TIJDVAK 5 · 1500-1600
Ontdekkers en hervormers
Examenstof geschiedenis havo
TIJDVAK 5 · 1500-1600
Ontdekkers en hervormers
Examenstof geschiedenis havo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: KA 18-22, context Britse rijk 1585-1900. Image credit: Martin Waldseemüller / Wikimedia Commons, publiek domein
TIJDVAK 5 · 1500-1600
Wat ga je kunnen?
Ik kan de kenmerkende aspecten van tijdvak 5 uitleggen en herkennen in een onbekend voorbeeld.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden en beelden horen bij de 16e eeuw?
Verwacht: Columbus, schepen, Luther, Calvijn, renaissance, kunst, Beeldenstorm, Willem van Oranje, Filips II, Spanje. Gebruik de woorden als ophaak: eerst de zee op, dan het denken, dan het geloof en de Opstand.
Wereldkaart van Waldseemüller, 1507: voor het eerst met de naam America
TIJDVAK 5 · 1500-1600
Begin van de overzeese expansie
Rond 1500 voeren Europeanen over zee naar nieuwe werelddelen: de overzeese expansie
In 1492 bereikte Columbus namens Spanje Amerika; Waldseemüller gaf het in 1507 de naam America
Oorzaken: handel in specerijen, een zeeroute naar Azië, rijkdom en macht, geloof en techniek
Tijdvak 5 (1500-1600) valt in de Vroegmoderne Tijd
KA 18. Tijdvak 5 heet de tijd van ontdekkers en hervormers, ook Renaissancetijd of 16e eeuw. Columbus dacht aan een westelijke route naar Azië. Oorzaken: handel (specerijen en luxe producten uit Azië), rijkdom en macht voor vorsten, geloof (christendom verspreiden) en kennis en techniek (betere schepen, kompassen, kaarten). Dit zijn meerdere soorten oorzaken tegelijk: economisch, politiek, cultureel-mentaal en technisch. Veelgemaakte fout: denken dat Columbus als eerste Europeaan ooit in Amerika kwam of dat de expansie alleen door Spanje werd gedragen. Image credit: Martin Waldseemüller / Wikimedia Commons, publiek domein
TIJDVAK 5 · 1500-1600
Gevolgen van de expansie
Europeanen stichtten koloniën en handelsposten in Amerika, Afrika en Azië
Door oorlogen en ziekten uit Europa nam de inheemse bevolking van Amerika sterk af
Nieuwe gewassen zoals de aardappel en tabak kwamen uit Amerika naar Europa
Er kwam wereldwijde handel, en later de trans-Atlantische slavenhandel
KA 18 en context Britse rijk: bloedige oorlogen en ziekten decimeerden de inheemse bevolking. Veelgemaakte fout: de gevolgen alleen positief of alleen negatief beschrijven. Let op het perspectief: voor Europeanen en voor de inheemse bevolking was het gevolg heel verschillend.
Wat was een oorzaak van de overzeese expansie?
Het streven naar scheiding van kerk en staat
Zoeken naar handel, rijkdom en een zeeroute naar Azië
De behoefte aan grondstoffen voor de stoommachine
De wil om Luthers ideeën buiten Europa te verbieden
Handel en rijkdom. Fout: een leerling die de expansie verwart met latere tijdvakken kiest de stoommachine.
Vitruviusman, tekening van Leonardo da Vinci, ca. 1490
TIJDVAK 5 · 1500-1600
Renaissance: een nieuw mensbeeld
De renaissance (wedergeboorte) begon in Italië vanaf het midden van de 14e eeuw
Rijke handelssteden zoals Florence gaven kunstenaars en geleerden opdrachten
Het mensbeeld veranderde: de mens zelf stond centraal, zoals in de Vitruviusman van Leonardo da Vinci
Het wereldbeeld veranderde: Copernicus (1543) stelde dat de aarde om de zon draait, Vesalius onderzocht het lichaam
KA 19. De syllabus noemt Italië vanaf het midden van de 14e eeuw. De renaissance is dus ouder dan tijdvak 5, maar valt er grotendeels in. Veelgemaakte fout: denken dat de renaissance in de 16e eeuw in Nederland begon. Image credit: Leonardo da Vinci / Wikimedia Commons, publiek domein
De School van Athene, fresco van Rafaël, Vaticaan, ca. 1510
TIJDVAK 5 · 1500-1600
Terug naar de klassieke Oudheid
Kunstenaars en geleerden namen de klassieke Oudheid van Grieken en Romeinen als voorbeeld
Bouwkunst: zuilen, bogen, koepels en symmetrie naar Romeins voorbeeld
Beeldende kunst: realistische lichamen en perspectief, zoals in de School van Athene
KA 20: bouwkunst en beeldende kunst. De School van Athene van Rafaël toont Griekse filosofen in een Romeins aandoende hal. Veelgemaakte fout: renaissance en klassieke Oudheid door elkaar halen. De Oudheid is het voorbeeld, de renaissance is de herleving. Image credit: Rafaël / Wikimedia Commons, publiek domein
Erasmus van Rotterdam, schilderij van Hans Holbein de Jonge, 1523
TIJDVAK 5 · 1500-1600
Humanisme
Humanisten bestudeerden klassieke teksten en stelden de mens centraal
Het humanisme wilde terug naar de bronnen, ook die van de Bijbel
Erasmus uit Rotterdam was een beroemde humanist en schreef kritisch over misstanden in de kerk
KA 20: humanisme. Erasmus wilde de kerk verbeteren, maar bleef katholiek en koos niet voor Luther. Veelgemaakte fout: denken dat humanisten tegen het geloof waren. Image credit: Hans Holbein de Jonge / Wikimedia Commons, publiek domein
Wat is kenmerkend voor het humanisme?
Gehoorzaamheid aan de paus als hoogste doel
Vertrouwen in de macht van de absolute vorst
Het splitsen van de christelijke kerk in twee delen
Studie van klassieke teksten, met de mens centraal
Humanisme is mensgericht en teruggrijpend op klassieke bronnen. Fout: de splitsing van de kerk is de reformatie.
Maarten Luther, schilderij van Lucas Cranach de Oudere, 1528
TIJDVAK 5 · 1500-1600
Luther en de reformatie
In 1517 schreef Luther in Wittenberg 95 stellingen, onder meer tegen de verkoop van aflaten
Wie een aflaat kocht, kreeg na de dood minder straf, zo beloofde de kerk
Dankzij de boekdrukkunst gingen zijn ideeën snel rond in pamfletten en boeken
De reformatie splitste de christelijke kerk in West-Europa in een katholiek en een protestants deel
KA 21: het ontstaan en de verspreiding van de ideeën van Luther. Luther wilde de kerk eerst hervormen, niet splitsen. Veelgemaakte fout: denken dat Luther in de Nederlanden woonde of dat hij het christendom afschafte. Image credit: Lucas Cranach de Oudere / Wikimedia Commons, publiek domein
Johannes Calvijn, anoniem portret, 16e eeuw
TIJDVAK 5 · 1500-1600
Calvijn en het protestantisme
Calvijn publiceerde in 1536 zijn boek Institutie en leidde de hervorming in Genève
Zijn leer, het calvinisme, verspreidde zich naar Frankrijk, de Nederlanden en Schotland
Volgelingen van Luther en Calvijn vormen samen het protestantisme, naast de katholieke kerk
KA 21: verspreiding van de ideeën van Luther en Calvijn. In de Nederlanden won het calvinisme veel aanhang. Veelgemaakte fout: Luther en Calvijn door elkaar halen. Luther begon in Duitsland, Calvijn werkte vanuit Genève. Image credit: Onbekend (Frankrijk) / Wikimedia Commons, publiek domein
Vul in
Calvijn leidde de hervorming in Genève, en zijn leer heet het calvinisme.
Genève en calvinisme. Fout: Wittenberg, de stad van Luther.
De Beeldenstorm in Antwerpen, 1566, prent van Frans Hogenberg
TIJDVAK 5 · 1500-1600
Conflict in de Nederlanden
Karel V en later zijn zoon Filips II, katholiek koning van Spanje, regeerden de Nederlanden
Filips II wilde de macht centraliseren, hief belasting en vervolgde protestanten
In 1566 vernielden woedende protestanten beelden in kerken: de Beeldenstorm
In 1568 begon de Nederlandse Opstand, met Willem van Oranje als leider
KA 22. Oorzaken: centralisatie en belasting (politiek-bestuurlijk), de vervolging van protestanten (cultureel-mentaal). Veelgemaakte fout: de Opstand alleen een geloofsoorlog noemen. Image credit: Frans Hogenberg / Wikimedia Commons, publiek domein
TIJDVAK 5 · 1500-1600
Een Nederlandse staat ontstaat
De Opstand werd een lange oorlog met Spanje, later de Tachtigjarige Oorlog genoemd
In 1581 zegden de opstandige gewesten Filips II gehoorzaamheid op in het Plakkaat van Verlatinge
Zo ontstond de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden: een Nederlandse staat zonder koning
KA 22: het conflict resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat. De oorlog duurde nog lang door, het plakkaat is dus geen einde van de Opstand. Veelgemaakte fout: 1581 zien als het einde van de oorlog.
Elizabeth I, het zogeheten Armada-portret, ca. 1588
TIJDVAK 5 · 1500-1600
Engeland en Spanje: expansie en reformatie
Engeland was protestants onder koningin Elizabeth I; Spanje was katholiek
In 1585 probeerden Engelsen een eerste kolonie in Noord-Amerika te stichten, als uitvalsbasis tegen Spanje
In 1588 versloeg Engeland de Spaanse Armada, een grote oorlogsvloot
Zo komen overzeese expansie en reformatie samen in de context van het Britse rijk
KA 18 en 21 in de context Britse rijk 1585-1900. Eind 16e eeuw verkenden de Engelsen Noord-Amerika in hun strijd met het katholieke Spanje. Veelgemaakte fout: denken dat Engeland in 1585 al een blijvend rijk had. Het bleef bij verkenning en eerste pogingen. Image credit: Onbekend (Britse school) / Wikimedia Commons, publiek domein
Zet op volgorde, van vroeg naar laat
1517, 1536, 1566, 1581.
Noem één oorzaak van de Nederlandse Opstand.
Goed: vervolging van protestanten, centralisatie van het bestuur of belasting door Filips II. Verwachte fout: alleen Willem van Oranje noemen, dat is een leider en geen oorzaak.
Welk deel van tijdvak 5 vond je het lastigst?
Overzeese expansie
Renaissance en humanisme
Reformatie
Nederlandse Opstand
Gebruik de uitkomst om te kiezen wat je herhaalt.
Hoe herken je een aspect in een bron?
Goed: een aspect noemen, een signaalwoord of beeld uit een bron en het verband uitleggen. Verwachte fout: alleen het aspect noemen zonder bron.
TIJDVAK 5 · 1500-1600
Begrippen (1/2)
overzeese expansie: Europeanen varen over zee naar andere werelddelen en stichten daar handel en koloniën
Vroegmoderne Tijd: Periode tussen de Middeleeuwen en de Moderne Tijd, waarin tijdvak 5 valt
renaissance: Wedergeboorte van de klassieke cultuur, begonnen in Italië
klassieke Oudheid: De tijd van Grieken en Romeinen, voorbeeld voor kunst en denken
humanisme: Stroming die de mens centraal stelt en klassieke teksten bestudeert
Deze slide heeft geen instructies
TIJDVAK 5 · 1500-1600
Begrippen (2/2)
reformatie: Hervorming van de kerk die de christelijke kerk in West-Europa splitste
protestantisme: Christelijke stroming van volgelingen van Luther en Calvijn
Nederlandse Opstand: Verzet tegen Filips II dat leidde tot een eigen Nederlandse staat
Deze slide heeft geen instructies