Les 9 — De advocaat en speeches
Taal, toneel en overtuigen
Onderdelen in deze les
Taal, toneel en overtuigen
Open de les als verbinding tussen literaire taal en spreken: leerlingen zien hoe retoriek werkt in een toneelfragment en gebruiken die inzichten daarna in twee eigen speeches.
Lesdoel
Ik kan retorische middelen herkennen in een fragment uit De advocaat en die doelgericht gebruiken in een persoonlijke en geëngageerde speech.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden koppel jij aan retoriek of overtuigend spreken?
Gebruik de woordwolk als activering van voorkennis. Pik enkele woorden eruit en verbind ze met de lesdoelen: retorische middelen herkennen in toneel en toepassen in eigen speeches.
De advocaat: taal als macht
In een toneelfragment is taal meer dan informatie.
Woorden kunnen:
macht laten zien
spanning opbouwen
een personage geloofwaardig maken
het publiek beïnvloeden
In De advocaat draait spreken dus ook om positie, identiteit en overtuigingskracht.
Verbind hier met de kernwoorden uit de ondersteuning: identiteit, macht, Europa, recht. Houd het algemeen als niet elk detail van het fragment vooraf bekend is.
Wat valt op in de spreekstijl?
Let in het fragment op de manier van spreken:
zorgvuldig gekozen woorden
sterke formuleringen
ritme en herhaling
spanning tussen wat gezegd wordt en wat bedoeld wordt
Zo krijgt taal een dramatisch effect.
Gebruik deze slide als kijkkader vóór of tijdens het lezen. Laat leerlingen merken dat stijlkeuzes betekenis dragen.
Retorische middelen herkennen
Veelgebruikte retorische middelen in toneelteksten zijn:
herhaling: een woord of idee keert terug
tegenstelling: twee ideeën worden scherp naast elkaar gezet
retorische vraag: een vraag zonder echt antwoord
beeldspraak: taal roept een sterk beeld op
ironie: de letterlijke woorden en de bedoeling botsen
Koppel de middelen aan korte citaten uit het gekozen fragment als die beschikbaar zijn. Houd de voorbeelden mondeling, zodat de slide compact blijft.
Spanning in het fragment
Spanning ontstaat niet alleen door wat er gebeurt, maar ook door hoe er gesproken wordt.
Bijvoorbeeld:
informatie wordt gedoseerd
zinnen bouwen op naar een scherp punt
toon en woordkeuze suggereren conflict
macht verschuift tijdens het gesprek
Daardoor blijft het publiek luisteren.
Benadruk dat toneelretoriek niet losstaat van personages: spanning zit in stem, houding en onderlinge verhouding.
Macht en identiteit in taal
In De advocaat laat retoriek zien wie controle probeert te houden.
Taal kan tegelijk:
gezag uitstralen
twijfel verbergen
afstand creëren
identiteit vormgeven
Dit bereidt ook voor op de korte toneelanalyse. Laat leerlingen zien dat vorm en inhoud samen betekenis maken.
Welk middel is een vraag zonder echt antwoord?
beeldspraak
retorische vraag
tegenstelling
herhaling
Controleert kennis van de retorische middelen op slides 4–6.
Retoriek in het fragment
In *De advocaat* is taal meer dan informatie. Woorden kunnen macht laten zien en spanning opbouwen. Retoriek kan ook identiteit vormgeven en tonen wie controle probeert te houden.
De drie kernwoorden zijn rechtstreeks opgebouwd uit slides 2, 5 en 6.
Hoe laat taal in het fragment macht of identiteit zien?
Verwachte elementen: leerlingen noemen hoe woordkeuze, toon, herhaling, tegenstelling of ironie gezag, afstand, twijfel of controle zichtbaar maken. Er is niet één juist antwoord; gebruik dit als opstap naar de toneelanalyse.
De persoonlijke speech
Een persoonlijke speech vertrekt vanuit een echte ervaring.
Belangrijk zijn:
authenticiteit: het klinkt als jouw stem
emotie: je laat voelen waarom het moment telt
inzicht: je maakt duidelijk wat je ervan geleerd hebt
structuur: de luisteraar kan je verhaal volgen
Gebruik hier de structuurkaart uit de lesplanning: verleden → moment → inzicht.
Opbouw van een persoonlijke speech
Een heldere opbouw helpt je publiek mee:
verleden → belangrijk moment → gevolg → inzicht
Praktisch betekent dat:
kort situeren
één centraal moment kiezen
beschrijven wat veranderde
eindigen met wat je nu begrijpt
Maak duidelijk dat leerlingen niet hun hele levensverhaal hoeven vertellen; één scherp gekozen moment werkt sterker dan veel losse gebeurtenissen.
Wat maakt een persoonlijke speech sterk?
Een sterke speech is persoonlijk én precies.
concrete details werken beter dan algemeenheden
een rustige opbouw maakt emotie geloofwaardig
een duidelijk slot laat het inzicht landen
stemgebruik ondersteunt de betekenis
Koppel dit aan presentatie-aspecten uit de evaluatie: stemgebruik, structuur en authenticiteit.
Wat hoort bij een persoonlijke speech op de slides?
oproep tot actie
één centraal moment
maatschappelijk probleem
logische argumenten
De juiste keuze komt uit de opbouw van de persoonlijke speech; de andere opties horen eerder bij de geëngageerde speech.
Opbouw van een persoonlijke speech
Een persoonlijke speech vertrekt vanuit een echte ervaring. Je begint met een kort verleden, kiest daarna één belangrijk moment en eindigt met het inzicht dat je eruit hebt gehaald.
Herneemt de structuurkaart: verleden → moment → inzicht.
Wat lijkt jou het lastigst bij een persoonlijke speech?
begin kiezen
emotie tonen
duidelijk opbouwen
sterk afsluiten
Deze slide heeft geen instructies
De geëngageerde speech
Een geëngageerde speech wil het publiek laten nadenken of handelen rond een maatschappelijk thema.
De kern is:
een duidelijk probleem
sterke argumenten
betrokken toon
een oproep tot actie
Noem mogelijke thema’s uit de planning: privacy, klimaat, migratie, Europa. Houd de focus op spreken en argumenteren binnen het vak Nederlands.
Opbouw van een geëngageerde speech
Een bruikbare structuur is:
probleem → argumenten → gevolg → oproep
Daarbij hoort:
het thema scherp benoemen
argumenten logisch ordenen
duidelijk maken waarom het ertoe doet
afsluiten met wat er moet veranderen
Gebruik hier de spreekstructuurkaart uit de ondersteuning. Maak onderscheid met de persoonlijke speech: hier staat het publieke belang centraal.
Overtuigen met ethos, pathos, logos
Bij een geëngageerde speech werken drie vormen van overtuigen samen:
ethos: je komt betrouwbaar over
pathos: je raakt het publiek
logos: je argumenten zijn logisch en helder
Verwijs naar de retoriekposter bij de materialen. Laat leerlingen zien dat deze drie ook in toneelteksten herkenbaar kunnen zijn.
Van toneel naar eigen spreken
Wat je in De advocaat ziet, kun je zelf toepassen:
bewust woordkeuze gebruiken
herhaling inzetten voor nadruk
spanning opbouwen naar een kernzin
stijl aanpassen aan doel en publiek
Retoriek is dus een schrijftechniek én een spreektechniek.
Dit is de verbindingsslide van de les: analyse van literatuur wordt functioneel voor eigen taalproductie.
Waarop wordt gelet?
Bij het spreken en schrijven tellen vooral mee:
stemgebruik
overtuigingskracht
structuur
authenticiteit
argumentatie
interpretatie van het toneelfragment
Verwerk mondeling dat een audio-opname ook mogelijk kan zijn volgens de toetsaanpassingen uit de planning, afhankelijk van de leerlingbehoefte.
Wat is het hoofddoel van een geëngageerde speech?
gevoel beschrijven
publiek laten handelen
personage uitwerken
leven navertellen
Toetst het onderscheid tussen persoonlijke en geëngageerde speech.
Geëngageerd spreken
Een geëngageerde speech benoemt eerst een duidelijk probleem, bouwt verder met sterke argumenten en eindigt met een oproep tot actie. Daarbij kunnen ethos, pathos en logos samenwerken.
Bundelt de kern van slides 10–12.
Welke techniek uit het toneel wil jij zelf gebruiken?
Verwachte elementen: stijl aanpassen aan doel en publiek; herhaling voor nadruk; spanning opbouwen naar kernzin; retorische middelen uit het toneel bewust inzetten in een eigen speech.
Wat neem jij mee uit deze les?
Exit ticket zonder goed of fout. Laat leerlingen kort terugblikken op inhoud én vaardigheid.
Wat hielp jou vandaag het meest om te begrijpen?
Gebruik antwoorden om volgende les differentiatie of extra instructie te plannen.
Begrippenlijst
retoriek - de manier waarop taal bewust wordt gebruikt om te overtuigen of effect te bereiken
toneelfragment - een deel van een toneeltekst of voorstelling
spraakstijl - de specifieke manier waarop iemand spreekt
authenticiteit - geloofwaardigheid doordat iets echt en persoonlijk overkomt
overtuigingskracht - het vermogen om een publiek mee te krijgen
argument - een reden die een standpunt ondersteunt
oproep tot actie - een afsluitende aansporing om iets te doen of te veranderen
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
ethos - overtuigen door betrouwbaarheid en geloofwaardigheid
pathos - overtuigen door gevoel en emotie
logos - overtuigen met logische redeneringen en argumenten
herhaling - een woord of formulering bewust meerdere keren gebruiken
tegenstelling - twee ideeën scherp tegenover elkaar zetten
retorische vraag - een vraag die wordt gesteld om effect te bereiken
ironie - taalgebruik waarbij de bedoeling afwijkt van de letterlijke woorden
Deze slide heeft geen instructies
