar bleef katholiek en koos niet voor Luther. Veelgemaakte fout: denken dat humanisten tegen het geloof waren. Image credit: Hans Holbein de Jonge / Wikimedia Commons, publiek domein

Wat is kenmerkend voor het humanisme?

A

Gehoorzaamheid aan de paus als hoogste doel

B

Vertrouwen in de macht van de absolute vorst

C

Het splitsen van de christelijke kerk in twee delen

D

Studie van klassieke teksten, met de mens centraal

Humanisme is mensgericht en teruggrijpend op klassieke bronnen. Fout: de splitsing van de kerk is de reformatie.

Maarten Luther, schilderij van Lucas Cranach de Oudere, 1528

TIJDVAK 5 · 1500-1600

Luther en de reformatie

  • In 1517 schreef Luther in Wittenberg 95 stellingen, onder meer tegen de verkoop van aflaten

  • Wie een aflaat kocht, kreeg na de dood minder straf, zo beloofde de kerk

  • Dankzij de boekdrukkunst gingen zijn ideeën snel rond in pamfletten en boeken

  • De reformatie splitste de christelijke kerk in West-Europa in een katholiek en een protestants deel

KA 21: het ontstaan en de verspreiding van de ideeën van Luther. Luther wilde de kerk eerst hervormen, niet splitsen. Veelgemaakte fout: denken dat Luther in de Nederlanden woonde of dat hij het christendom afschafte. Image credit: Lucas Cranach de Oudere / Wikimedia Commons, publiek domein

Johannes Calvijn, anoniem portret, 16e eeuw

TIJDVAK 5 · 1500-1600

Calvijn en het protestantisme

  • Calvijn publiceerde in 1536 zijn boek Institutie en leidde de hervorming in Genève

  • Zijn leer, het calvinisme, verspreidde zich naar Frankrijk, de Nederlanden en Schotland

  • Volgelingen van Luther en Calvijn vormen samen het protestantisme, naast de katholieke kerk

KA 21: verspreiding van de ideeën van Luther en Calvijn. In de Nederlanden won het calvinisme veel aanhang. Veelgemaakte fout: Luther en Calvijn door elkaar halen. Luther begon in Duitsland, Calvijn werkte vanuit Genève. Image credit: Onbekend (Frankrijk) / Wikimedia Commons, publiek domein

Vul in

Calvijn leidde de hervorming in Genève, en zijn leer heet het calvinisme.

Genève
calvinisme
Wittenberg
humanisme

Genève en calvinisme. Fout: Wittenberg, de stad van Luther.

De Beeldenstorm in Antwerpen, 1566, prent van Frans Hogenberg

TIJDVAK 5 · 1500-1600

Conflict in de Nederlanden

  • Karel V en later zijn zoon Filips II, katholiek koning van Spanje, regeerden de Nederlanden

  • Filips II wilde de macht centraliseren, hief belasting en vervolgde protestanten

  • In 1566 vernielden woedende protestanten beelden in kerken: de Beeldenstorm

  • In 1568 begon de Nederlandse Opstand, met Willem van Oranje als leider

KA 22. Oorzaken: centralisatie en belasting (politiek-bestuurlijk), de vervolging van protestanten (cultureel-mentaal). Veelgemaakte fout: de Opstand alleen een geloofsoorlog noemen. Image credit: Frans Hogenberg / Wikimedia Commons, publiek domein

TIJDVAK 5 · 1500-1600

Een Nederlandse staat ontstaat

  • De Opstand werd een lange oorlog met Spanje, later de Tachtigjarige Oorlog genoemd

  • In 1581 zegden de opstandige gewesten Filips II gehoorzaamheid op in het Plakkaat van Verlatinge

  • Zo ontstond de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden: een Nederlandse staat zonder koning

KA 22: het conflict resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat. De oorlog duurde nog lang door, het plakkaat is dus geen einde van de Opstand. Veelgemaakte fout: 1581 zien als het einde van de oorlog.

Elizabeth I, het zogeheten Armada-portret, ca. 1588

TIJDVAK 5 · 1500-1600

Engeland en Spanje: expansie en reformatie

  • Engeland was protestants onder koningin Elizabeth I; Spanje was katholiek

  • In 1585 probeerden Engelsen een eerste kolonie in Noord-Amerika te stichten, als uitvalsbasis tegen Spanje

  • In 1588 versloeg Engeland de Spaanse Armada, een grote oorlogsvloot

  • Zo komen overzeese expansie en reformatie samen in de context van het Britse rijk

KA 18 en 21 in de context Britse rijk 1585-1900. Eind 16e eeuw verkenden de Engelsen Noord-Amerika in hun strijd met het katholieke Spanje. Veelgemaakte fout: denken dat Engeland in 1585 al een blijvend rijk had. Het bleef bij verkenning en eerste pogingen. Image credit: Onbekend (Britse school) / Wikimedia Commons, publiek domein

Zet op volgorde, van vroeg naar laat

1

Calvijns Institutie

2

Beeldenstorm in de Nederlanden

3

Plakkaat van Verlatinge

4

Luthers 95 stellingen

1517, 1536, 1566, 1581.

Noem één oorzaak van de Nederlandse Opstand.

Goed: vervolging van protestanten, centralisatie van het bestuur of belasting door Filips II. Verwachte fout: alleen Willem van Oranje noemen, dat is een leider en geen oorzaak.

Welk deel van tijdvak 5 vond je het lastigst?

1

Overzeese expansie

2

Renaissance en humanisme

3

Reformatie

4

Nederlandse Opstand

Gebruik de uitkomst om te kiezen wat je herhaalt.

Hoe herken je een aspect in een bron?

Goed: een aspect noemen, een signaalwoord of beeld uit een bron en het verband uitleggen. Verwachte fout: alleen het aspect noemen zonder bron.

TIJDVAK 5 · 1500-1600

Begrippen (1/2)

  • overzeese expansie: Europeanen varen over zee naar andere werelddelen en stichten daar handel en koloniën

  • Vroegmoderne Tijd: Periode tussen de Middeleeuwen en de Moderne Tijd, waarin tijdvak 5 valt

  • renaissance: Wedergeboorte van de klassieke cultuur, begonnen in Italië

  • klassieke Oudheid: De tijd van Grieken en Romeinen, voorbeeld voor kunst en denken

  • humanisme: Stroming die de mens centraal stelt en klassieke teksten bestudeert

Deze slide heeft geen instructies

TIJDVAK 5 · 1500-1600

Begrippen (2/2)

  • reformatie: Hervorming van de kerk die de christelijke kerk in West-Europa splitste

  • protestantisme: Christelijke stroming van volgelingen van Luther en Calvijn

  • Nederlandse Opstand: Verzet tegen Filips II dat leidde tot een eigen Nederlandse staat

Deze slide heeft geen instructies